Қазақтың батыры

«Адамдықты айт, ерлікті айт, батырлықты айт!» деп толғаған екен жыр алыбы Жамбыл. Иә, батырлық сонау ықылымдағы Гомер заманынан бері қастерленіп келе жатқан ерлердің ерекше қасиеті. Ел үшін қырғын шайқастарға кіріп, жаудың жағасын жыртқан батырларын ардақтап асқақтатуға келгенде қазақтың алдына түсер халық бар ма екен, сірә?!

Егемен Қазақстан
04.05.2018 159
2

Ертедегі батырларымыз эпостық жырларымызда әйгіленіп, халқымыздың санасында ерлік пен батырлықтың, жүрек жұтқан батылдықтың, намыс пен қайраттың, әділеттілік пен адалдықтың жалауындай желбіреп келеді. Бала кезімізде әр қазақтың үйінде жастанып оқитын, бүкіл ауыл болып жиылып оқитын кітап «Батырлар жыры» болатын. Қазақтың сонау есте жоқ ескі замандардағы жалын жүректі батырлары қандай, шіркін! Бес қаруы бойында. Беркініп садақ асынған, Біріндеп жауды қашырған. Қорамсапқа қол салған. Қозы жауырын оқ алған. Қақ жүректің тұсы деп, Өлер жерің осы деп, Шірей тартып қалады. Өздері отқа салса жанбайды, Суға салса батпайды. 

Жер танабын қуырған тұлпары қандай батырлардың! Құбылып Буырыл гуледі, Табаны жерге тимеді. Көлденең жатқан көктасты Тіктеп тиген тұяғы Саз балшықтай иледі... Ол төбенің тозаңын Бұл төбеге қосады. Осы Тайбурыл, Байшұбар, Тарлан тұлпарлармен ағындап келіп жаудың қалың қосынына өрттей тиген кездегі қимыл-әрекеті қандай батырлардың! Дауылдай соғады, оттай лаулайды, теңіздей сапырады, қоғадай жапырады... Қанжар қайысып, қылыш майысып қалады... Бала жүрегімізді қазақтың хас батырлары Қобыланды мен Алпамыстың, Ертарғын мен Қара қасқа атты Қамбарлардың сұрапыл бейнелері осылай тербеуші еді. 

Осындай батырлық дәстүрі қазаққа табиғи түрде тән, қазақ тарихының басты сипаттарының бірі екендігін қадап айтқымыз келеді. Мұны Мұрын жырау жырлаған, ұрпақтар желісі үзілмейтін «Қырымның қырық батыры» эпостық жырларынан да айқын көруге болады. Бұл жырлардың бәрі тарих тереңінен, тарих шындығынан, ғасырлар бойы жаумен жағаласып, азаттық үшін арпалысқан боздақ ерлердің тынымсыз жортуыл-жорықтарынан тамыр тартқан. 

Қазақ ұғымындағы батыр – тарихи категория. Батыр – ел қорғаны. Дәйім толарсақтан саз кешіп, тобығынан қан кешіп жел өтінде, жау бетінде жүрмек. Әсіресе халқымыздың жер бетінен құрып кету қаупі төнген «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» нәубетінен кейінгі жоңғар шапқыншылығының соңғы кезеңінде қол бастаған сардар ерлердің, жауды жайпаған ересен батырлардың жаңа тұрпатты жойқын легі қалыптасты. Ежелгі жауға қайтып еңсе көтертпес соққы берілген Абылай дәуірі осынау қайтпас қаһарман батырлардың ерлік пен серілігінің ерен дәуірі болды. Бұл замандағы батырлардың дәрежесі бұрынғыдан да көтерілді, ханның оң қолына айналды, халықтың шынайы құрмет-сүйіспеншілігіне бөленді, қалың қолдың ұраны болып дабылдады, билікке араласып, әрқайсысы өз ру-тайпаларының, соңынан ерген қауым елдің көсемі, қамқоры, басшысы болды. 

Қазақ жыры мен руханиятының әрі-берісіндегі ең соқталы тұлғалардың бірі Бұқар жыраудың айтуында Абылай ханның жоңғарға қарсы қидаласқан ұрыстарындағы қазақ батырларының галереясы мінеки: «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп, Сондағы жолдас адамдар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Сіргелі қара Тілеуке, Қарақалпақ Құлашбек, Тігеден шыққан Естербек, Шапырашты Наурызбай...» Міне, осылай өңкей батыр жиылып, жарлық салған Абылай шепті бұздырып, ұрысты қатты қыздырып, Қалдан ханды қашырды дейді. 

Қазақтың отаршылдарға қарсы күрес тарихында Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет ақын батырлардың орны бір төбе. Ақпатшамен он жыл бойы соғысқан Кенесары хан бастаған көтерілістің шұбыртпалы Ағыбай, Басықара, қыпшақ Иман, Сұраншы мен Байсейіт, Бала Баубек, Елубай мен Көбе, Наурызбай, Амалдық пен Арлан, Шамай сынды қайтпас қайсарлары қазақ батырлығының ең бір жанкешті, жүрек жұтқандық сипаттарын, елім деп еңіреген боздақтығын танытады. Олардың да ерліктері – елге мұра, ұрпаққа ұран. 

Жиырмасыншы ғасыр басындағы қым-қуыт аласапыран дәуірлерде де қанға сіңген, болмысқа біткен қазақтың батырлық институтының жығасы жығылмады. Он алтыншы жылғы көтерілісте де жалаң қылыш жауға шапқан көзсіз батырлар халқымыздың ерлік пен өрлік рухын үстем етті. Намысты қолдан бермеді. Торғайда Кейкі мен Амангелді, Жетісуда Бекболат, Жәмеңке мен Ұзақ, батыс өңірінде Құныскерей батырлар отаршыға қарсы қан майданда қайтпай тұрысты, азаттық үшін күресте жандарын қиды. 

Әлбетте, Қанжығалы қарт Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай тектес жаңа замандағы бас батырымыз Баукең, көзі тірісінде-ақ аңызға, батырлықтың символына айналған Бауыржан Момышұлы. Осы Баукеңе кеңестік кер саясат батыр атағын өзінің соңғы күндеріне дейін қимады. Рейхстагқа бірінші болып ту тіккен Рақымжан Қошқарбаевты мойындамай, ақырғы күні аспаз Кантария мен Егоровты қолдан батыр жасады. Айта берсе, қазақтан шыққан нағыз батырларға жасалған мұндай қиянаттар жетерлік. Бірақ қазақ халқы өз ерлерін, өз батырларын біледі. Қастерлейді, мәңгілік ардақ тұтады.   

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

19.09.2018

Мәжіліс: кинематография туралы заң жобасы I оқылымда мақұлданды

19.09.2018

Велошабандоз Андрей Кивилевтің құрметіне арналады

19.09.2018

Қызылордалық полицейлер жедел профилактикалық іс-шарасын өткізді

19.09.2018

Атырауда халықты емханаларға тіркеу науқаны басталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу