Қазақтың батыры

«Адамдықты айт, ерлікті айт, батырлықты айт!» деп толғаған екен жыр алыбы Жамбыл. Иә, батырлық сонау ықылымдағы Гомер заманынан бері қастерленіп келе жатқан ерлердің ерекше қасиеті. Ел үшін қырғын шайқастарға кіріп, жаудың жағасын жыртқан батырларын ардақтап асқақтатуға келгенде қазақтың алдына түсер халық бар ма екен, сірә?!

Егемен Қазақстан
04.05.2018 217
2

Ертедегі батырларымыз эпостық жырларымызда әйгіленіп, халқымыздың санасында ерлік пен батырлықтың, жүрек жұтқан батылдықтың, намыс пен қайраттың, әділеттілік пен адалдықтың жалауындай желбіреп келеді. Бала кезімізде әр қазақтың үйінде жастанып оқитын, бүкіл ауыл болып жиылып оқитын кітап «Батырлар жыры» болатын. Қазақтың сонау есте жоқ ескі замандардағы жалын жүректі батырлары қандай, шіркін! Бес қаруы бойында. Беркініп садақ асынған, Біріндеп жауды қашырған. Қорамсапқа қол салған. Қозы жауырын оқ алған. Қақ жүректің тұсы деп, Өлер жерің осы деп, Шірей тартып қалады. Өздері отқа салса жанбайды, Суға салса батпайды. 

Жер танабын қуырған тұлпары қандай батырлардың! Құбылып Буырыл гуледі, Табаны жерге тимеді. Көлденең жатқан көктасты Тіктеп тиген тұяғы Саз балшықтай иледі... Ол төбенің тозаңын Бұл төбеге қосады. Осы Тайбурыл, Байшұбар, Тарлан тұлпарлармен ағындап келіп жаудың қалың қосынына өрттей тиген кездегі қимыл-әрекеті қандай батырлардың! Дауылдай соғады, оттай лаулайды, теңіздей сапырады, қоғадай жапырады... Қанжар қайысып, қылыш майысып қалады... Бала жүрегімізді қазақтың хас батырлары Қобыланды мен Алпамыстың, Ертарғын мен Қара қасқа атты Қамбарлардың сұрапыл бейнелері осылай тербеуші еді. 

Осындай батырлық дәстүрі қазаққа табиғи түрде тән, қазақ тарихының басты сипаттарының бірі екендігін қадап айтқымыз келеді. Мұны Мұрын жырау жырлаған, ұрпақтар желісі үзілмейтін «Қырымның қырық батыры» эпостық жырларынан да айқын көруге болады. Бұл жырлардың бәрі тарих тереңінен, тарих шындығынан, ғасырлар бойы жаумен жағаласып, азаттық үшін арпалысқан боздақ ерлердің тынымсыз жортуыл-жорықтарынан тамыр тартқан. 

Қазақ ұғымындағы батыр – тарихи категория. Батыр – ел қорғаны. Дәйім толарсақтан саз кешіп, тобығынан қан кешіп жел өтінде, жау бетінде жүрмек. Әсіресе халқымыздың жер бетінен құрып кету қаупі төнген «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» нәубетінен кейінгі жоңғар шапқыншылығының соңғы кезеңінде қол бастаған сардар ерлердің, жауды жайпаған ересен батырлардың жаңа тұрпатты жойқын легі қалыптасты. Ежелгі жауға қайтып еңсе көтертпес соққы берілген Абылай дәуірі осынау қайтпас қаһарман батырлардың ерлік пен серілігінің ерен дәуірі болды. Бұл замандағы батырлардың дәрежесі бұрынғыдан да көтерілді, ханның оң қолына айналды, халықтың шынайы құрмет-сүйіспеншілігіне бөленді, қалың қолдың ұраны болып дабылдады, билікке араласып, әрқайсысы өз ру-тайпаларының, соңынан ерген қауым елдің көсемі, қамқоры, басшысы болды. 

Қазақ жыры мен руханиятының әрі-берісіндегі ең соқталы тұлғалардың бірі Бұқар жыраудың айтуында Абылай ханның жоңғарға қарсы қидаласқан ұрыстарындағы қазақ батырларының галереясы мінеки: «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп, Сондағы жолдас адамдар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Сіргелі қара Тілеуке, Қарақалпақ Құлашбек, Тігеден шыққан Естербек, Шапырашты Наурызбай...» Міне, осылай өңкей батыр жиылып, жарлық салған Абылай шепті бұздырып, ұрысты қатты қыздырып, Қалдан ханды қашырды дейді. 

Қазақтың отаршылдарға қарсы күрес тарихында Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет ақын батырлардың орны бір төбе. Ақпатшамен он жыл бойы соғысқан Кенесары хан бастаған көтерілістің шұбыртпалы Ағыбай, Басықара, қыпшақ Иман, Сұраншы мен Байсейіт, Бала Баубек, Елубай мен Көбе, Наурызбай, Амалдық пен Арлан, Шамай сынды қайтпас қайсарлары қазақ батырлығының ең бір жанкешті, жүрек жұтқандық сипаттарын, елім деп еңіреген боздақтығын танытады. Олардың да ерліктері – елге мұра, ұрпаққа ұран. 

Жиырмасыншы ғасыр басындағы қым-қуыт аласапыран дәуірлерде де қанға сіңген, болмысқа біткен қазақтың батырлық институтының жығасы жығылмады. Он алтыншы жылғы көтерілісте де жалаң қылыш жауға шапқан көзсіз батырлар халқымыздың ерлік пен өрлік рухын үстем етті. Намысты қолдан бермеді. Торғайда Кейкі мен Амангелді, Жетісуда Бекболат, Жәмеңке мен Ұзақ, батыс өңірінде Құныскерей батырлар отаршыға қарсы қан майданда қайтпай тұрысты, азаттық үшін күресте жандарын қиды. 

Әлбетте, Қанжығалы қарт Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай тектес жаңа замандағы бас батырымыз Баукең, көзі тірісінде-ақ аңызға, батырлықтың символына айналған Бауыржан Момышұлы. Осы Баукеңе кеңестік кер саясат батыр атағын өзінің соңғы күндеріне дейін қимады. Рейхстагқа бірінші болып ту тіккен Рақымжан Қошқарбаевты мойындамай, ақырғы күні аспаз Кантария мен Егоровты қолдан батыр жасады. Айта берсе, қазақтан шыққан нағыз батырларға жасалған мұндай қиянаттар жетерлік. Бірақ қазақ халқы өз ерлерін, өз батырларын біледі. Қастерлейді, мәңгілік ардақ тұтады.   

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу