Қазақтың батыры

«Адамдықты айт, ерлікті айт, батырлықты айт!» деп толғаған екен жыр алыбы Жамбыл. Иә, батырлық сонау ықылымдағы Гомер заманынан бері қастерленіп келе жатқан ерлердің ерекше қасиеті. Ел үшін қырғын шайқастарға кіріп, жаудың жағасын жыртқан батырларын ардақтап асқақтатуға келгенде қазақтың алдына түсер халық бар ма екен, сірә?!

Егемен Қазақстан
04.05.2018 173
2

Ертедегі батырларымыз эпостық жырларымызда әйгіленіп, халқымыздың санасында ерлік пен батырлықтың, жүрек жұтқан батылдықтың, намыс пен қайраттың, әділеттілік пен адалдықтың жалауындай желбіреп келеді. Бала кезімізде әр қазақтың үйінде жастанып оқитын, бүкіл ауыл болып жиылып оқитын кітап «Батырлар жыры» болатын. Қазақтың сонау есте жоқ ескі замандардағы жалын жүректі батырлары қандай, шіркін! Бес қаруы бойында. Беркініп садақ асынған, Біріндеп жауды қашырған. Қорамсапқа қол салған. Қозы жауырын оқ алған. Қақ жүректің тұсы деп, Өлер жерің осы деп, Шірей тартып қалады. Өздері отқа салса жанбайды, Суға салса батпайды. 

Жер танабын қуырған тұлпары қандай батырлардың! Құбылып Буырыл гуледі, Табаны жерге тимеді. Көлденең жатқан көктасты Тіктеп тиген тұяғы Саз балшықтай иледі... Ол төбенің тозаңын Бұл төбеге қосады. Осы Тайбурыл, Байшұбар, Тарлан тұлпарлармен ағындап келіп жаудың қалың қосынына өрттей тиген кездегі қимыл-әрекеті қандай батырлардың! Дауылдай соғады, оттай лаулайды, теңіздей сапырады, қоғадай жапырады... Қанжар қайысып, қылыш майысып қалады... Бала жүрегімізді қазақтың хас батырлары Қобыланды мен Алпамыстың, Ертарғын мен Қара қасқа атты Қамбарлардың сұрапыл бейнелері осылай тербеуші еді. 

Осындай батырлық дәстүрі қазаққа табиғи түрде тән, қазақ тарихының басты сипаттарының бірі екендігін қадап айтқымыз келеді. Мұны Мұрын жырау жырлаған, ұрпақтар желісі үзілмейтін «Қырымның қырық батыры» эпостық жырларынан да айқын көруге болады. Бұл жырлардың бәрі тарих тереңінен, тарих шындығынан, ғасырлар бойы жаумен жағаласып, азаттық үшін арпалысқан боздақ ерлердің тынымсыз жортуыл-жорықтарынан тамыр тартқан. 

Қазақ ұғымындағы батыр – тарихи категория. Батыр – ел қорғаны. Дәйім толарсақтан саз кешіп, тобығынан қан кешіп жел өтінде, жау бетінде жүрмек. Әсіресе халқымыздың жер бетінен құрып кету қаупі төнген «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» нәубетінен кейінгі жоңғар шапқыншылығының соңғы кезеңінде қол бастаған сардар ерлердің, жауды жайпаған ересен батырлардың жаңа тұрпатты жойқын легі қалыптасты. Ежелгі жауға қайтып еңсе көтертпес соққы берілген Абылай дәуірі осынау қайтпас қаһарман батырлардың ерлік пен серілігінің ерен дәуірі болды. Бұл замандағы батырлардың дәрежесі бұрынғыдан да көтерілді, ханның оң қолына айналды, халықтың шынайы құрмет-сүйіспеншілігіне бөленді, қалың қолдың ұраны болып дабылдады, билікке араласып, әрқайсысы өз ру-тайпаларының, соңынан ерген қауым елдің көсемі, қамқоры, басшысы болды. 

Қазақ жыры мен руханиятының әрі-берісіндегі ең соқталы тұлғалардың бірі Бұқар жыраудың айтуында Абылай ханның жоңғарға қарсы қидаласқан ұрыстарындағы қазақ батырларының галереясы мінеки: «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп, Сондағы жолдас адамдар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Сіргелі қара Тілеуке, Қарақалпақ Құлашбек, Тігеден шыққан Естербек, Шапырашты Наурызбай...» Міне, осылай өңкей батыр жиылып, жарлық салған Абылай шепті бұздырып, ұрысты қатты қыздырып, Қалдан ханды қашырды дейді. 

Қазақтың отаршылдарға қарсы күрес тарихында Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет ақын батырлардың орны бір төбе. Ақпатшамен он жыл бойы соғысқан Кенесары хан бастаған көтерілістің шұбыртпалы Ағыбай, Басықара, қыпшақ Иман, Сұраншы мен Байсейіт, Бала Баубек, Елубай мен Көбе, Наурызбай, Амалдық пен Арлан, Шамай сынды қайтпас қайсарлары қазақ батырлығының ең бір жанкешті, жүрек жұтқандық сипаттарын, елім деп еңіреген боздақтығын танытады. Олардың да ерліктері – елге мұра, ұрпаққа ұран. 

Жиырмасыншы ғасыр басындағы қым-қуыт аласапыран дәуірлерде де қанға сіңген, болмысқа біткен қазақтың батырлық институтының жығасы жығылмады. Он алтыншы жылғы көтерілісте де жалаң қылыш жауға шапқан көзсіз батырлар халқымыздың ерлік пен өрлік рухын үстем етті. Намысты қолдан бермеді. Торғайда Кейкі мен Амангелді, Жетісуда Бекболат, Жәмеңке мен Ұзақ, батыс өңірінде Құныскерей батырлар отаршыға қарсы қан майданда қайтпай тұрысты, азаттық үшін күресте жандарын қиды. 

Әлбетте, Қанжығалы қарт Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай тектес жаңа замандағы бас батырымыз Баукең, көзі тірісінде-ақ аңызға, батырлықтың символына айналған Бауыржан Момышұлы. Осы Баукеңе кеңестік кер саясат батыр атағын өзінің соңғы күндеріне дейін қимады. Рейхстагқа бірінші болып ту тіккен Рақымжан Қошқарбаевты мойындамай, ақырғы күні аспаз Кантария мен Егоровты қолдан батыр жасады. Айта берсе, қазақтан шыққан нағыз батырларға жасалған мұндай қиянаттар жетерлік. Бірақ қазақ халқы өз ерлерін, өз батырларын біледі. Қастерлейді, мәңгілік ардақ тұтады.   

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

16.11.2018

Қазақ жігіті америкалық хоккей командасының капитаны атанды

16.11.2018

​Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

16.11.2018

Алматыда белгілі сахна суретшісі Мұрат Сапаровтың көрмесі өтті

16.11.2018

ШҚО Зайсан ауданында Баймұрат батырға ескерткіш қойылды

16.11.2018

Қ. Тоқаев халықаралық кездесулер өткізді

16.11.2018

​Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

16.11.2018

Үнді бизнесмендеріне Қазақстандағы инвестициялық жобалар ұсынылды

16.11.2018

Д.Кәлетаев Батыс Қазақстан облысында өтіп жатқан Азаматтық Форумның жұмысына қатысты

16.11.2018

Қазпошта 111 франчайзинг нүктесін ашты

16.11.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

16.11.2018

Астанада жасөспірімдер олимпиадасының жеңімпаздарына құрмет көрсетті

16.11.2018

Шымкенттен Дубайға ұшатын рейс ашылады

16.11.2018

Шымкентте Қазақстан – Өзбекстан бірінші аймақаралық форумы өтті

16.11.2018

Қостанайлық полицейлер жедел-профилактикалық шара кезінде мал ұрлығын ашты

16.11.2018

Соңғы 10 айдағы салықтық түсімдер бойынша жұмыс қорытындыланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу