Мәскеудегі Мемлекеттік фильмдер қорынан белгілі режиссер Мәжит Бегалиннің алғашқы фильмі табылды

Қазақ киносы классиктерінің бірі, «Шоқан Уәлиханов», «Тұлпардың ізі», «Ел басына күн туса», «Мәншүк туралы жыр», «Отқа оранған Орал» фильмдерінің режиссері Мә­жит Бегалиннің 1955 жылы Алматы көркемсуретті және хроникалық фильмдер киностудиясын­да түсірген «Бұл Шұғылада болған еді» атты ең алғашқы көркемсуретті фи­льмімен, шынын айту керек, осы күнге дейін көрермен де, тіпті мамандардың өздері де таныс емес-ті. Оның басты себебі – елімізде ол фильмнің бірде-бір көшірмесі сақталмаған. Ал жалғыз көшірмесі Мәскеудегі «Белые Столбы» мемлекеттік фильмдер қорында жатқанына, міне, алпыс жылдан асыпты. 

Егемен Қазақстан
05.05.2018 7874
2

Ізгі ниет – игі істің бастамасы. Осыдан бір-екі жыл бұрын жас кинорежиссер, Қазақ ұлттық өнер уни­вер­ситетінің тү­ле­гі Евгений Лум­пов Мә­жит Бе­галиннің шы­ғар­ма­шы­лығын зерттей жүріп, оның ең ал­ғаш­қы фильмінің көшірмесі Мәс­кеу­дегі Мемлекеттік фильм­дер қорында жатқаны туралы хабардар болады. Осы мәлі­мет­ті ести салысымен, режи­ссер оны елге қайтарудың жол­дарын іздестіре бастайды. Айналасындағы ниеті бір, тілектес адамдардың қол­­­дауымен қаржы жинап, оған өзінің жеке өлең­дер жи­нағының сатылымы­нан түс­кен қаржыны қосып, «Қа­зақфильм» кино­сту­дия­сы­ның келісімімен жақында отандық фильмді елге алып келуге қол жеткізген азаматтың бұл еңбегіне көрермен айрықша қошемет көрсетуде. Сөйтіп фильмнің тәуелсіз еліміздегі алғашқы көрсетілімі сәуір айының соңғы күндерінің бірінде (28.04.2018) Қазақ ұлттық өнер университетінің Шәкен Айманов атындағы кинозалында ұйымдастырылды. 

Жалпы «Бұл Шұғылада бол­ған еді» Мәжит Бегалин тү­сірген фильмдердің тізі­мін­­де болғанымен, сондай-ақ қа­­зақ киносы туралы анық­та­маларда ол туралы қыс­қа­ша ақпарат жазыл­ған­мен, шын мәнінде мәліметтер өте аз. Тіпті алғашқы көрсетілімі қашан, қалай өтті, қандай пі­кір­лер болды, көрермен, ма­ман­­дар қалай қабылдады де­ген сияқты сұрақтарға жауап табу да оңай емес. 

Мәжит Бегалиннің тағы бір фильмі – 1959 жылы түсі­ріл­ген «Жерге оралу» туралы да мәліметтер жоқтың қа­сы. Егер іздеу салсаңыз, дәл қа­зір елімізде ол фильмнің де бір­де-бір көшірмесін таба ал­майсыз. Тіпті жоғарыда айтып өткен Мәскеудегі фильмдер қорында да кездеспейді. Қазақ киносының тарихында мұндай фильмдердің саны аз емес екені белгілі. 

Айта кететін жайт, «Бұл Шұғылада болған еді» фильмі жеке адамның бастамасымен елге оралып отыр. Ал енді Мәскеудің Мемлекеттік фи­льмдер қорында осындай ай­шуақ сәтті күтіп жатқан фи­льмдеріміздің саны қан­ша­ма десеңізші. Олардың бар­лығын алып келуге жеке бас­тамашылардың әрдайым кү­ші жете бермейтіні тағы бел­гілі. Сондықтан әлбетте мұн­дай жобалар келешекте мем­ле­кет­тік деңгейде жүзеге асы­ры­лар болса, нұр үстіне нұр болар еді. 

Жалпы кез келген ки­не­­­ма­тографистің шы­ғар­­машы­лы­­ғында болсын, оның ең ал­ғаш­қы фи­ль­мі – қай уақытта да өте ма­ңызды. Өйткені өнер ие­сі­нің дәл сол еңбегінен кей­­і­нгі фильмдерінің тақ­ы­ры­бы, кейіпкерлері, шығар­ма­шылық қолтаңбасы, стилі тай­ға таңба басқандай ай­қын көрініп тұратыны анық. Мәжит Бегалиннің «қы­­зыл цен­зураның» нағыз қай­нап тұр­ған тұсында, сонау 1950 жыл­д­ардың өзінде тү­­сір­ген ең алғашқы «Бұл Шұ­­ғы­лада болған еді» фи­ль­­мін (сце­нарий авторы: Әб­діл­дә Тә­жі­баев) осындай ең­бек­тердің қатарынан деуі­міз керек. 

Ең алдымен назар аудар­ға­нымыз – фильмнің басты кейіп­кері, «Шұғыла» колхозын жиырма жыл басқарған Тел­­ғара Темірбековтің (Ыды­рыс Ноғайбаев ойнай­ды) бей­несі болды. Бір қара­ған­­да, 1950 жылдардағы ке­ңес киносындағы ауыл шаруа­шылығы туралы фильмдердің дәс­­түрлі кейіп­кері (колхоз бас­­тығы) сияқты кө­рін­ге­німен, оның сырт кей­пі, ки­­ім киісі, жүріс-тұрысы кә­­дуілгі қазақ батырын, иә болма­са сән-салтанаты тарқа­ма­ған қазақ даласының кешегі ақ­сүйе­­гін еске түсіреді. Тіпті ка­др­­да онымен бірге жиі кө­рі­­­нетін сәйгүлігінің өзі бей­небір Қобыландының Тайбу­ры­лын­дай, Алпамыстың Бай­шұбарындай, Қамбардың Қа­ра­қасқасындай әсер қалд­ы­рады. Колхоз кеңсесінде отыр­ған Телғарадан гөрі, сән-сал­танаты мейлінше келіскен сәй­гү­лігімен кең далада қыран құс­тай самғаған кейіпкерді кө­­реміз. Сол сәйгүлігімен ау­дан­ға бара жатып, алдынан да­ла сұлтандарындай күй­ме­ге мінген, өзі секілді та­ғы бір колхоздың бастығы шы­ғады. Тіпті аудан басшы­сы Рүстемовтің (Шахан Мусин) мейірімді жүзінен дәс­түрлі кеңестік партия қыз­метк­е­рі­нен гөрі, зиялылық басым­дау бай­қалады. Немесе бөлмеде әрлі-бері жүрген Телғарадан қа­­быр­ғада ілулі тұрған оның фотосуретіне панора­ма жасайтын көрініс бар. Омы­­рауында жарқыраған (Ұлы Отан соғысына қатыс­қан) орден-медалі бар, тұр­ған тұрысының өзінен бе­к­заттығы сезілетін кейіп­кер­­дің сырт кейпінен ру­хы мық­ты батырлардың бей­несі кө­рінеді. Тіпті филь­м­дегі тау-тас, кең дала, таби­ғат кө­ріністерінің өзін­де оған деген ғажап бір сүйіс­пен­ші­лік, көш­пендінің рухы, дү­ние­та­нымы сезіледі. Телғараның бас­ындағы негізінен бай-мыр­залар киетін бөркінен және оны ылғи да тастамай киіп жүруінің өзінен бұл кей­іпкердің кеңес ки­но­сы­ның дәстүрлі колхоз бас­тық­тарынан өзгеше екенін кө­реміз. Бөрік – оның еркіндік сүй­гіш ата-бабасы рухының сим­волы іспетті.

Сюжеттік желісі, тақы­ры­­бы ауыл шаруа­шы­лығы тура­лы кеңестік фильм­дер­дің үл­­гісін еске түсір­гені­мен, жа­ңа­ғыдай детальдар, кейіп­кер­лерінің сырт кейпі, ки­ім-киісі, сәйгүлігі, табиғат кө­ріністері арқылы «Бұл Шұ­ғылада болғ­ан еді» фильмі Мә­жит Бе­га­лин­нің кейінгі шы­ғар­ма­ла­ры­на бағыт-бағ­дар, бастау­шы болып қал­ғанын айқын аңғарамыз. 

Сонымен Шоқан Уә­ли­ха­нов, Бауыржан Момы­ш­ұлы, Мәншүк Мәметова си­яқты қа­зақтың аяулы ұл-қыз­да­ры­ның мәңгілік өшпес ру­хы мен бет-бейнесін киноэкран­да тұшымды сипаттаған, ұлт­тық кино өнерінің тарихына «Тұлпардың ізі» секілді та­маша фильм ұсынған ре­жис­сер­­дің ең алғашқы шығар­ма­сы елімізге оралып, онымен жақын танысуымызға мүм­кіндік туды. Келешекте шет­­те жатқан басқа да фи­льм­­дермен қауышатын күн де туар деген үмітіміз жоқ емес. Әрине солай бола­ры­на сенгіміз келеді. Өйт­ке­ні олар­дың әрқайсысы ки­но­­мыздың ға­на емес, жалпы елі­міздің мә­дениеті мен өне­рі­н­ің тарихы үшін өте-мөте маңызды. 

Нәзира РАХМАНҚЫЗЫ,
кинотанушы, өнертану кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2019

Гагарин кубогындағы қарсыластар анықталды

23.02.2019

«Алматы марафонының» жүгіру маусымы ашылды

23.02.2019

Түркістанда «Балдәурен-2019» байқауы өтті

23.02.2019

Түркістан: Түлкібас ауданында 6 әлеуметтік дүкен жұмыс істейді

23.02.2019

Атырауда көпбалалы үйлерге улы газды анықтайтын детекторлар тегін орнатылып жатыр

23.02.2019

Бейбіт Атамқұлов Еуропалық Одақтың Орталық Азия бойынша арнайы өкілімен кездесті

23.02.2019

Бектас Бекназаров Молдовадағы сайлауды бақылауға қатысты

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

23.02.2019

Мақсат - әр тұрғынға отыз шаршы метр баспана беру

23.02.2019

Қызылорда облысы Полиция департаментінің жеке құрамы үшін гарнизондық жиын өтті

23.02.2019

Лондонда қазақстандық боксшы қарсыласын нокаутқа түсірді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу