Әнші мен сәнші

«Алыстан сермеп, Жүректен тербеп, Шымырлап бойға жайылған» деп данышпан Абай ардақтаған қазақ әнінің заманға сай әуен ғой делінетін қазіргі кейбір сарынын түсініп, түйсінудің өзі қиындап бара жатқандай. Тіпті ондай «дүниелер» ду мен шуылдың, әр жерге «телініп» жүрген шоудың шеңберіндегі шермендедей сезіледі.

Егемен Қазақстан
11.05.2018 195
2

Талап болмаған жерде талғамның әлсі­рейтіні тәрізді, үй мен түзде ұлттық мән-мәнері кем әлгіндей сарын сарнай берген соң, тыңдаушы да мықты ән осы екен деп қала ма, қол соға салуға, тіпті сұраныс жасауға әзір тұратындай көрінеді. Соны пайдалана ма, әлде бары сол ма, кейбір әнші аталып жүргендер халық қандай әнді қажет етіп отыр демей, техниканың «көмегімен» зау­лата беретіндей. Шындығына келгенде, ән әншіге жарнама емес, тыңдаушының жан дүниесіне жол таба білуі тиіс. Жұрттың көңіл күйін тап басып, жабырқап отырғанды жадыратып, көңіліне нұр құйса, құлақ құрышын қандырып, сезімін сергітсе, міне, өнер деп осыны айтса керек. Кейде жарнамасы жер жарған концертке барсаңыз, сахнада «өлі» дауыспен ән салып жүргендей көлбеңдеген кейіптегі әншіні көресіз. Тарсыл-гүрсіл аспаптардың үні естен тандырады. Әрине, бұл уақытқа қарай жастарға жағар, ал үкілі үмітпен барған үлкендерді риза ете қояр ма?

Осындайда есіңе сахараны сахна еткен, қолдағы бар «қаруы» домбыра болған нағыз тірі дауыс иелері, ұлт әншілері еске түседі. Олардың үні алты қырдың астына естіледі екен. Бала кезімізде ауылдың көнекөздері әнші Әміре Қашаубаевтың Алатаудың баурайындағы атақты Қарқара жайлауына келіп ән салғанын, қайнап шыққан бастаудың зәмзәм суындай таза үні шыңды жаңғыртқанын тамсана айтатын еді. Кейін Жарқын Шәкәрім сол Әміре әндерін тауып әкеліп, қазаққа тыңдатқанда, ұлы Жүсекең – Жүсіпбек Елебеков асылын егіліп тұрып еске алып, арасында үн қосқанда әлгі көнекөздер сөзінің ақиқат екеніне көз жетті. Одан кейінгі жезтаңдай әншілеріміз Күләш Бай­сейітова, Ғарифолла Құрманғалиев, Манарбек Ержанов, Рәбиға Есімжанова, Роза Бағланова, Ермек Серкебаев, арамызда жүрген болмысы бөлек өнер тарландары – Бибігүл Төлегенова, Нұрғали Нүсіпжанов, Ескендір Хасанғалиев, өзге де тума таланттар кері тартқан кеңестік заманда топ жарып, болмайды дегенді болдырды. Толмайды дегенді толтырды. Сөйтіп ұлтын танытты. Жасыратыны жоқ, сол алыптардың дара да дана жолын кей тұста, алда айтқанымыздай шоу қуғандардың риясыз жалғауы былай тұрсын, жар басына апарып қойғандай әсер қалдырады. Неге дейсіз ғой, кейбір концерттер қазақтың домбырасынсыз өтіп жүр. Ол аз десеңіз, қазақ радиосы мен телеарналар да ұлт рухының қазынасы саналатын ұлттық аспаппен сүйемелденетін жауһарларымызды сирексітіп бара жатқандай.

Кеш өткізу жағына келгенде сол ұлттық аспапта өнер көрсететіндер көп ұмтыла қоймайтыны байқалады. Айталық, қазақ әнінің туын көтерген жақсылардың біразының көзін көріп, тәлімін алған, үні өрен, мақамы мақпал, болмысын халықты қалыптан ауытқытпай сап алтындай сақтап келе жатқан Қайрат Байбосыновтың өнер кешін қашан өткізгенін еске түсіре алмадық. Бірақ дара әншіге сара көңіл жұрттың ілтипаты қашан да бөлек екені мәлім. Ұлтына Тәңір сыйлаған талант соны біледі. Білген соң кем таланттардай жарнамаға көп жолай қоймайды. Әйтсе де заманды желеу етіп, ұлт әнін жеңіл әуеннің жетегінде әлсіретуге болмайды. Қазір өзге жұрттармен мидай араласып жатырмыз. Қаумалап өсіп келе жатқан ұрпақ та баршылық. Олар әлгіндей техниканың көмегімен жаздырған «өлі» дауыспен айтқандарға қарап, «Қазақтың әні осы болғаны ма?» дер ме екен деп қиналасың. Өз ұрпағымыз солардың соңында кетіп, ол келе-келе орнығып қалса, бұл нағыз өнерге кешпес қиянат болары хақ. Өткен ғасырдағы қазақ руханиятын жоғары бағалаған әлемдік зиялылардың сөзі де жалған болып қалатындай көрінетіні бар. Табиғилықтан аулақ, айқай-шуы көп ән дегендердің сөзі де оңып тұрған жоқ. «Көзінің қаралығы қарақаттай, Сөзі бар ақ қағазға жазған хаттай,.. Көтеріп алақанға отырсаң да, Білінбес ауырлығы бір мысқалдай» (Естай) болып келмейді, «Тарылады демім кейде, Сені ойлаған кезде. Түсем түсініксіз күйге, Босат мені лезде. Қаншама бос сөз, Арада болмайды олсыз. Эй! Baby! Ғашықпын саған ес-түссіз» – бүгінгі ғашықтарға арналған ән сөзі осы.

Қазір әншілердің көбі әншіден гөрі сәнші деуге келеді. Сахнаға шыққандағы киімдері қазақ талғамына келмесе де, керемет, көздің жауын алады. Бірақ аузы жыбырлағанымен «өлі» дауысы көңілді көншітпейді. Жарық сөнсе бітті дей бер. Ең сорақысы, халықтың ілтипатына бөленген кейбір керемет әндерді дәуірге қарай құлпыртамыз деп құрдымға жіберетіні өкіндіреді. Бұған бір тыйым болмаса болмайды. Қазір әнші болу оңай тәрізді. Бұл келе-келе шын талантты, яғни нағыз әншіні шаңға көміп, сәншіні алға оздырып жіберуі кәдік. Егер оған жол берсек, азат елдің өнері шоудың шылбырында кетіп, алыптар салған сара жол көмескіленіп, кейін аңызға айналуы да ғажап емес. Ұлттың рухани құндылығы саналатын ән өнерінің ұлттық үлгісін өз қалыбында жаңғырту қажеттігі туындап-ақ тұр. Ол үшін көңілге қарамас бір көркемдік кеңес керек сияқты. 

Сүлеймен МӘМЕТ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

21.01.2019

Жылқының сүйек құрылымы

21.01.2019

Сәби өлімі неге көп?

21.01.2019

Алматылық студенттердің ішімдікті қаншалықты тұтынатыны зерттелді

21.01.2019

Б.Сағынтаев «Франция–Қазақстан» сауда-өнеркәсіптік палатасының өкілдерімен кездесу өткізді

21.01.2019

Ақтөбеде сегіз өзеннің арнасы тазаланып, тереңдетіледі

21.01.2019

Маңғыстауда шетелдіктер тастап кеткен кемелерді сатып алып жүр

21.01.2019

Әл-Фараби ауданына спорттық сауықтыру орталықтары қажет

21.01.2019

Қазақстанда қара және түрлі-түсті металды шетелге шығаруға тыйым салынды

21.01.2019

Қызылорда облысында 283 шетел азаматы әкімшілік жауапкершілікке тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу