Бір сауалдың жауабы

Қай бір жылы Мәрмәр теңізінің сол­­түстік жағалауына сұғынып жат­қан Из­мит дейтін қалаға жолымыз түскен-ді. Түр­кия­ның Қоджаелі про­винциясындағы бұл шаһар аса маңызды өндірістік аудан­­­ның орталығы саналады. Осыдан кейін­гі сапарымыз Измит­тен аса қашық емес, Қартепе деген ауданда жалғасты. Таби­ғаттың тамашасын аямай берген бұл өңір де Түркияның ең көрікті жерлерінің бірі. 

Егемен Қазақстан
30.05.2018 505
2

Кешке қарай Қартепе ауданының әкі­мімен кездесу үшін алма бағының ішіне орналасқан түріктің дәстүрлі дәм­ханасына келдік. Көп ұзамай қасындағы көмекшілерімен әкім де жетті. 

Бірден әмпей-жәмпей әңгімелесіп кетпесек те, әр тақырыптың басын бір шалып отыр едік, ол кісі: «Сіздер Қазақстан жер көлемі жөнінен дүние жүзінде тоғызыншы орын алады дейсіздер. Түркиядан төрт есе үлкен ел екен. Бірақ халқы неге аз? Сондай байтақ, аумағы үлкен елде бар болғаны 15 миллион халық тұратын көрінесіздер...», деп сұрақты төтесінен қойды. 

Тарихта қолдан жасалған зұлматтарды ойша тізбелеп, ашаршылық жылдарында, репрессия, Ұлы Отан соғысында нақ­ты қанша қырылғанымызды ойша тізбе­лей бастағанымыз сол еді, Қазақстан Жастар одағының бұрынғы төрағасы Әсет Тұр­дығұлов рұқсат сұрап, орнынан тұрып, тарихи зұлматтарды нақты мәліметтермен қысқа әрі саралап айтып берді. Әкім көп ойланып қалды. Алайда әкімнің сол сауалы сапар аяқталғанша санада жаңғырып тұрып алғаны.

Мына қызықты қараңыз, түрік бауыры­мыздың осы сауалынан кейін көп ұзамай-ақ, сол сапарда болған бірнеше адам Алматыда ұлт зиялылары «тарихи конференция» деп атаған жиыннан бір-ақ шықтық.

Осы басқосуда ашаршылыққа саяси баға беру мәселесі барынша ауқымды көтерілді. Оған ұйытқы болып жүрген – жазушы Смағұл Елубай. Бұл тірлікке ұзақ жылдар бойы дайындалып, өмірлік пайым елегінен өткеріп, трилогиялық туындымен келген суреткер Смағұл Елубайдың «Ақ боз үйі» қолына қалам ұстаған жазушылар қауымының осы жұтты тарихи тұрғыда арашалап алуға қосқан тағы бір сүбелі үлесі екені даусыз. 

 Осы жиында бір ғана адамға уақытын шектемей сөз берілді. Ол – академик Салық Зиманов еді. 

– 30-жылдары мен 11-12 жастағы бала едім. Сол кезде Атырау қаласында қынадай қырылған халықты өз көзіммен көрдім. Үйіміздің дәл қасында базар бар болатын. Ауылдардан арып-ашып кел­ген жұрт көбінесе осы базар маңын жағалайтын. Ел «осы жақта темір жол бар, балық бар, отарба, тамақ бар дейді», деп ағылып, аштан бұратылып келіп жатты. Ішінде осы Жетісу өңірінің де адамдары көп. Базардың айналасы толған қайыр сұраған ел. Базарда не жоқ дейсіз, тышқанның, иттің етін пісіріп әкеліп сатады. Біздің үйден сәл әрірек жерде күл-қоқыс төгетін жер бар еді. Сол жерге өлгені бар, өлмегені бар, адамдарды жиып әкеліп тастайтын. Шыбын үймелеп жатады. Күн сайын елдің ішінде әлі бар адамдар солардың бетін топырақпен, күлмен жауып қайтатын. Үйіліп жатқан өліктердің арасында әлі жаны шықпай, жыбырлап жататындары да жеткілікті. Оларды көміп үлгеру мүмкін емес. Біз ойын балалары сол жерге барып, қарап-қарап кететінбіз, – деді жаны күйзелген академик. 

Академиктің сөзін тарих ғылымдарының докторы Талас Омарбеков жалғастырып, тек салықтың 20 түрі болғанын атады. 

Ғылымдағы ғұмырының көп бөлігін осы зобалаңды зерттеуге арнаған тарихшы Талас Омарбеков сол 30-жылдардағы ашаршылықта жалғыз қазақ емес, украин халқы да қырылғанын тілге тиек етті.

Ғалым сол кездегі ресми деректер бойын­ша қазақтың 40 миллион малы болғанын, саяси науқан кездерінде сол малдан 4 миллион ғана қалғанын алға тартты. 

Сөз Сейіт Қасқабасовқа тигенде, академик қолға түскен тарихи деректерге сүйеніп, 1930-жылдары 5 миллионға жуық қазақ болса, 1932 жылдары сол 5 миллионнан 2 миллион 600 мың ғана адам қалғанын деректер келтіре отырып айтып өтті. 

Тарихшылар ашаршылық себептері әлі де көпе-көрінеу бұрмаланып келгенін дәйектеп жатты. Мәселен, ашаршылық дегенде көбінесе 30-жылдардағы нәубет ауызға түседі де.1921-1922 жылдары орын­ алған жұт ұмыт қалып қоя беретіні де айтыл­май қалған жоқ. Смағұл Елубай 1921-1922 жылдардағы ашаршылық туралы Мұхтар Әуезовтің Ташкентте жасаған баяндамасындағы мәліметтерді алға тартып, сол нәубетте 1 миллион 700 мың адамнан айырылғанымызды еске салып өтті. Мәселен, 1916 жылы Ахмет Байтұрсынов 6 миллионға жеттік деген екен!..

 Міне, бір ғана сауалдың бір үзік жауабы осындай болды.

Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

21.09.2018

Жер үстінде жұмақ бары рас па?

21.09.2018

Зейнетақы қоры жалған қауесетті жоққа шығарды

21.09.2018

Димаш Акимов: Көрерменім «Адам» атандырып жіберді

21.09.2018

Қостанайда 11500 адам бірыңғай жиынтық төлем төлейтін болады

21.09.2018

Вьетнам президенті Чан Дай Куанг көз жұмды

21.09.2018

Роналду алғаш рет ойыннан қуылды

21.09.2018

Qasiet pen qasiret

21.09.2018

Жабайы бәсекелестік немесе жолаушыларды заңсыз тасымалдау белең алып барады

21.09.2018

Ректор Мәлік Ғабдуллин

21.09.2018

Парасаттылық пен азаматтықтың өнегесі

21.09.2018

Танзанияда паром суға батып, 44 адам қаза тапты

21.09.2018

Антон қарттың айтқандары

21.09.2018

Көшенің сәнін келтіріп...

21.09.2018

Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу