Бір сауалдың жауабы

Қай бір жылы Мәрмәр теңізінің сол­­түстік жағалауына сұғынып жат­қан Из­мит дейтін қалаға жолымыз түскен-ді. Түр­кия­ның Қоджаелі про­винциясындағы бұл шаһар аса маңызды өндірістік аудан­­­ның орталығы саналады. Осыдан кейін­гі сапарымыз Измит­тен аса қашық емес, Қартепе деген ауданда жалғасты. Таби­ғаттың тамашасын аямай берген бұл өңір де Түркияның ең көрікті жерлерінің бірі. 

Егемен Қазақстан
30.05.2018 515
2

Кешке қарай Қартепе ауданының әкі­мімен кездесу үшін алма бағының ішіне орналасқан түріктің дәстүрлі дәм­ханасына келдік. Көп ұзамай қасындағы көмекшілерімен әкім де жетті. 

Бірден әмпей-жәмпей әңгімелесіп кетпесек те, әр тақырыптың басын бір шалып отыр едік, ол кісі: «Сіздер Қазақстан жер көлемі жөнінен дүние жүзінде тоғызыншы орын алады дейсіздер. Түркиядан төрт есе үлкен ел екен. Бірақ халқы неге аз? Сондай байтақ, аумағы үлкен елде бар болғаны 15 миллион халық тұратын көрінесіздер...», деп сұрақты төтесінен қойды. 

Тарихта қолдан жасалған зұлматтарды ойша тізбелеп, ашаршылық жылдарында, репрессия, Ұлы Отан соғысында нақ­ты қанша қырылғанымызды ойша тізбе­лей бастағанымыз сол еді, Қазақстан Жастар одағының бұрынғы төрағасы Әсет Тұр­дығұлов рұқсат сұрап, орнынан тұрып, тарихи зұлматтарды нақты мәліметтермен қысқа әрі саралап айтып берді. Әкім көп ойланып қалды. Алайда әкімнің сол сауалы сапар аяқталғанша санада жаңғырып тұрып алғаны.

Мына қызықты қараңыз, түрік бауыры­мыздың осы сауалынан кейін көп ұзамай-ақ, сол сапарда болған бірнеше адам Алматыда ұлт зиялылары «тарихи конференция» деп атаған жиыннан бір-ақ шықтық.

Осы басқосуда ашаршылыққа саяси баға беру мәселесі барынша ауқымды көтерілді. Оған ұйытқы болып жүрген – жазушы Смағұл Елубай. Бұл тірлікке ұзақ жылдар бойы дайындалып, өмірлік пайым елегінен өткеріп, трилогиялық туындымен келген суреткер Смағұл Елубайдың «Ақ боз үйі» қолына қалам ұстаған жазушылар қауымының осы жұтты тарихи тұрғыда арашалап алуға қосқан тағы бір сүбелі үлесі екені даусыз. 

 Осы жиында бір ғана адамға уақытын шектемей сөз берілді. Ол – академик Салық Зиманов еді. 

– 30-жылдары мен 11-12 жастағы бала едім. Сол кезде Атырау қаласында қынадай қырылған халықты өз көзіммен көрдім. Үйіміздің дәл қасында базар бар болатын. Ауылдардан арып-ашып кел­ген жұрт көбінесе осы базар маңын жағалайтын. Ел «осы жақта темір жол бар, балық бар, отарба, тамақ бар дейді», деп ағылып, аштан бұратылып келіп жатты. Ішінде осы Жетісу өңірінің де адамдары көп. Базардың айналасы толған қайыр сұраған ел. Базарда не жоқ дейсіз, тышқанның, иттің етін пісіріп әкеліп сатады. Біздің үйден сәл әрірек жерде күл-қоқыс төгетін жер бар еді. Сол жерге өлгені бар, өлмегені бар, адамдарды жиып әкеліп тастайтын. Шыбын үймелеп жатады. Күн сайын елдің ішінде әлі бар адамдар солардың бетін топырақпен, күлмен жауып қайтатын. Үйіліп жатқан өліктердің арасында әлі жаны шықпай, жыбырлап жататындары да жеткілікті. Оларды көміп үлгеру мүмкін емес. Біз ойын балалары сол жерге барып, қарап-қарап кететінбіз, – деді жаны күйзелген академик. 

Академиктің сөзін тарих ғылымдарының докторы Талас Омарбеков жалғастырып, тек салықтың 20 түрі болғанын атады. 

Ғылымдағы ғұмырының көп бөлігін осы зобалаңды зерттеуге арнаған тарихшы Талас Омарбеков сол 30-жылдардағы ашаршылықта жалғыз қазақ емес, украин халқы да қырылғанын тілге тиек етті.

Ғалым сол кездегі ресми деректер бойын­ша қазақтың 40 миллион малы болғанын, саяси науқан кездерінде сол малдан 4 миллион ғана қалғанын алға тартты. 

Сөз Сейіт Қасқабасовқа тигенде, академик қолға түскен тарихи деректерге сүйеніп, 1930-жылдары 5 миллионға жуық қазақ болса, 1932 жылдары сол 5 миллионнан 2 миллион 600 мың ғана адам қалғанын деректер келтіре отырып айтып өтті. 

Тарихшылар ашаршылық себептері әлі де көпе-көрінеу бұрмаланып келгенін дәйектеп жатты. Мәселен, ашаршылық дегенде көбінесе 30-жылдардағы нәубет ауызға түседі де.1921-1922 жылдары орын­ алған жұт ұмыт қалып қоя беретіні де айтыл­май қалған жоқ. Смағұл Елубай 1921-1922 жылдардағы ашаршылық туралы Мұхтар Әуезовтің Ташкентте жасаған баяндамасындағы мәліметтерді алға тартып, сол нәубетте 1 миллион 700 мың адамнан айырылғанымызды еске салып өтті. Мәселен, 1916 жылы Ахмет Байтұрсынов 6 миллионға жеттік деген екен!..

 Міне, бір ғана сауалдың бір үзік жауабы осындай болды.

Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларды қолдаудың 10 қадамы жасалды

22.02.2019

Қостанайда әкім есебі жаңа ғимаратта өтті

22.02.2019

Қарағанды облысының тумасы Қазбек Нұржановтың құрметіне арналған 41-ші жеңіл атлетика жарысы өтті

22.02.2019

Қарағанды облысында 479 жоба іске асады

22.02.2019

Ұлттық валютадағы мәтін тек қазақ тілінде болады

22.02.2019

Sanofi - күдіктен ада компания

22.02.2019

Сенатор С.Айтпаева Германиядан келген делегациямен кездесті

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларға тұрғын үй сертификаттары беріледі

22.02.2019

Ақтөбе облысында су тасқынына дайындық шаралары қабылданып жатыр

22.02.2019

Құралай Ахмет: Шет елде оқуға ынтасы бар кез келген адам «болашақтық» бола алады

22.02.2019

Жастар кәсіпкерлігіне арналған «Jas Business» семинары өтті

22.02.2019

Халықтың әл-ауқатын жақсарту – басты мақсат

22.02.2019

Жоғарғы сот жемқор судьяларды анықтауды күшейтеді

22.02.2019

Шаңғымен тұғырдан секіруден Қазақстан командасы әлем чемпионатында бақ сынайды

22.02.2019

Ерлан Қошанов көпбалалы отбасылар тұрғын үймен қалай қамтамасыз етілетінін айтты

22.02.2019

Мамандар: Денсаулық туралы жаңа Кодексті қабылдау бизнес үшін кедергілер туғызуы мүмкін

22.02.2019

Семейде «Нәджип Әмір» атындағы аудитория ашылды

22.02.2019

«Әбу-Даби Плаза» елордада жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді

22.02.2019

Милад Карими мен Аким Мусаев Мельбурндегі Әлем кубогінің финалына өтті

22.02.2019

Юлия Галышева бастаған Қазақстан командасы Жапониядағы әлем кубогіне қатысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу