Қорғайтын дүние көп

«Қызылорда  –  Жезқазған бағытындағы тас жол жиегін жағалай біршама адам даланың сарымсақ-пиязын жинап, оны жаппай Қытайға өткізумен айналысады екен. Бұрын қызыл мия тамырын (корень солодки) жинап, оны Қытайға өткізгенін естіген едік. Көктемгі даланың сарымсақ-пиязы көптеген ауру түрлеріне шипа екені белгілі. Тұқым шашып үлгертпей, жинап алып жатқан даланың сарымсақ-пиязын ертең өзіміз сол даладан іздеп таба алмай қалмаймыз ба деген қаупім де жоқ емес», дейді Мақпал Орынбетова есімді азаматша әлеуметтік желідегі парақшасында.

Егемен Қазақстан
01.06.2018 406
2

Ол өз жазбасында «Дәруменге толы емдік сарымсақты тамырымен жұлып жүргендер қазақтың есебінен Қытайдың фармөнеркәсібін дамытуға атсалысып жүргендерін біле ме екен? Тонаудың осы түріне тыйым салынатын заң шығару керек-ақ», деп дабыл қағады. 

Адамзаттың ессіз, есепсіз, ашкөздікпен жұлып, атып, аулап алуынан табиғат қаншама байлығынан айырылды десеңізші. Егер жер бетінен жаратылыстың бір түрі жоғалып кетсе, оны небір жасампаз ғалымың, қандай ғұламаң да қайтадан қалпына келтіре алмайды. Түпкілікті жойылады. Бір кезде Сырдың қалың қамысында, Балқаштың нуында жолбарыс жосып жүріпті, Үстірт пен Қызылқұмда қабылан керіліп, Алатау мен Алтайда қызыл қасқыр, далаға тарпаң өң беріпті. Біріне етінің дәмділігі сор болса, енді біріне терісінің асылдығы сор болып, бүгінде тарпаң мен жолбарыс мүлде жойылған. Ал қызыл қасқыр мен қабыланды көру үшін Алтай, Алатау, Үстіртке барсаңыз таппайсыз, олар бүгінде тек хайуанаттар паркінде ғана сақталған. 

Адамзат қолымен табиғатқа жасалған қиянаттың жолын кесу үшін ағылшын биологі П.Скоттың ұсынысы бойынша жойы­лып кету қаупі туған түрлер тізімі жасалып, «Қызыл кітап» деген атау алады. 1963 жылы шыққан алғашқы нұсқасында әр түрге жеке бір парақ қағаз беріліп, онда түрдің атауы, таралуы, саны, жойылып кету себебі және оны сақтап қалу бойынша ұсыныстар көр­сетіліп, парақтар түрлі түстермен боялған екен. Қызыл түсті беттер жануарлар мен өсімдіктерге төнген қауіптің аса өткірлігіне назар аудартса, сары түсі саны азайғанын немесе жойылу алдында деп дабыл қағатын, ал ақ түсі сирек кездесетін түрлерді белгіледі. Содан бері кітапқа тағы бір түс енген, ол қайта қалпына келген түрлерді білдіретін жасыл бояулы беттер болатын.

Ал өсімдіктер әлеміне келсек, еліміздің флорасында 5700-ге жуық түр бар. Оның 1500-ге жуығы сирек кездесетін өсімдіктер санатына енгізіліпті. Арасында осы жердің тарихы мен эволюциялық дамуының куәсіндей, ықылым замандардан бері қазақ жерінде өсетін реликт өсімдіктер бар. Барлығы қорғауды қажет етеді. Мәселен, Бетпақдала мен Сырдария Қаратаудың сілемдерінде ғылымда Шренк тобылғысы, Іле Алатауының жапырақты орманында Мүшкетов түйесіңірі тәрізді атаулармен белгілі өсімдіктер жойы­лудың аз-ақ алдында тұр. Осы сирек кездесетін өсімдіктерді қорғауға аса мән берілмей келеді. Бүгінде қазақстандық «Қы­зыл кітапқа» 306 өсімдік енгізілсе, соңғы жыл­дары азайып бара жатқан, қорғауды қажет ете­тін тағы 100-ден асатын түрі белгіленіпті.

Қазақ жері шипалы, дәрілік шөптерге де өте бай. Даламыздағы қарапайым жусанның бір түрінен қатерлі ісікпен күресетін арглабин дәрісінің жасалғаны мәлім. Ғалымдар еліміздегі шипалы шөптердің қазіргі медицинада 40 шақты түрі ғана пайдаланылатынын алға тартады. Соның ішінде шырғанақ, дермене, қырықбуын, қылша, қара андыз сияқты дәрілік өсімдіктерге деген сұраныс жылдан-жылға артып отыр. Бірақ бұл – отан­дық медицинадағы қажеттілік. Ал ежелден дәрілік шөптердің құпиясын меңгерген көр­шіміздің білмейтіні жердің астында. Газе­тімізде Сенат депутаты Мұрат Бахтиярұлы был­тыр Қызылорда облысы бойынша ғана екі жылдың ішінде 1800 тонна қызыл мия тамы­рының Қытайға жөнелтілгенін, Оңтүстік Қазақ­стан облысының аумағынан да соңғы төрт жыл ішінде 63 мың тонна қызыл мия тамы­ры жиналып, өзге елдерге әкетілгенін жа­зып, «Соның салдарынан мыңдаған гектар арид­тік аймақтардағы жерлер деградацияға ұшы­рауда, табиғатқа орасан зор зиян келуде. Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыс­тарының аумақтарында ғана өсетін емдік қа­сиеті өте жоғары дәрілік сасық кеуректің (ферула вонючая) майын (сағыз) шетелге заңсыз ш­ы­ғару кең етек алып отыр. Айта кету керек, сасық кеурек деген жалпы атпен белгілі өсім­діктің 10-нан астам түрі бар, барлығы да Қазақстан Республикасының «Қызыл кіта­­бына» енген. Сасық кеурек өсімдігінің шикі­заты Үндістан, Пәкістан, Иран, Ауғанстан сияқ­­ты елдерде үлкен сұранысқа ие және бұл елдер­де осы өнімнің бір килосы 100-150 дол­лар ша­­масында бағаланады. Ауғанстанда са­сық ке­урек кезінде аяусыз жиналып, қазіргі уақыт­­та мүлдем жойы­лып кеткен көрінеді», деп жазды. 

Қазақ жерінің байлығы бүгінгі жер басып жүрген біздің ғана еншіміз емес, келер ұрпаққа жетіп, табиғаттың тепе-теңдігін, түптеп келгенде сол бағалы өсімдіктерімізді қорғаумен қатар, оны өңдеп, дәрі жасап сататын отандық фармөндірісті өрістету үшін қажет. Ал жатжерлікке тек уақытша пайдасын шығарса болғаны, сондықтан тамырынан қиып, даланы жұтатқанға жаны ауырмайды. Қорғайтын дүниеміз көп. Көтерілген мәселе тиісті орындарға жетіп, нақты шаралар қабылдануының найқалуды күтпейтінін айтқымыз келеді. Жабайы жуаның жұпары даламызда еспей қалса, кім жауап береді?!

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Ресейлік БАҚ: Адамзаттың тіршілігіне 49 жыл қалды..

22.01.2019

Шымкентің орталық аудандарындағы балалар әліге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Бақытжан Сағынтаев «Президенттің бес әлеуметтік бастамасын» іске асыру бойынша нақты тапсырма берді

22.01.2019

Петропавлда алабай тұқымдас ит иелерін талап тастады

22.01.2019

Солтүстік Қазақстанда шетелдік мигранттар легі тыйылар емес

22.01.2019

Қ. Бозымбаев «Сарыарқа» магистральді газ құбырын салу жобасын іске асыру барысы туралы баяндады

22.01.2019

Шағын несие алушылар қосымша 12,6 мыңнан астам жұмыс орнын ашты

22.01.2019

Дәстүрлі өнер академиясы ашылады

22.01.2019

«Тал бесіктен жер бесікке дейін...»

22.01.2019

Жаңақорғандық кәсіпкер жүгеріден сусын шығарады

22.01.2019

Елбасының гранттар бөлу туралы тапсырмасы толық көлемде орындалды — ҚР БҒМ

22.01.2019

Мемлекеттік көмектің нәтижесін көріп отыр

22.01.2019

Қандастарды қабылдайтын байланыс орталығы ашылады

22.01.2019

Алматыда үстел теннисінен «ТОП-12» турнирі аяқталды

22.01.2019

Жүргізушісіз көліктерге жасалған шабуыл

22.01.2019

Қыраулы қаңтар (фотоэтюд)

22.01.2019

Облыс дәрігерлерінің біліктілігі нығайып келеді

22.01.2019

Сенат комитетінде «Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияны ратификациялау туралы» заң жобасы қаралды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу