Қорғайтын дүние көп

«Қызылорда  –  Жезқазған бағытындағы тас жол жиегін жағалай біршама адам даланың сарымсақ-пиязын жинап, оны жаппай Қытайға өткізумен айналысады екен. Бұрын қызыл мия тамырын (корень солодки) жинап, оны Қытайға өткізгенін естіген едік. Көктемгі даланың сарымсақ-пиязы көптеген ауру түрлеріне шипа екені белгілі. Тұқым шашып үлгертпей, жинап алып жатқан даланың сарымсақ-пиязын ертең өзіміз сол даладан іздеп таба алмай қалмаймыз ба деген қаупім де жоқ емес», дейді Мақпал Орынбетова есімді азаматша әлеуметтік желідегі парақшасында.

Егемен Қазақстан
01.06.2018 399
2

Ол өз жазбасында «Дәруменге толы емдік сарымсақты тамырымен жұлып жүргендер қазақтың есебінен Қытайдың фармөнеркәсібін дамытуға атсалысып жүргендерін біле ме екен? Тонаудың осы түріне тыйым салынатын заң шығару керек-ақ», деп дабыл қағады. 

Адамзаттың ессіз, есепсіз, ашкөздікпен жұлып, атып, аулап алуынан табиғат қаншама байлығынан айырылды десеңізші. Егер жер бетінен жаратылыстың бір түрі жоғалып кетсе, оны небір жасампаз ғалымың, қандай ғұламаң да қайтадан қалпына келтіре алмайды. Түпкілікті жойылады. Бір кезде Сырдың қалың қамысында, Балқаштың нуында жолбарыс жосып жүріпті, Үстірт пен Қызылқұмда қабылан керіліп, Алатау мен Алтайда қызыл қасқыр, далаға тарпаң өң беріпті. Біріне етінің дәмділігі сор болса, енді біріне терісінің асылдығы сор болып, бүгінде тарпаң мен жолбарыс мүлде жойылған. Ал қызыл қасқыр мен қабыланды көру үшін Алтай, Алатау, Үстіртке барсаңыз таппайсыз, олар бүгінде тек хайуанаттар паркінде ғана сақталған. 

Адамзат қолымен табиғатқа жасалған қиянаттың жолын кесу үшін ағылшын биологі П.Скоттың ұсынысы бойынша жойы­лып кету қаупі туған түрлер тізімі жасалып, «Қызыл кітап» деген атау алады. 1963 жылы шыққан алғашқы нұсқасында әр түрге жеке бір парақ қағаз беріліп, онда түрдің атауы, таралуы, саны, жойылып кету себебі және оны сақтап қалу бойынша ұсыныстар көр­сетіліп, парақтар түрлі түстермен боялған екен. Қызыл түсті беттер жануарлар мен өсімдіктерге төнген қауіптің аса өткірлігіне назар аудартса, сары түсі саны азайғанын немесе жойылу алдында деп дабыл қағатын, ал ақ түсі сирек кездесетін түрлерді белгіледі. Содан бері кітапқа тағы бір түс енген, ол қайта қалпына келген түрлерді білдіретін жасыл бояулы беттер болатын.

Ал өсімдіктер әлеміне келсек, еліміздің флорасында 5700-ге жуық түр бар. Оның 1500-ге жуығы сирек кездесетін өсімдіктер санатына енгізіліпті. Арасында осы жердің тарихы мен эволюциялық дамуының куәсіндей, ықылым замандардан бері қазақ жерінде өсетін реликт өсімдіктер бар. Барлығы қорғауды қажет етеді. Мәселен, Бетпақдала мен Сырдария Қаратаудың сілемдерінде ғылымда Шренк тобылғысы, Іле Алатауының жапырақты орманында Мүшкетов түйесіңірі тәрізді атаулармен белгілі өсімдіктер жойы­лудың аз-ақ алдында тұр. Осы сирек кездесетін өсімдіктерді қорғауға аса мән берілмей келеді. Бүгінде қазақстандық «Қы­зыл кітапқа» 306 өсімдік енгізілсе, соңғы жыл­дары азайып бара жатқан, қорғауды қажет ете­тін тағы 100-ден асатын түрі белгіленіпті.

Қазақ жері шипалы, дәрілік шөптерге де өте бай. Даламыздағы қарапайым жусанның бір түрінен қатерлі ісікпен күресетін арглабин дәрісінің жасалғаны мәлім. Ғалымдар еліміздегі шипалы шөптердің қазіргі медицинада 40 шақты түрі ғана пайдаланылатынын алға тартады. Соның ішінде шырғанақ, дермене, қырықбуын, қылша, қара андыз сияқты дәрілік өсімдіктерге деген сұраныс жылдан-жылға артып отыр. Бірақ бұл – отан­дық медицинадағы қажеттілік. Ал ежелден дәрілік шөптердің құпиясын меңгерген көр­шіміздің білмейтіні жердің астында. Газе­тімізде Сенат депутаты Мұрат Бахтиярұлы был­тыр Қызылорда облысы бойынша ғана екі жылдың ішінде 1800 тонна қызыл мия тамы­рының Қытайға жөнелтілгенін, Оңтүстік Қазақ­стан облысының аумағынан да соңғы төрт жыл ішінде 63 мың тонна қызыл мия тамы­ры жиналып, өзге елдерге әкетілгенін жа­зып, «Соның салдарынан мыңдаған гектар арид­тік аймақтардағы жерлер деградацияға ұшы­рауда, табиғатқа орасан зор зиян келуде. Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыс­тарының аумақтарында ғана өсетін емдік қа­сиеті өте жоғары дәрілік сасық кеуректің (ферула вонючая) майын (сағыз) шетелге заңсыз ш­ы­ғару кең етек алып отыр. Айта кету керек, сасық кеурек деген жалпы атпен белгілі өсім­діктің 10-нан астам түрі бар, барлығы да Қазақстан Республикасының «Қызыл кіта­­бына» енген. Сасық кеурек өсімдігінің шикі­заты Үндістан, Пәкістан, Иран, Ауғанстан сияқ­­ты елдерде үлкен сұранысқа ие және бұл елдер­де осы өнімнің бір килосы 100-150 дол­лар ша­­масында бағаланады. Ауғанстанда са­сық ке­урек кезінде аяусыз жиналып, қазіргі уақыт­­та мүлдем жойы­лып кеткен көрінеді», деп жазды. 

Қазақ жерінің байлығы бүгінгі жер басып жүрген біздің ғана еншіміз емес, келер ұрпаққа жетіп, табиғаттың тепе-теңдігін, түптеп келгенде сол бағалы өсімдіктерімізді қорғаумен қатар, оны өңдеп, дәрі жасап сататын отандық фармөндірісті өрістету үшін қажет. Ал жатжерлікке тек уақытша пайдасын шығарса болғаны, сондықтан тамырынан қиып, даланы жұтатқанға жаны ауырмайды. Қорғайтын дүниеміз көп. Көтерілген мәселе тиісті орындарға жетіп, нақты шаралар қабылдануының найқалуды күтпейтінін айтқымыз келеді. Жабайы жуаның жұпары даламызда еспей қалса, кім жауап береді?!

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу