Қорғайтын дүние көп

«Қызылорда  –  Жезқазған бағытындағы тас жол жиегін жағалай біршама адам даланың сарымсақ-пиязын жинап, оны жаппай Қытайға өткізумен айналысады екен. Бұрын қызыл мия тамырын (корень солодки) жинап, оны Қытайға өткізгенін естіген едік. Көктемгі даланың сарымсақ-пиязы көптеген ауру түрлеріне шипа екені белгілі. Тұқым шашып үлгертпей, жинап алып жатқан даланың сарымсақ-пиязын ертең өзіміз сол даладан іздеп таба алмай қалмаймыз ба деген қаупім де жоқ емес», дейді Мақпал Орынбетова есімді азаматша әлеуметтік желідегі парақшасында.

Егемен Қазақстан
01.06.2018 410
2

Ол өз жазбасында «Дәруменге толы емдік сарымсақты тамырымен жұлып жүргендер қазақтың есебінен Қытайдың фармөнеркәсібін дамытуға атсалысып жүргендерін біле ме екен? Тонаудың осы түріне тыйым салынатын заң шығару керек-ақ», деп дабыл қағады. 

Адамзаттың ессіз, есепсіз, ашкөздікпен жұлып, атып, аулап алуынан табиғат қаншама байлығынан айырылды десеңізші. Егер жер бетінен жаратылыстың бір түрі жоғалып кетсе, оны небір жасампаз ғалымың, қандай ғұламаң да қайтадан қалпына келтіре алмайды. Түпкілікті жойылады. Бір кезде Сырдың қалың қамысында, Балқаштың нуында жолбарыс жосып жүріпті, Үстірт пен Қызылқұмда қабылан керіліп, Алатау мен Алтайда қызыл қасқыр, далаға тарпаң өң беріпті. Біріне етінің дәмділігі сор болса, енді біріне терісінің асылдығы сор болып, бүгінде тарпаң мен жолбарыс мүлде жойылған. Ал қызыл қасқыр мен қабыланды көру үшін Алтай, Алатау, Үстіртке барсаңыз таппайсыз, олар бүгінде тек хайуанаттар паркінде ғана сақталған. 

Адамзат қолымен табиғатқа жасалған қиянаттың жолын кесу үшін ағылшын биологі П.Скоттың ұсынысы бойынша жойы­лып кету қаупі туған түрлер тізімі жасалып, «Қызыл кітап» деген атау алады. 1963 жылы шыққан алғашқы нұсқасында әр түрге жеке бір парақ қағаз беріліп, онда түрдің атауы, таралуы, саны, жойылып кету себебі және оны сақтап қалу бойынша ұсыныстар көр­сетіліп, парақтар түрлі түстермен боялған екен. Қызыл түсті беттер жануарлар мен өсімдіктерге төнген қауіптің аса өткірлігіне назар аудартса, сары түсі саны азайғанын немесе жойылу алдында деп дабыл қағатын, ал ақ түсі сирек кездесетін түрлерді белгіледі. Содан бері кітапқа тағы бір түс енген, ол қайта қалпына келген түрлерді білдіретін жасыл бояулы беттер болатын.

Ал өсімдіктер әлеміне келсек, еліміздің флорасында 5700-ге жуық түр бар. Оның 1500-ге жуығы сирек кездесетін өсімдіктер санатына енгізіліпті. Арасында осы жердің тарихы мен эволюциялық дамуының куәсіндей, ықылым замандардан бері қазақ жерінде өсетін реликт өсімдіктер бар. Барлығы қорғауды қажет етеді. Мәселен, Бетпақдала мен Сырдария Қаратаудың сілемдерінде ғылымда Шренк тобылғысы, Іле Алатауының жапырақты орманында Мүшкетов түйесіңірі тәрізді атаулармен белгілі өсімдіктер жойы­лудың аз-ақ алдында тұр. Осы сирек кездесетін өсімдіктерді қорғауға аса мән берілмей келеді. Бүгінде қазақстандық «Қы­зыл кітапқа» 306 өсімдік енгізілсе, соңғы жыл­дары азайып бара жатқан, қорғауды қажет ете­тін тағы 100-ден асатын түрі белгіленіпті.

Қазақ жері шипалы, дәрілік шөптерге де өте бай. Даламыздағы қарапайым жусанның бір түрінен қатерлі ісікпен күресетін арглабин дәрісінің жасалғаны мәлім. Ғалымдар еліміздегі шипалы шөптердің қазіргі медицинада 40 шақты түрі ғана пайдаланылатынын алға тартады. Соның ішінде шырғанақ, дермене, қырықбуын, қылша, қара андыз сияқты дәрілік өсімдіктерге деген сұраныс жылдан-жылға артып отыр. Бірақ бұл – отан­дық медицинадағы қажеттілік. Ал ежелден дәрілік шөптердің құпиясын меңгерген көр­шіміздің білмейтіні жердің астында. Газе­тімізде Сенат депутаты Мұрат Бахтиярұлы был­тыр Қызылорда облысы бойынша ғана екі жылдың ішінде 1800 тонна қызыл мия тамы­рының Қытайға жөнелтілгенін, Оңтүстік Қазақ­стан облысының аумағынан да соңғы төрт жыл ішінде 63 мың тонна қызыл мия тамы­ры жиналып, өзге елдерге әкетілгенін жа­зып, «Соның салдарынан мыңдаған гектар арид­тік аймақтардағы жерлер деградацияға ұшы­рауда, табиғатқа орасан зор зиян келуде. Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыс­тарының аумақтарында ғана өсетін емдік қа­сиеті өте жоғары дәрілік сасық кеуректің (ферула вонючая) майын (сағыз) шетелге заңсыз ш­ы­ғару кең етек алып отыр. Айта кету керек, сасық кеурек деген жалпы атпен белгілі өсім­діктің 10-нан астам түрі бар, барлығы да Қазақстан Республикасының «Қызыл кіта­­бына» енген. Сасық кеурек өсімдігінің шикі­заты Үндістан, Пәкістан, Иран, Ауғанстан сияқ­­ты елдерде үлкен сұранысқа ие және бұл елдер­де осы өнімнің бір килосы 100-150 дол­лар ша­­масында бағаланады. Ауғанстанда са­сық ке­урек кезінде аяусыз жиналып, қазіргі уақыт­­та мүлдем жойы­лып кеткен көрінеді», деп жазды. 

Қазақ жерінің байлығы бүгінгі жер басып жүрген біздің ғана еншіміз емес, келер ұрпаққа жетіп, табиғаттың тепе-теңдігін, түптеп келгенде сол бағалы өсімдіктерімізді қорғаумен қатар, оны өңдеп, дәрі жасап сататын отандық фармөндірісті өрістету үшін қажет. Ал жатжерлікке тек уақытша пайдасын шығарса болғаны, сондықтан тамырынан қиып, даланы жұтатқанға жаны ауырмайды. Қорғайтын дүниеміз көп. Көтерілген мәселе тиісті орындарға жетіп, нақты шаралар қабылдануының найқалуды күтпейтінін айтқымыз келеді. Жабайы жуаның жұпары даламызда еспей қалса, кім жауап береді?!

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.03.2019

Солтүстік Кореяның келесі қадамы қандай болмақ?

24.03.2019

Қ.Тоқаев Қазақстан - Ресей кездесуін тамашалады

24.03.2019

Нұрсұлтан Назарбаевтың атына келіп түскен жеделхаттар мен хаттар

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаевтың атына келіп түскен жеделхаттар мен құттықтаулар

24.03.2019

Футбол: Қазақстан құрамасы Ресейден ойсырай ұтылды

24.03.2019

Куршад Зорлу: Түркі әлемінің Ақсақалы

24.03.2019

Нұр-Сұлтан қаласы. Астананың атауы өзгерді (видео)

24.03.2019

Алматыда дәстүрлі әндер кеші өтті

24.03.2019

Қаламқас кен орнында болған апат себептері анықталып жатыр

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев Алик Шпекбаевты қабылдады

24.03.2019

Астана мен Алматы ТМД-да ең танымал қалалардың қатарына қосылды

24.03.2019

Елорда атауының өзгеруіне байланысты құжаттарды ауыстыру қажет емес

24.03.2019

Жетісудағы жетістіктер Үкімет басшысының назарына ұсынылды

24.03.2019

Қазақстан және Ресей матчы 20:00-де басталады

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

24.03.2019

Мемлекет басшысы Жоғарғы Сот төрағасы Жақып Асановты қабылдады

24.03.2019

Қ.Тоқаев Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы қабылдады

24.03.2019

Самбошы Бағлан Ибрагим – Әлем кубогының иегері

24.03.2019

Мұрат Нұртілеуов Президент көмекшісі болып тағайындалды

24.03.2019

М.Тәжин Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындалды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу