Боталар боздаған уақыт

Ел басына күн туған қиын-қыстау кезеңдердің қайсысында болсын ең бақытсыз, ең дәрменсіз, ең мүшкіл де қорғансыз халде балалар қалады. Өткен ғасырдың 30-жылдарының басында Қазақстанды жайлаған ашаршылық кезінде де солай болды. Қазақ ұлтына жасалып жатқан қара қастандық зұлматтың ең ауыр да аянышты азабын балалар кешті. 

Егемен Қазақстан
01.06.2018 102
2

Қаңыраған ауылдарда, қалаларда, үлкен жолдардың бойларында, вокзалдарда, базарларда, әрі-бері өткен пойыздарда аш-жалаңаш, қаңғырған кезбе балалар қаптап кетті. Мемлекеттік архивте сақталған құжаттарға қарағанда, 1932 жылғы желтоқсан айында Қазақстандағы балалар панасыздығы 47 409 адамға жеткен.

Ашаршылыққа қоса балалар панасызды­ғы үлкен дертке айналды. Осынау қайғы­лы құбылысқа байланысты шаралар қолданы­лып, балалар үйлері ұйымдастырыла бас­тады. Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан тарапынан да жәрдем берілмей қалмады. Бірақ бұл көмек-шаралар апат ауқымымен салыстырғанда тым мардымсыз еді. Балалар тілсіз жау ашаршылықтың, осындайда орын алар талай-талай жантүршігерлік сұмдықтардың басты құрбаны болған. Статистикалық деректер бойынша да 1-ден 14-15 жасқа дейінгі балалар өлімі аса көп болғандығы аңғарылады. Т.Рысқұловтың Ста­линге жазған хатында күнбе-күнгі көп­теген адам өлімдерімен қатар, 1933 жылдың 5-6 қаңтарында ғана Әулиеатаның шайхана­ларынан серейіп қатқан 20 баланың өлігі теріп алынғандығы келтіріледі. 

Ашаршылық аранынан шұбырынды босқын балалар пойыздарға мініп қашты. Қазақстандағы балалар босқыншылығы апатты ауқымға жетті. Сол кездегі ірі стансаларда жүдеп-жадаған, аш, арық қарадомалақ қазақ балаларынан аяқ алып жүру қиын-тын. Қабағы түксиген қатал тағдырға жаутаңдай көз сүзіп, қайдан бір жапырақ нан бұйырады деп дірдек қағып, жел айдаған қаңбақтай міскіндік күйге түскен. Ана баладан, апа ініден, аға қарындастан адасып, торғайдай тозып бытыраған мешін жылғы апаттың сұмырай сұрқы осындай еді. 

Көше-көшеде босып қаңғырып жүрген кезбе балаларды жинап орналастыру жөнінде сол кезде жұмыстар да жүргізілді. Әрине олай болмаған жағдайда құрбандық мөлшері әлдеқайда зор болар еді. 1933 жылдың 17 ақпанында Семейден жазылған ар­хивтік құжат былай дейді. «Он алтысында көше­лерден Семейдегі, Жаңасемейдегі, Затондағы панасыздарды жинауға кірістік. Қаладан 60 панасыз жиналды. Ол балалар жаңадан ұйымдастырылған қабылдағышқа әкелініп, санитарлық өңдеуден өткізілуде. Олар жаңа ашылған екі балалар үйіне орналастырылды. Балаларды жинау одан әрі жалғасуда».

Бұл уақыттағы балалар үйлерінің де жай-күйі, азық-түлікпен жабдықталуы мәз емес еді. Аштықтан бұратылып, құр сүйектері қалған әлсіз, әлжуаз, ауру балалар мұнда да өліп жатты. Әйтсе де көшедегі үйсіз-күйсіз, қайыршылық босқындықтан қайткенде де мемлекет қамқорлығында болу анағұрлым тәуірірек болғаны анық. Қазақ үкіметі көршілес республикалардағы панасыз қа­зақ балаларын елге қайтаруға, олардың ауыр жағдайын жеңілдетуге тырысты. Қазақ­станнан қайтарылып жатқан панасыз балаларға жәрдем ретінде бөлінген 30 мың сомның 15 мыңы Қордай балалар үйіне, 10 мыңы Шымкент облыстық балалар комиссиясына аударылған. 

Асығыс құрылған балалар үйлері төңірек­ті жайлаған ашаршылық, жоқшылық, тап­шылық жағдайында жұмыс істеді. Киім-кешек, төсек-орын жетіспеді. Қорғал­жындағы балалар үйлеріне 197 бала орналас­тырылған, ал ондағы жағдай ит байласа тұрғысыз күйде екен. Балалар топырласып, бүрісіп, аяқ-қолдарын бауырларына алып, жер едендерде жатады. Түрлі ауруға шалдыққан. 1932 жылдың желтоқсанынан бергі үш айда Түркістан қаласындағы балалар үйлерінде 74 панасыз жеткіншек өлген. 

1933 жылдың 17 сәуірінде Қазкрайком мен Халкомкеңестің өкілі Диваев былай деп жазады: «Панасыздыққа қарсы күресте үлкен бір кемшілік бар. Ол – тыйылмай отырған балалар өлімі». Ашаршылық тоқталды деп саналған 1933 жылдың ортасына таман, міне, осылай, қазақтың жас өндірлері жетпей желкесінен қиылып жатты. 

Қазақстандағы ғаламат ашаршылық, шектен шыққан балалар панасыздығы больше­виктік кеңес империясының басшылығына тым-ақ жақсы белгілі болатын. Олар Қазақстанның панасыз балаларына көмек көрсету жөнінде арнайы комиссия да құрды. Балалар панасыздығына қарсы тәп-тәуір шешімдер де қабылданады. Бірақ олардың жергілікті жердегі орындалу жағдайы ылғи алаң туғызып отырды. Бүкілодақтық комиссияның 1933 жылғы 11 ақпанындағы отырысында балалар мекемелеріндегі жәрдемге мұқтаж қазақстандық балалар саны 40 мың деп белгіленді. Бірақ есепке алынбаған панасыз қазақ балалары, әрине, бұдан әлдеқайда көп еді. 

Аштық пен жалаңаштық зардабынан күн сайын жүздеген балалар топ-тобымен қырылып жатты. Иә, бұл қазақ балалары, қазақтың қаракөз боталары боздаған кез болатын. Мұндай қасірет енді ешқашан қайталанбасын деп тілейік. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.09.2018

Сенат комитетінде діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері туралы заң жобасы қаралды

25.09.2018

Игорь Чжан: Велосипедтің кесірінен жүлде алмадым

25.09.2018

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ QS рейтингінде тағы да алға жылжыды

25.09.2018

142 үміткерге «Болашақ» стипендиясы тағайындалды

25.09.2018

Жақсы өсім - нәтижелі жұмыстың кепілі

25.09.2018

Инвесторлармен ортақ келісімге келді

25.09.2018

«Egemen Qazaqstan» газетінің журналисі марапатталды

25.09.2018

Қазақстан Экономикалық ынтымақтастық ұйымын нығайтуға және реформалауға шақырды

25.09.2018

Қазақстан Нельсон Мандела Бейбітшілік саммитіне қатысты

25.09.2018

Астана тұрғыны 10-қабаттан құлаған баланы тосып алды

25.09.2018

Қ. Қасымов ұялы телефондар ұрлығының жолын кесу шаралары туралы айтып берді

25.09.2018

Назарбаев Университетінде тың жобалар таныстырылды

25.09.2018

Нәубәт Қалиев қайтыс болды

25.09.2018

Үкіметте өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасының жобасы мақұлданды

25.09.2018

АӨК цифрландыру аясында 20 цифрлық және 4000 дамыған ферма құрылады

25.09.2018

Жағажай волейболынан әлем чемпионатының іріктеу турнирі өтеді

25.09.2018

«Барыс» Мәскеуде «Динамоны» ұтты

25.09.2018

Бүгін Бакуде белдескен қос балуанымыз ұтылды

25.09.2018

«Хат қоржын» (25.09.2018)

25.09.2018

Солтүстік Қазақстан полицейлері Тілдер фестивалін өткізді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tirshilikti mádenıet bıleıtin qoǵam

Osy ýaqytqa deıin jeke adamnyń tirshiligin, turmys jaǵdaıyn onyń bilimi men eńbekqorlyq qasıetiniń bılep kelgendigi belgili. Adamdar kóp jaǵdaıda qoǵamnan bilimine saı oryn alyp otyrdy. 

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу