Боталар боздаған уақыт

Ел басына күн туған қиын-қыстау кезеңдердің қайсысында болсын ең бақытсыз, ең дәрменсіз, ең мүшкіл де қорғансыз халде балалар қалады. Өткен ғасырдың 30-жылдарының басында Қазақстанды жайлаған ашаршылық кезінде де солай болды. Қазақ ұлтына жасалып жатқан қара қастандық зұлматтың ең ауыр да аянышты азабын балалар кешті. 

Егемен Қазақстан
01.06.2018 106
2

Қаңыраған ауылдарда, қалаларда, үлкен жолдардың бойларында, вокзалдарда, базарларда, әрі-бері өткен пойыздарда аш-жалаңаш, қаңғырған кезбе балалар қаптап кетті. Мемлекеттік архивте сақталған құжаттарға қарағанда, 1932 жылғы желтоқсан айында Қазақстандағы балалар панасыздығы 47 409 адамға жеткен.

Ашаршылыққа қоса балалар панасызды­ғы үлкен дертке айналды. Осынау қайғы­лы құбылысқа байланысты шаралар қолданы­лып, балалар үйлері ұйымдастырыла бас­тады. Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан тарапынан да жәрдем берілмей қалмады. Бірақ бұл көмек-шаралар апат ауқымымен салыстырғанда тым мардымсыз еді. Балалар тілсіз жау ашаршылықтың, осындайда орын алар талай-талай жантүршігерлік сұмдықтардың басты құрбаны болған. Статистикалық деректер бойынша да 1-ден 14-15 жасқа дейінгі балалар өлімі аса көп болғандығы аңғарылады. Т.Рысқұловтың Ста­линге жазған хатында күнбе-күнгі көп­теген адам өлімдерімен қатар, 1933 жылдың 5-6 қаңтарында ғана Әулиеатаның шайхана­ларынан серейіп қатқан 20 баланың өлігі теріп алынғандығы келтіріледі. 

Ашаршылық аранынан шұбырынды босқын балалар пойыздарға мініп қашты. Қазақстандағы балалар босқыншылығы апатты ауқымға жетті. Сол кездегі ірі стансаларда жүдеп-жадаған, аш, арық қарадомалақ қазақ балаларынан аяқ алып жүру қиын-тын. Қабағы түксиген қатал тағдырға жаутаңдай көз сүзіп, қайдан бір жапырақ нан бұйырады деп дірдек қағып, жел айдаған қаңбақтай міскіндік күйге түскен. Ана баладан, апа ініден, аға қарындастан адасып, торғайдай тозып бытыраған мешін жылғы апаттың сұмырай сұрқы осындай еді. 

Көше-көшеде босып қаңғырып жүрген кезбе балаларды жинап орналастыру жөнінде сол кезде жұмыстар да жүргізілді. Әрине олай болмаған жағдайда құрбандық мөлшері әлдеқайда зор болар еді. 1933 жылдың 17 ақпанында Семейден жазылған ар­хивтік құжат былай дейді. «Он алтысында көше­лерден Семейдегі, Жаңасемейдегі, Затондағы панасыздарды жинауға кірістік. Қаладан 60 панасыз жиналды. Ол балалар жаңадан ұйымдастырылған қабылдағышқа әкелініп, санитарлық өңдеуден өткізілуде. Олар жаңа ашылған екі балалар үйіне орналастырылды. Балаларды жинау одан әрі жалғасуда».

Бұл уақыттағы балалар үйлерінің де жай-күйі, азық-түлікпен жабдықталуы мәз емес еді. Аштықтан бұратылып, құр сүйектері қалған әлсіз, әлжуаз, ауру балалар мұнда да өліп жатты. Әйтсе де көшедегі үйсіз-күйсіз, қайыршылық босқындықтан қайткенде де мемлекет қамқорлығында болу анағұрлым тәуірірек болғаны анық. Қазақ үкіметі көршілес республикалардағы панасыз қа­зақ балаларын елге қайтаруға, олардың ауыр жағдайын жеңілдетуге тырысты. Қазақ­станнан қайтарылып жатқан панасыз балаларға жәрдем ретінде бөлінген 30 мың сомның 15 мыңы Қордай балалар үйіне, 10 мыңы Шымкент облыстық балалар комиссиясына аударылған. 

Асығыс құрылған балалар үйлері төңірек­ті жайлаған ашаршылық, жоқшылық, тап­шылық жағдайында жұмыс істеді. Киім-кешек, төсек-орын жетіспеді. Қорғал­жындағы балалар үйлеріне 197 бала орналас­тырылған, ал ондағы жағдай ит байласа тұрғысыз күйде екен. Балалар топырласып, бүрісіп, аяқ-қолдарын бауырларына алып, жер едендерде жатады. Түрлі ауруға шалдыққан. 1932 жылдың желтоқсанынан бергі үш айда Түркістан қаласындағы балалар үйлерінде 74 панасыз жеткіншек өлген. 

1933 жылдың 17 сәуірінде Қазкрайком мен Халкомкеңестің өкілі Диваев былай деп жазады: «Панасыздыққа қарсы күресте үлкен бір кемшілік бар. Ол – тыйылмай отырған балалар өлімі». Ашаршылық тоқталды деп саналған 1933 жылдың ортасына таман, міне, осылай, қазақтың жас өндірлері жетпей желкесінен қиылып жатты. 

Қазақстандағы ғаламат ашаршылық, шектен шыққан балалар панасыздығы больше­виктік кеңес империясының басшылығына тым-ақ жақсы белгілі болатын. Олар Қазақстанның панасыз балаларына көмек көрсету жөнінде арнайы комиссия да құрды. Балалар панасыздығына қарсы тәп-тәуір шешімдер де қабылданады. Бірақ олардың жергілікті жердегі орындалу жағдайы ылғи алаң туғызып отырды. Бүкілодақтық комиссияның 1933 жылғы 11 ақпанындағы отырысында балалар мекемелеріндегі жәрдемге мұқтаж қазақстандық балалар саны 40 мың деп белгіленді. Бірақ есепке алынбаған панасыз қазақ балалары, әрине, бұдан әлдеқайда көп еді. 

Аштық пен жалаңаштық зардабынан күн сайын жүздеген балалар топ-тобымен қырылып жатты. Иә, бұл қазақ балалары, қазақтың қаракөз боталары боздаған кез болатын. Мұндай қасірет енді ешқашан қайталанбасын деп тілейік. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу