Атырауда мемлекеттік тілдің дамуы жайында ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

Қазақ әліпбиін кириллицадан латын қарпіне көшіру мемлекеттік тілдің дамуына оң ықпал етеді, жаһандану жағдайында ұлттық тілдің сақталуына жол ашады. Атырау облысы әкімдігі мен Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ұйымдастырған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға қатысушы ғалымдар осы тұжырымды қуаттады. 

 

Егемен Қазақстан
13.06.2018 1091
2

«Қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру: жаһандану жағдайындағы мемлекеттік тілдің дамуы» тақырыбын арқау еткен шара аясында лингвист ғалымдар мен зерттеушілер әлемдік коммуникациядағы латын графикасының рөлі, әліпби ауыстырудағы әлемдік тәжі­рибе және ғылыми-әдіснамалық ұстанымдар, рухани жаңғыру: ұлттық білім жүйесіндегі инновациялық әдістеме жайындағы ойларын ортаға салды. 

Латын графикасына көшуді қамта­масыз ететін алғышарттар мен тетіктерді талқылауға арналған пленарлық мәжі­ліске облыс әкімі Нұрлан Ноғаев қатыс­ты. «Әліпби ауыстыру – тарихи оқиға. Осы халықаралық конференция жұ­мысы мемлекеттік маңызды мәселе­нің теориялық және тәжірибелік сұрақтарын ортаға салып, ғалымдардың пікірлерін бөлісуге бағытталып отыр. Соның ішін­де латын графикасына ертерек көш­кен туыс­тас түркі тілдес елдердің тәжі­рибелері, шетелдік ғалымдардың сали­қалы ойлары алдағы жұмысымызға сеп­тігін тигізеді деп есептейміз», деді аймақ басшысы.

Мәжіліс салтанатты сәтпен басталды. Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры Абзал Тәлтенов осы шараның құрметті қонағы ретінде туған жеріне арнайы келген филология ғылымдарының докторы, профессор Бақытжан Хасанұлын 80 жас мерейтойымен құттықтап, құрмет көрсетті. 

ТМД көлеміндегі әлеуметтік лингвис­тиканың негізін қалаушы белгілі ғалым Бақытжан Хасанұлы «Мемлекеттік тілді жаһандану тұзағына түсірмеу керек» деген пікірін айтты. «Ғалым ретінде әліпбидің соңғы қабылданған нұсқасы социолингвистикалық талаптарға сай емес деп есептеймін. Сондықтан алдымен латын графикасына көшірудің ұстанымдарын айқындап алуымыз керек. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білі­мі институтының фонетистері да­йын­даған «Ұлттық әліпбидің» дұрыс түзілгеніне социофонетикалық тұрғыдан көз жеткізуге болады. Қазақ тіліне қыз­мет ететін қазақ әліпбиін ағылшын перне­тақтасындағы 26 таңбаға таңу – қателік. Заманауи компьютердің әліп­биімізді негізге алып, қызмет көрсетуін қам­тама­сыз ету жолында нақты шаралар жасалуы тиіс», дейді Бақытжан Хасанұлы. 

Оның айтуынша, жаңа әліпби ретін­де ұсынылып отырған техникалық әліпби қабылданса, тіліміз компьютерге икем­деледі, ағылшындандыру про­цесі жүре­ді де, ұлттық бояуымызды жоғал­тамыз. Осы ретте ғалым «Ұлттық әліпби» жал­пыхалықтық қолдауға ие болса, еште­ңеден ұтылмас едік» деген пікірін ортаға салды. 

Мәдениет және спорт министрлігі Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитетінің төрағасы Қуат Бораш атқарылып жатқан жұмыстарды баяндай келе: «Латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі жасалды. 2025 жылға дейін кезең-кезеңмен көшу жоспарланып отыр. Маусым айының соңында алфавиттің тұжырымдамасын бекітіп, қыркүйекте Ұлттық комиссияға ұсынамыз. Содан кейін латын қарпіне оқу-әдістемелік жағынан көшу басталады», деді. 

Конференцияға Қырғызстан, Өзбек­стан, Түркия, Әзербайжан, Ресей елде­рінен келген ғалымдар, оқытушы­лар мен студенттер қатысты. Өзбекстан Респуб­ликасындағы Әндіжан мемлекеттік университетінің профессоры, филология ғылымдарының кандидаты Шахида Шахабитдинова алфавит проблемасына әлеуметтік тұрғыдан қараудың маңы­зына тоқталды. Әзербайжан Ұлт­тық ғылым академиясы Тіл білімі инсти­тутының бөлім меңгерушісі, ғылым докторы Майыр Әскеров қазақ әліп­биінің жаңа нұсқасын қабылдау ең алдымен түркітілдес халықтарды өзара жақындастыруға бағытталған қадам деген пікірде. Әліпби жасау кезінде лингво-психологиялық негіздегі ережелерді сақтау керек. Осы ережелердің сегізі латын графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиінде барын байқадық дейді ол.

Түркітілдес мемлекеттер ынтымақ­тастық кеңесі бас хатшысының орынбасары Омер Коджаман латын графикасына негізделген әліпби мәселесі бойынша Түркі кеңесі мен Халықаралық Түркі академиясы зерттеулер жүргізгенін, 2012 жылы бірыңғай әліпби үлгісін жаса­ғанын айтты. «Қазақ әліпбиін латын графикасына негіздеп қайта жасақтау процесі басталғанда бірыңғай әліпби үлгісі бойынша ортақ термионология кеңесінің жұмысын, өзге түркітілдес мемлекеттердің зерттеу жұмыстарын Қазақстанға жолдадық. Енді, міне, қабылданған соңғы әліпби үлгісінде сол жұмыстардың ескерілгенін көріп отырмыз», дейді О.Коджаман.

Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамыту республикалық үйлестіру-әдісте­мелік орталығының директоры Ер­бол Тілешев, А.Байтұрсынов атын­дағы Тіл білімі институтының директо­ры Ер­ден Қажыбек, Қазақстан Прези­денті жанындағы Мемлекеттік басқару акаде­миясы Батыс Қазақстан облысы бойынша филиалы директорының орынбасары Болат Жексенғалиев, Қазақ­стан Республикасы Ұлттық ғылым ака­де­миясының корреспондент-мүшесі, Л.Н.Гу­милев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры Шерубай Құрманбайұлы, басқа да ғалымдар латын графикасындағы жаңа қазақ әліпбиін енгізудің маңызды тұстарына тоқталды.

Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын жүзеге асыру мақсатында өткен конференцияда ғалымдар, тіл жанашырлары мен қоғам қайраткерлері байыпты баяндамалар жасады. Екі күнге созылған шара қорытындысы бойынша дайындалған ұсыныстар жаңа әліпби енгізілер тұста ескерілсе, мақсаттың орындалғаны. 

Бақытгүл БАБАШ,

«Егемен Қазақстан»

АТЫРАУ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу