Ұзақ жасаудың сыры неде?

Осы мақаланы жазуыма академик Төрегелді Шарманұлының басылымдардың біріне берген «Қартаймай ұзақ жасауға бола ма?» атты сұхбаты түрткі болды.

Егемен Қазақстан
20.06.2018 4624
2

Бүгінде адамзат денсаулығына әлемдік деңгейде алаңдаушылық туып отыр. Денсаулық сақтау ұйымының деректерi, адам денсаулығының 50 пайызы, яғни көптеген жұқпалы емес созылмалы аурулардың (жүрек-қан тамыр жүйелерiнiң аурулары, қант диабетi және басқалар) белең алуы күнделікті өмiр сүру салтымен тығыз байланысты екендігін растайды.

Осы тұста АҚШ-тың Орталық бар­лау басқармасының 2014 жылы 223 ел бойынша жүргізген рейтин­гіндегі мына мәліметтерге назар салып көрейік. Көш басында тұрған Монакода орташа жас ұзақтығы  89,57 жыл. Одан кейінгі орындарда – Макао (84,48 жас), Жапония (84,46 жас) тұр. Сингапур, Сан-Марино, Гонконг, Андорра, Швейцария, Герн­си мен Аустралия да алғашқы ондықта. Ал 150-орыннан көрінген Қазақстандағы халықтың орташа өмір сүру жасы 70,24 жас. Бұл тізімде Қазақстан Ресей, Қырғызстан, Украи­на, Моңғолия, Тәжікстан елдерінен озық тұр. Ал Әзербайжан (71,9 жас), Беларусь (72,2 жас), Өзбекстан (73, 3 жас), Армения (74,1 жас) мен Грузия (75,7 жас) ілгері орындарды иеленіпті.

Біріккен Ұлттар Ұйымының мәлі­меті бойынша, Жапонияда соғыс­тан кейінгі жылдарда әйелдердің орташа жасы – 87, ал ерлердің орташа жасы 82 жасты құраған. Жүз жастан асқан адамдардың саны 5 мыңнан асады. 

Қазiргi таңда Қазақстанда егде жас­тағы адамдар халық санының 7,7%-дан астамын құрайды. Бiрiккен Ұлттар Ұйымы сарапшыларының бол­жамы бойынша, таяу жылдары бұл көрсеткіш 11%-ға артуы мүм­кін. Бұл үшін медициналық көмек көр­сетудi жақсарту мақсатында геран­тологиялық жүйе құру қажеттілігі туындайды.

Осы орайда мына бір мәліметтер назар аударуды қажет етеді. Әлемдегі ең ұзақ өмір сүрген адам Ли Цинъюнъ 1677 жылы дүниеге келіп, 256 жас жаса­ған. Тоғыз патшалықты басынан өткер­ген ол 1777 жылы 100 жасында «Қытай медицинасындағы ерен еңбегі үшін» орденіне ие болған. Жиырма әйелмен отасқан қарт ішім­дік, темекімен әуестенбеген. Шай ішпеген, мезгілінде әрі жеңіл тамақ­танған. Үнемі етсіз тамақтар және жеміс-жидекпен, шөп шаймен қоректенген. Көңілді жүруге тырыс­қан. Ерте ұйық­тап, ерте тұрған. Көзін жұмып, екі қолын тізесіне қойып алып, бірнеше сағат қозғалмай, отырып ұйықтаған. 1933 жылы кәрі­лік­тен қайтыс болды. Ал 209 жасқа келген Ұлыбритания тұрғыны 12 пат­шалықты басынан өткізгендігі мәлім.

Мұндай деректер елімізде де кездеседі. Ұзақ жасаған Фатима Қай­ранова – Оңтүстік Қазақстан облы­сы, Төлеби ауданының тумасы. Жасы 121-де. Түрік ұлтының өкілі, үш ғасыр­дың куәгері Фатима Қайра­нова­ның па­йымынша, татулық, бірлік бар жерде жүйке тыныш, көңіл тоқ. Ағайынымен, көршілерімен тату. 15 немере, 33 шөбере, 30 шөпшек, 3 немене сүйген қарт әженің немере келіні «Осы уақытқа дейін үлкен енем ден­саулығына байланысты шағым айтқан емес. Әжемнің ұзақ уақыт жасауының сыры сабырлылығы мен еңбекқорлығында», дейді.

Оңтүстік Қазақстан облысы Қазы­ғұрт ауданының тұрғыны 120 жастағы Ұлбала Бейсенова шайдың орнына қара су ішкенді жөн көреді екен. Ал қазақтың қымызы мен шұбаты – күнделікті тағамы.

Мысалдардан көріп отыр­­ғ­анымыз­дай, адам ден­сау­лығының кепілі – дұрыс тамақтану, таза ауада серуендеу, көтеріңкі көңіл күй. 

Ал тамақтану барысында мына жайттарды естен шығар­маған жөн. Қайнаған суды ұзақ уақыт, яғни екі-үш күнге сақтауға болмайды. Мұндай жағдайда су құрамында нитрозил қышқылы пайда болады. Оның бас айналу, көз қарауыту, жүрек айну сияқты кері әсері болады. 

Жапондықтардың зерттеуі бойынша күніне төрт кесе көк шай ішу қа­терлі ісіктің алдын алуға ықпал етеді. Кешкі тамақтан соң төменгі сортты шаймен ауызды шайқап тұру қажет, ол тісті бекемдеп, бактерияларды жояды. Шай полифенолы қанның май құрамын жойып, артериалды қан қысымын тұрақтандырып, қант диабетінің алдын алады. Қартаюды тежейді. Сондай-ақ тотықтануға (антиок­сидант) қарсы тұрып, инфарктің алдын алуға ықпал етеді. Сұйық тағамға көк шаймен қатар қызыл шарап (жүзім шарабы), бұршақ шырыны, айран, сүйек сорпасы, саңырауқұлақ сорпасы да жатады. 

Сонымен қатар дәнді-дақылдар, бұршақ тектес өсімдіктер мен көкө­ністердің де денсаулыққа пайдасы зор. Мысалға жүгеріні алайық. Оның құрамында көп мөлшерде фос­­фа­­тидилхолин бар, тамырдың қа­таюынан, қан қысымының жо­ға­рылауынан сақтайды. Ал қара­құмық линолен қышқылынан тұра­тындықтан, қан қысымы мен қан құрамын реттеп, қантты төмендетеді, құрамындағы 18% целлюлоза асқа­зан-ішек жолдарының қатерлі ісігінен сақтайды. Сондай-ақ түйнек жеміс­тілерді тағамға пайдалану (ақ алқа, картоп сияқтылар) су құрамын сіңіріп, іш қатудан сақтайды. Ал сұлы, тары, күнжіт тағамды жақсы сіңіреді. Сұлы холес­теринді, триглицеридті төмен­детіп, қант диабетінің алдын алады. Тары ұйқысыздықты болдырмайды. Күн­жіттің құрамында темір мол болады. 

Бұршақ тектестер ішінде соя бұр­шағының құрамындағы изофлавон миды қуаттандырады, холестеринді түсіреді, қан тамырының қатаюын тежейді, қан қысымын түсіреді, қатерлі ісіктің алдын алуға, ауырсынуға әсер етіп, сүйекті қатайтып, иммунитетті күшейтеді. Ал дәмдеуіштерді шамадан тыс қолдану (натрий глутаматын) қатерлі ісікке апарады. Оның кері әсері қуырған кезде пайда болады. Он грамнан артық қолданса, жыныс жасушаларына теріс әсер етеді. Жүктілік кезінде шамадан тыс пайдалану іш­тегі баланың дұрыс жетілмеуіне (кем­тар, қоянжырық, жүрек ақауы, миының толық жетілмеуіне) апарып соғады. Тез дайындалатын кеспенің құрамында шіруге қарсы дәрі және күнбағыс дәні бар, ал күнбағыс дәнін­де қанықпаған май қышқылы болады, ол бауырдың қызметіне теріс әсер етіп, семіруге соқтырады.

Қырық жастан асқан адамдарға саумалдықты (шпинат) тұтынуға болмайды. Себебі құрамындағы алгинин қышқылды мырышқа айналып қуатты, кальциймен қосылған кезде ағзадағы кальцийді төмендетеді. Майшүйке құрамында хлор болғандықтан, бүй­ректі, ми жасушаларын зақымдап, есте сақтау қабілетіне теріс әсер етеді.

Көкөністерден сәбізді жиі пайда­ланған жөн. Құрамында A витамині бар көкөніс тұмаудың, қатерлі ісіктің алдын алады, ауырмайды, сонымен қатар теріні, шашты және кілегей қабатты ажарландырады. Асқабақ (ақ қабықтысы) β клеткаларын тітір­кендіріп, инсулин түзеді. Үнемі асқа­бақ жеген адам қант диабетімен ауыр­майды. Ащы қияр құрамында инсулин болғандықтан, оны тұрақты жесе, қант диабетінен сақтандырады. Қыза­нақ жатыр мойны, аналық безі, қуық және қуық түбі безі, ұйқы безі қа­терлі ісігінің алдын алады. Есте ұс­­тай­тын жайт, қызанақты жылытып жеу ке­рек. Сарымсақты жапырақтап ту­рап, 15 минуттан кейін жеген дұ­рыс.

Ғалымдардың пікірінше, ең жақ­сы әдіс – тамақ алдында сорпа ішу. Өйткені тамақ алдында сорпа ішсеңіз, тәбет үш есеге азаяды. Мөлшерден тыс та­мақтану да адам өміріне зиян. Ал қант пен тұзды орнымен пайда­ланған жөн.

Оттегімен қимылдаудың ағзаға пайдалы екенін баршамызға аян. Алайда көпшілік оттегімен тыныс­тау оттекті ортада қимылдау деп есеп­­тейді. Ағза оттегімен біркелкі қорек­тенгенде денедегі тін, мүшелер жұмысы жақсарады. Одан адам денесінің төзімділігі, күші артып, жүрек, өкпе қуатын күшейтеді. Отте­гімен қимылдау әрекетіне (15-60 минут) баяу жүру, суда жүзу, велосипед тебу, жаяу жүру, бір орнында қозғалмай жүгіру жатады. Ұзақ уақыт оттегімен қимылдау денедегі қызыл қан түйіршігінің (эритроцит) санын көбейтеді, қартаюдың алдын алып, мидың жұмыс істеу қуатын арттырады. Салмақ тастаушылар тамақтану мен оттегімен қимылдауды дұрыс ұштас­тыра білсе, арықтау нәтижелі болады. 

Оттегі жетіспеушілігі байқалғанда ағзада сүт қышқылы артып кетеді. Адамдағы дене сұйықтығының көр­сеткіші Ph-7,4-ке тең. Ағзаның уланатын себебі, көп мөлшердегі этил спирті, сірке қышқылы және сүт қыш­қылы дене сұйықтығын қыш­­қылдандырып жібереді. Мұның асқын­ған түрі тіпті өлімге соқты­рады. Оттегісіз қимылдау жүректі зақымдаумен қатар, денедегі зат ал­масуға да кедергі жасайды. Сондық­тан ағзадағы оттегіні сақтау үшін дене қимылын жасау қажет.

Соңғы жылдарда дені сау адам­дардың кенеттен қайтыс болуы жиі орын алуда. Бұл күнделікті қарапайым қағидаларды дұрыс орындамаудың салдарымен байланысты. Саламатты өмір салтын ұстанумен қатар,  ұйқыдан оянған сәтте төсектен дереу тұрып кетпей, бір минуттай әрі-бері аунап жату керек. Төсектен тұрғаннан кейін, кереуетте екі аяғын төмен қарай салбыратып, жарты минут отыру қажет. Оянғаннан кейін жылдам қозғалысқа көшу үшін үш минуттай дайындық жасаған абзал. Ал одан кейін жарты сағат шынығу қажет. Жүгіру, түсте жарты сағат ұйықтау, кешкі сағат 6 мен 7 аралығында баяу жүріспен жарты сағат серуендеу жүректің өліет­тенуі мен қан қысымының жоға­рылауын барынша азайтады.

Біз осындай қарапайым нәрселерге көңіл бөлмеудің салдарынан ауруға шал­дығатынымызды ескере бермей­міз. Денсаулықты сақтап, ұзақ жасау үшін ғылым мен техникаға, дәрі-дәрмекке иек арта беруге болмайды. Ең жақсы емші – адамның өзі. Ең жақсы дәрі – уақыт. Ең жақсы көңіл-күй – тыныштық. Ең жақсы әрекет – жаяу жүру. Ал қоғаммен психо­логиялық үйлесім табу әр адамның өзінің еншісінде. 

 Мақсат ӘБДІҚАДЫРҰЛЫ,

Шығыс-Тибет медицинасының жоғары санатты дәрігері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

20.02.2019

Алматы халқы жылына 50 мың адамға көбейіп келеді

20.02.2019

Әли Ахмедовтың қарсыласы анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу