Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

Егемен Қазақстан
11.07.2018 270
2

«Е-е, шырақтарым-ай, несін айтасың, менде ауру дейтін ауру жоқ, менің ауруым – жалғыздық, қой!» дегенінде тіліміз байланғандай, үнсіз жабырқап қалғанбыз. Құдайға шүкір, ұл да бар, қыз да бар. Қос-қостан. Құдай көп көрмесін, немере де жетерлік. Бірақ жұмыс бабымен, тіршілік ыңғайымен жан-жаққа тарап кеткен. Қарт анаға мойын бұруға мұршалары жоқ. Күтуші жалдаған. Жағдайын жасаған. Сонымен шаруаны, ана алдындағы перзент парызын біттіге санаған. Бірақ олар осы «жақсылығымен» аналарын жалғыздық дертіне, бұл дүниедегі ең ауыр дертке шалдықтырғандарынан бейхабар.

Біз бұл арада әлдекімдерді айыптаудан аулақпыз. Жалпы, пәни тірлікте әйтеуір бір жалғыздықтан ешкім құтыла алмаса керек. Атам қазақта жалғыздық феномені ежелден бар, белгілі нәрсе. «Атадан тудым жалқы боп, Жақыннан көрдім талқы көп» деп жырлаған Ақтамберді жырау бабамыз сол замандағы жалғыздық сұрқын жақсы кейіптейді. «Жағама қолдың тигенін, жалғыздық, сенен көремін. Жамаулы киім кигенім, Жарлылық, сенен көремін». Иә, жалғыздық адамға жапа шектіреді, залал келтіреді, қапа қылады, қор қылып төмендетеді екен. Осыған орай көмекей әулие Бұқар жырау: «Рулының оғы қалса табылар, Жалғыздың тартатұғын жағы қалса табылмас» деп тегін айтпаса керек. Бұл сол замандағы жалғыздардың санатқа ілінуінің, қоғамдағы орнын алуының аса қиындығын тәуір тұспалдап аңғартады.

Бабалардың далалық философиясында жалғыздық категориясына ерекше мән беріліп, оның дәлме-дәл сипаттамасы бір-ақ ауыз сөзбен соншалықты ғажап айқындалады. Иә, шынымен-ақ, «Жалғыздың жары – Құдай», әйтпесе «Жалғыздық Құдайға ғана жарасады». Осынау даналық нақылдар жалғызды әрі жұбатады, әрі жалғыздықтан құтылудың жолын іздеуге жетелейді.

Жалғыздықтың түрі көп. Қандай жалғыздық болмасын жанға азап шектіреді. Ақтамберді жыраудың айтып отырғаны ағайынның аздығынан, туыстың кемдігінен, бірге туған бауырдың жоқтығынан болған жалғыздық. «Жалғыздың үні шықпайтын, жаяудың шаңы шықпайтын» болғандықтан олар несібесінен қағылады, төрден төмендетіліп шеттетіледі. Адамға бауыр, туыс, бала қай кезде де керек. Онсыз өмірдің мәні де, сәні де жоқ. Ақын Төлеген Айбергенов айтса айтқандай, «Болғанмен бойда қандай күш, Не жетсін бауырың болғанға. Жападан жалғыз мен байғұс келе жатқандаймын орманда». Осы кептегі, осындай шерлі сезімдегі жалғыздар аз ба арамызда?! Бәлкім, өзіміз де сондай жалғыздардың бірі шығармыз. Қалай болғанда да Құдай жалғыздықтан сақтасын. 

Жалғыздықтың ең ауыры – рухани жалғыздық. Ол дертке көбінеки күнделікті күйбең тірлікті күйттейтін, бар уайымы ішер ас, киер киімнен аспайтын тоғышар санадағы қарапайым пенделер емес, ойшыл даналар ұшырайды. Себебі хакім Абай айтқандай, «ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда». Ойшылдардың пешенесіне жалғыздық жазылған ба дерсіз. Бірақ ол көптің көсегесін көгерту жолындағы, қазағының қамын жеп, қайғы ойлаған, ұлы адамның ұлы жалғыздығы, пайғамбардай пұшаймандығы болатын.

Бір сәт зер салайықшы: «Ендігі жұрттың сөзі – ұрлық-қарлық. Саналы жан көрмедім сөзді ұғарлық. Осы күнде, осы елде дәнеңе жоқ Мейір қанып, мәз болып қуанарлық». Міне, осындай халдегі, осындай жағдайдағы жан азабын кешкен Абай жалғыз болмағанда кім жалғыз болмақ еді? Басқа да тауқымет-налалары аз болғандай, кең далада, қалың жұртының ортасында, қара шаңырағының астында жебір жалғыздықтың керсен-керсен уын ішкен Абай: «Атадан алтау, Анадан төртеу, Жалғыздық көрер жерім жоқ. Ағайын бек көп, Айтамын ептеп, Сөзімді ұғар елім жоқ. Моласындай бақсының Жалғыз қалдым – дәп шыным!» деп зар күйін толғады. Сонысымен де Абай бақида жалғыз қалмады. Хакім қазағымен мәңгілік бірге. «Мыңмен жалғыз алысқан, соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен, жұмбақ адамның жүрегіне терең бойлауды» әлде де болса қазағыма нәсіп етсін. Солай еткенде ең ұлы қазақтың жалғыздығының сырын да тереңірек ұғына түсерміз. 

Жалпы, шығармашыл тұлға табиғаты жалғыздыққа бейім. Мағжандай зарлық ақынның: «Ақында адамзатта дос болмайды» деген сөзі осыған айғақ. Заманмен, қоғаммен, көпшілік ортамен түсіністік табу – жалғыздықтың ем-шипасы, дауасы да сол. «Адамды адам түсінбеу – бір ақырет» дейді Мұқағали. Одан соң: «Ойлы жас, түсініпсің, рахмет!» деп жұбанады. Демек, Мұқағали кер замандағы жан жалғыздығынан құтылуға өзі де жол салып отырғанын, өзіне деген халықтың сүйіспеншілігін, оқырманның құрметін сезінгенін байқаймыз. Кезінде қазақтың арда ақындары Қасым, Жұмекен, кейінгі Жұматай, Кеңшіліктер де жалғыздықтан азат болды деп айта алмаймыз. Бәлкім, жан жалғыздығы оларды рухани азаттыққа самғатқан болар.

Қалай десек те, жалғыздық феномені – жалпыадамзаттық философиялық категория. Түптің түбінде, Ескендір Зұлқарнайын, Наполеон, Шыңғыс хан, Сталин сияқты әлемді тітіреткен тиран тұлғалар да жалғыздыққа ұшырамай қалмаған. Жалғыздық жыры да – мәңгілік жыр. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.11.2018

Аустрияның Санкт-Пёлтен қаласында Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

12.11.2018

Алматыда Батырхан Шүкенов атындағы музыкалық байқау өтеді

12.11.2018

Атырау облысында жыл соңына дейін 30 әлеуметтік нысан іске қосылады

12.11.2018

«Түркілердің атасына» көрсетілген құрмет

12.11.2018

Өскемен қаласының көшелеріне Әміре Қашаубаев пен Қалихан Ысқақтың аты беріледі

12.11.2018

Румынияда қазақ киносының фестивалі өтті

12.11.2018

Атырау облысында 1720 кәсіпорын қызметкерлерінің жалақысын көтереді

12.11.2018

Атырауда «1st Grand Ball Atyrau» қайырымдылық балы өтті

12.11.2018

Парижде үш жылға созылған төрелік дау Қазақстанның пайдасына шешілді

12.11.2018

Ақтөбелік қыз Димаш Құдайбергеннің Лондондағы концертіне қатысады

12.11.2018

Ыстамбұлда Д.Кәлетаев шетелдік қазақ ұйымдарының басшыларымен кездесу өткізді

12.11.2018

Ақтөбе мен Челябі ынтымақтастық туралы келісімге келді

12.11.2018

Алматы әкімі қаланың қыс маусымына дайындығын тексерді

12.11.2018

Парижде Трамп, Путин, Макрон және Меркель бірқатар мәселелерді талқылады

12.11.2018

Қазақстан Ауғанстан жөніндегі отырысқа қатысты

12.11.2018

Америкалықтар Қостанай облысына инвестиция салғысы келеді

12.11.2018

Қазақстандық ару Miss Asia Global титулын жеңіп алды

12.11.2018

«Астана LRT» ЖШС орталық кассасы бүгіннен бастап жаңа мекен-жай бойынша жұмыс істейді

12.11.2018

Денис Никиша шорт-тректен әлем кубогінде үздік төрттікке енді

12.11.2018

Калифорниядағы орман өрті: Парадайс қаласы жанып кетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

Сайын БОРБАСОВ, саяси ғылымдар докторы

Halyqaralyq bedel jáne syrtqy saıasat

Álemdik úrdister jyldamdap, halyqaralyq qatynastar shıeleniske túsken zamanda tıimdi syrtqy saıasatty iske asyra alǵan memleketter tabysty damıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу