Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Егемен Қазақстан
12.07.2018 65
2

Бұдан біраз уақыт бұрын АҚШ тарапы Иран Ислам Республикасы үшін «қара алтын» саудасын тоқтатуға «бар күшін салатынын» әлем жұртшылығына жария еткен еді. Сондай-ақ биылғы жылдың мамыр айында Дональд Трамп Иранмен арадағы ядролық бағдарламаға қатысты келісімнен шықты және осы келісімге кіретін Еуропадағы елдерді де одан шығуға үндеді. АҚШ басшысының бұл «іс-әрекеті» Иранды ғана емес, Ресей, Қытай, Германия және Франция билігін де әрі-сәрі күйге түсірді.

Ормуз бұғазы Иранның стратегиялық және транзиттік маңызы зор аумағы саналады. Себебі осы бұғаз арқылы Пар­сы шығанағында мұнай өндіретін мем­лекеттердің мұнайы тасымалданады. Кей­бір деректерге қарағанда, оның жалпы көлемі өндірілген «қара алтынның» 20 пайызынан асады. Сол себептен сарапшылар Ормуз бұғазын Иран билігінің өзгелерге «қыр көрсететін» көзірі деп атайды. Ал бұғаз Халықаралық теңіз құқықтары және БҰҰ-ның 1982 жылы қабылданған теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы бойынша халықаралық су жолы ретінде танылған. Өйткені Ормуз бұғазы Парсы шығанағындағы елдердің жүк тасымалын ашық теңізге шығаратын бір ғана су жолы болып табылады.

Ормуз бұғазы Иранның солтүстігін және Оманның оңтүстігін тұйықтап жатыр. Оның енінің ең тар жерінің өзі 50 шақырымды құрайды. Ал Иран тарапы бұғазды жауып, өзге мемлекеттердің мұнай тасымалына кедергі жасаса, ол халықаралық келісім нормасын бұзғандық болып табылуы мүмкін. Бірақ Иран парламенті БҰҰ-ның жоғарыда аталған 1982 жылғы конвенциясын әлі күнге дейін мақұлдаған жоқ. Дегенмен, Иран үкіметі конвенция талаптарын бұзуға апарып соқтыратын кез келген әрекеттен қашық болуға тырысты. Екінші жағынан, Иран үкіметі конвенцияға қол қоятын кезде осы құжатқа қосылған елдердің құқығын ғана мойындайтынын мәлімдеген еді. Бұл аталған конвенцияға кіретін мемлекеттер ғана Ормуз бұғазын пайдалана алады дегенді білдіреді. АҚШ – осы құжатқа қол қоймаған елдердің бірі.

Егер Иран билігі Ормуз бұғазын жа­уып тастайтын болса, АҚШ-тың оған қарсы күш қолдануы әбден мүмкін. Оған өткен ғасырдың 1980-1988 жылдары аралығындағы Иран мен Ирак соғысы нақты мысал болмақ. Жеті-сегіз жылға созылған сол соғысқа байланысты Ормуз бұғазы суында кемелер мен танкерлердің еркін жүзуіне қауіп төнген еді. Осыны алға тартқан АҚШ-тың әскери-теңіз күштері Парсы шығанағында өз әскерін орналастырып алды. Иран-Ирак соғысының аяқталғанына 30 жылдан астам уақыт өтсе де АҚШ Парсы шығанағынан әскери-теңіз күштерін әкетуге ниет танытпай отыр. Ал Иран тарапы АҚШ-тың Ормуз бұғазына құқығы жоқтығын мәлімдеумен келеді.

Халықаралық құқық нормалары негізінде алып қарағанда, Иран Парсы шығанағына апаратын жалғыз су жолын жауып тастауға құқығы жоқ сияқты. Яғни кемелердің қатынауына ты­йым сала алмайды. Бұл тек бейбіт уақытта ғана. Егер соғыс бола қалған жағдайда Иранның да, Оманның да Ормуз бұғазын өз қалауларына қарай пайдалануларына құқықтары бар. Жасыратыны жоқ, бұғаздан кеме жүзуге ты­йым салынатын болса, бұл алдымен қарулы қақтығысқа, оның соңы алапат соғысқа ұрындырады. Атап өтейік, 2012 жылдың шілдесінде Иран парламенті Еуропа елдерінің Иранға салынған экономикалық санкцияға қарсылық ретінде мұнай танкерлері үшін Ормуз бұғазын жауып тастау туралы заң жобасын мақұлдаған еді.

АҚШ билігінің Ормуз бұғазын көздің қарашығындай «күзетіп» келе жатқаны жайдан-жай емес. Өйткені, бұл ел ұзақ жылдардан бері араб мемлекеттерінің мұнайын аса мол көлемде тұтынатын елдердің ішіндегі алдыңғысы болып саналады. Болжамдарға қарағанда, алдағы уақытта да солай бола бермек. Сондықтан да оларға осы өңірдің қауіпсіздігі қажет. Егер бұғаз жабылып, мұнай тасымалына тосқауыл қойылатын болса, әлемдегі мұнай экспортының 40 пайызы орындалмай қалады екен. Міне, бұл мұнай бағасының еселеп артуы­на соқтырып, мұнай нарығында тұрақсыздық жағдай қалыптасады. Сондай-ақ ол біреулерге орасан зор пайда әкеледі, екіншілерін орасан зор шығынға батырады.

Бүгінде отын-энергетика көздері мен мұнай-газ қорлары экономикалық саясаттан гөрі халықаралық саясатқа айналып барады. Мысалы, Иранның күшеюі араб елдерінің көпшілігіне ұнамайды. Олар өздеріндегі сая­си режимдерінің қауіпсіздігі тұрғысынан алғанда, Иранның ядролық держава атануы­нан «өлердей» қорқады... Сол себептен Таяу Шығыстағы бірқатар мемлекеттер Иран экономикасының дамымауына мүдделі. Оның үстіне бұл елдегі мұнай мен газдың мол қоры осы шикізатты көп тұтынатын АҚШ пен Қытайға тыныштық бермей келеді. АҚШ-тың Иранға қарсы экономикалық санкциялар салуына осы мәселе де белгілі бір деңгейде әсер еткен сияқты. Ал Иран президентінің Ормуз бұғазына байланысты мәлімдемесі Парсы шығанағындағы елдермен қатар, олардың мұнайын тұтынушы мемлекеттерді де алаңдатқандай болды.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.09.2018

Головкин мен Альварестің үшінші жекпе-жегі болуы мүмкін бе? (ВИДЕО)

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

18.09.2018

Қостанай облысының оңтүстік өңірі егін орағын аяқтап келеді

18.09.2018

Бауыржан Қарағызұлы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі болып тағайындалды

18.09.2018

Ақмола облысында 61 ІТ сыныбы ашылды

18.09.2018

Әлихан Смайылов Қаржы министрі болып тағайындалды

18.09.2018

«Адырна» республикалық әдеби-көркем ұлттық журналы аламан бәйге жариялады

18.09.2018

Статусты сәйкестендіру керек

18.09.2018

Қостанай облысында адасқан тырна аңшылық шаруашылығына тапсырылды

18.09.2018

Ақмола облысында 2870 орынды қамтитын 11 жатақхана салу жоспарлануда

18.09.2018

Әулиеата аймағында туризмді дамытудың нақты жоспары жасалды

18.09.2018

Құрылыс компаниялары қызығушылық танытуда

18.09.2018

Елімізде жұмыспен қамтылған жастардың саны - 2,1 млн адамды құрайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу