Қой терісі демеңіз...

Илеуі келіссе ол игіліктің өзі, ен байлықтың көзі емес пе?!. 

Егемен Қазақстан
18.07.2018 22260
2

Ақмола облысында биылғы көк­темде өріске 500 мыңнан ас­там қой шықты. Облыстың елді ме­­кен­­дерінде мыңдаған тонна жүн, мал­дың терісі босқа шіріп жатыр.

Қабырғалары ырсиған қара тоқ­­тыны үлкен қырықтық қай­шы­мен қырқып жатып, бір уақ белін жаз­­ған Жәдігер ағам қораның ір­ге­сіндегі айырды ала салып, қо­­қым-соқым араласқан бір айыр жүн­ді қосқабат қораның жел кеу­леп үңірейген қабырғасына тыға сал­ды.

– Жеңгеңнің жыл он екі айда ай­нымай екі айналып келер қызыл та­нау екі шаруасы бар. Бірі – көк­темгі қой қырқу, екін­шісі – күз­гі қаз жұлу, – деп кө­зі­нің астымен үй жаққа бір қа­рап алған Жә­дігер ағам, – екеуі де қазір қа­дірсіз, бағасыз болып кетті. Мына жүн жарықтық ті­рі пендеге қажет емес. Сосын осы­лай қо­ра­ның ашық-тесігін бүтін­дей­міз. Қал­ға­нын өртейміз, төгеміз. Әй­те­уір құр­тып тынамыз. Ал қой терісін бүгін ит те жемейтін бо­лып алған.

Жәкең айтса айтқандай, бү­гін­де малдың терісі мен жүнінен қа­ді­р­сіз зат жоқ. Ал он миллион қой бағатын Ұлыбритания тері мен жүн­нен сан алуан бұйым жасап, ола­рды әлемдік брендке айналдырып, даң­қы жер жарып тұр.

Заманында облыс орталы­ғын­дағы кәсіпорында қой жүні тәп-тәуір өңделген. Ол уақытта қой жүнінен негізінен, пима, ки­із ба­сыл­ған. Жалпы, қой жүні қал­дық­сыз кәдеге жарайтын өнім. Қой жү­­ні­нің шайыры да пайдаға асады. Жуу агрегаттарын­да тұнып қалған шай­ыр­ды арнайы ыдыстарға тол­тырып, косметика жасайтын кәсіпорындарға жіберетін. Де­мек, қой жүні шаруашылықта, тұр­мыс­та көп нәрсеге қажет. Бүгінгі заман талабына сай есеп-қисабын ой­лас­тырсақ, өзін өзі ақтайтын, ақ­тап қана қоймай, кәсіпорынға та­быс әкелетін сала.

Қой жүні негізінен, екіге бөлі­не­ді. Биязы және қылшықты жүн. Оның ішінде қадірлісі бия­зы жүн. Бірақ, биязы жүнді қойды өсіру ша­руалар үшін оңай емес. Ол үшін жайылымның ерекшелігі, жай­лылығы қажет. Айталық, ақ­се­леу, қаудан өсетін біздің дала би­я­зы жүнді қой үшін оншалықты жай­лы емес. Себебі, ақселеудің, қау­данның басындағы ине шөп қой терісіне қадалып, оның ауруға ұшы­рауына себепші болады. Біз­дің өлкеде қылшық жүнді қой өсірудің басты себебі осы. Дәл қа­зір облыста биязы жүнді қой­дың саны 15 проценттен аспайды. Қылшықты жүн де көзін тап­са, кә­деге асады. Ертеректе ір­ге­дегі Ре­­сей қарулы күштерінде қыз­мет ететін жауынгерлерін осы қыл­шықты жүнді іске жарату ар­қы­лы киіндіретін. Білетіндердің ай­туына қарағанда қазір олар да ал­май қойыпты. Яғни өркениет өріс­теген сайын сан ғасыр бойы ха­л­қымыздың игілігіне айналып келген қой жүнін синтепон си­яқ­­ты қолдан дайындаған материалдар ығыстыра бастады.

Күн кө­ріс тіршілігі төрт аяқ малмен ты­ғыз байланысты халықтың көң­і­лін­дегі жалғыз медеу – соңғы уа­қытта табиғи жылу беретін ма­те­ри­алдарға де­ген сұраныстың арта тү­суі. Бұ­рын­дары жұрттың сән көріп, еден­ге тастайтын кавролан төсе­ніштері мен өзге де матери­ал­дарды қазір табиғи жылуы мол, сәні өзгеше бұйымдар ауыстыра бастаған.

Облыста игерілмей жатқан бай­­­лық көзі осы қой терісі мен жү­­­ні. Елге Өзбекстаннан, Түр­ік­­­менстаннан, іргедегі Ресей­ден және басқа да елдерден ата-жұ­ртқа қайта оралған қан­дас­та­рымыз үшін арнайы «Нұрлы көш» бағдарламасы шең­бе­рін­­де салынған мекенжайлар­да қоныстанған ағайындар жұ­мыс­­сыз­дық проблемасын қай­та-қай­та көтеріп жүр. Егер күні бүгін­ге дейін игерілмей жат­қан ен бай­лықты ел игі­лігіне айналды­ру үшін осындай жерлер­ден Үкі­мет­тің қол­дауы арқылы шағын кә­сіп­орындар ашса, баршаға бірдей тиім­ді болмас па еді.

– Моңғолияда бір жапырақ тері, бір шөкім жүн далада қал­май­ды, – дейді сексеннің сең­гі­­рі­н­дегі Қабдолла Уақапұлы ақ­­сақал – күні бүгінге дейін біз бағымдағы малдың терісі мен жүнін пайдаланып келдік. Ки­ген киіміміз, үйдегі күнде­лік­ті тұтынатын тұрмыстық бұйым­ы­мыз тері мен жүннен жасалды. Одан кемдік көрген жоқпыз. Алла­ға шүкір, «тоғыз қабат торқадан тоқ­тышақтың терісі артық» де­мек­ші, ұрпа­ғы­мыз таза табиғи ки­ім киіп, эко­ло­гиялық жағынан мүл­тіксіз жүннен жасалынған бұйым­дарды кәдеге жаратып, бү­гінгі күнге жеттік. Рас, қазір жал­ғыз біз ғана емес, жұмыр жер­дің кез келген түкпірінде қар­жылық қиыншылық болып жатыр деп естиміз. Көпті көрген басым бар, сексенге келген жасым бар. Мына балалар киіз үй жа­сайтын кәсіпорын ашса, тама­ша емес пе? Тау басып, асу асып келген ағайындар өздерімен бір­ге нешеме жыл бойы бастарына пана, жандарына қорған болған алты қанат, сегіз қанат киіз үйлерін қанжығаларына бөктеріп ала келді. Жергілікті жұрт той-то­малағына, асына, басқа да жаб­­дығына пайдалануға қатты қы­зықты. Өйткені ыңғайлы-ақ дү­ние. Әрі қой жүнінің иісі шық­­қан жерге кене, қоңыз жо­ламай­ды. Ауасы кең, киіз жа­рық­тық жел өткізе қоймайды ғой.

Сұңғыла ақсақал сыр ғы­лып шерт­кен шаруаны р­еті шы­ны­мен істің көзін таба­тын жан болса, өз-өзінен жол­ға тү­сіп кететін бизнес жос­пар дер­сіз. Шын мәнінде обл­ыс­та­­ғы елді мекендердегі ті­лек білдірушілерді киіз үй­мен қам­­тамасыз ету үшін оның қан­ша­сын шығару керек. Оның үсті­не біздің ел – табиғаты тамаша өлке. Айдыны асып-тасқан кө­гілдір көлдің жиегінде, ерке Есіл­дің жағасында, самсаған аққайың­дард­ың ортасында ақ шаңқан киіз үйлерді тігіп, мұртымыз көкке шаншылып, шәниіп жатар едік. Дем­алуға келгендерге қапысыз қыз­мет көрсетер едік. Туризмді да­­мы­­тудың төте бір жолы сол емес пе?.. Киіз үй жол жи­егін­дегі сауда-сат­тық көрі­гін қыз­­дыратындарға да, қымы­з­­хана ашатындарға да қа­жет. Де­мек, киіз үй жасайтын ша­ғын кәсіпорын ашылатын болса, қан­шама адамға күнделікті жа­­­лақы алып, жан бағатын жұ­мыс орны пайда болып, әрі ең да­лада есепсіз, қажетсіз, іріп-шіріп жатқан қой жүні барар жерін таппас па еді. Сол сәтте мал баққан ағайын да әр қойдан орта есеппен үш килограмнан қырқатын қылшықты және биязы жүндерін нарық бағасына сәйкес бағалап өткізіп, жоқтан бар жасап, қоңданып кетпесе де, талғажау қылар нәпақа табар еді.

* * *

Жәдігер жәкем қой қыр­қы­мын аяқтаған соң, қыс бойы ат ізін салмаған бізге арнап бір марқасын сойды. Терісін іреп, қоянша тұтас сыпырғаннан кейін, теріні шарбақтың арғы бетіне атып жіберді. Төрт сирақ бірге кетті. Одан соң іш-тұрман, ішек-қарын. Жәкеңнің бетіне адырая қарадым. Маңдайынан аққан терін қолының сыртымен сүртіп жатып, күңк етті. «Жеңгең тазалағысы келмейді. Ал сен қайдағы бір ит тартатын теріні ерінбей әңгіме қылып тұрсың». Иә, қазір солай екен-ау...

Байқал БАЙӘДІЛ,

«Егемен Қазақстан»

Ақмола облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу