Өткендер ізі өшпейді. «Жұмкен, үш күннен соң майданға аттанамыз. Арыс стансасынан өтеміз... »

Бұл – Оңтүстік Қазақстан облыстық Ж.Шанин атындағы академиялық қазақ драма театрының негізін қалаушылардың бірі, кәсіби білікті актер, режиссер Халел Шаженовтің сүйікті жары Жұмабикеге жазған хатынан үзінді. 

Егемен Қазақстан
19.07.2018 2850
2

1908 жылы 25 наурызда қазіргі Шығыс Қазақстан облысы (Семей облысы), Жарма ауданында дүниеге келген Халел ағамыз 1932-34 жылдары Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі ҚазҰПИ) тіл-әде­биет факультетінде оқып жүрген кезінде әдеби іс-шаралардағы кішігірім сах­налық қойылымдарға қатысып, театр­ өнеріне деген қызығушылығы оянады. Табиғи шыншыл ойынымен театр режиссерлерінің назарына іліккен оған 1936 жылы Ленинградтың (Санкт-Пе­тербург) мемлекеттік сахна өнері тех­никумының қазақ студиясына оқуға түскен қазақстандық алғашқы студенттер тобын бастап бару тапсырылады. Аттары әлемге әйгілі театр тарландары В.В.Меркурьев пен И.В.Мейерхольдтан 1938 жылы оқуын үздік тәмамдаған өнер саңлағы Шымкент облыстық қазақ драма театрына қабылданады. Шымкент өңірін таңдауына бір себеп – Оңтүстіктен аттанған бір топ жастардың арасынан өмірлік жары Жұмабике Серікбаеваны табуында еді. Ол жайында Қазақстанның халық әртісі Әмина Өмірзақова апамыз Е.Кәпқызының «Адамгершілік – бәрінен биік мұрат» мақаласында «Пойыз бірінші Алматыға жеткенде, аңырап жылап қоя бердім. Халел Шаженов деген жетекшіміз бар еді. Ол мені бауырына басып, көз жасымды сүртіп, қанаттандырып қояды. Туған ағамдай болып отырған ол Бикешке (Қазақстанның халық әртісі Жұмабике Серікбаева) қырындай бастаған...», деп естелік айтыпты. Студияда оқып жүрген қазақ жастары өздерінің өнерге деген ынтызарлығын К.Гольдонидің «Екі мырзаға – бір қызметші» комедиясын ойнау кезінде дәлелдеп үлгереді. Х.Шаженов табиғат сыйлаған талантымен қоса адами қасиеттерімен дараланған абзал тұлға екендігін туған жерден шалғайда жүріп те дәлелдейді. Ол жайында Ж.Шанин атындағы академиялық қазақ драма театрының актері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Мәжит Ілиясқаров былай дейді:

– Халел ағамыздың адами қасиеті жайлы Жұмабике Серікбаева апайымыз: «Халел ештеңеден қорықпайтын өжет еді. 1937 жылы бізбен бірге ак­терлік шеберлігін шыңдап жатқан Мусинді НКВД сұраққа алады. Мусин Ленинградтағы қазақ Алаш комитетінің жиналысына жиі барады екен. Қылы­шынан қаны тамып тұрған НКВД-дан қаймықпай, Мусиннің саясатқа еш қатысы жоқтығын дәлелдеп, қамаудан аман алып қалды» деген болатын.

Жұмабике апайымыздың естелігі бойынша Х.Шаженов өзі басқарып барған топтан екі актерді НКВД «қар­мағынан» сақтап қала алмағанына қатты өкінумен өтіпті. Қалғандарын ел­ге аман-есен жеткізеді. Өмірлік жары Жұмабикемен Ленинградта отау құрып, тұңғышы Мэлс дүниеге келеді. Арнайы білім алған мамандарды бөлу кезінде қос тарлан Шымкентте ашылған қазақ театрын таңдайды. Бұл 1938 жыл болатын. Кең диапазонды, саңқылдай шығатын ашық дауысымен қойылымдардағы күллі бас кейіпкерлерді, атап айтқанда, Шиллердің «Зұлымдық пен махаббатында» – Президент, Д.Фурмановтың «Чапаевында» – Чапаев, Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметшісінде» – Панталоне, Ғ.Мүсіреповтің «Қыз Жібегінде» – Бекежан, «Ақан сері - Ақтоқтыда» Ақан серіні ойнап жүрген Х.Шаженов режиссураға бет бұрып, ресейлік майталман режиссерлерден алған тәлімін қазақ сахнасында қолдануға білек сыбана кіріседі. Қазақ сахнасында ұлттық авторлар тәй-тәй басқан шақта ол қазақ қаламгерлеріне көбірек ден қояды. 1939 жылы сахналаған алғашқы қойылымы – «Еңлік-Кебек» трагедиясының режиссерлік деңгейі биікке көтеріле алмағанымен, махаббат трагедиясын өзіндік штрихпен аша білді. Бұл негізінен Шымкент театрында Ю.Рутковскийдің режиссерлік еңбегі ерекше бағаланып жатқан кезең болатын. Тырнақалды қойылымының орташа деңгейде қалып қойғанына жігері жасымаған Х.Шаженов Ю.Рутковскиймен бірлесе отырып, М.Әуезов пен Б.Тәжібаевтың «Ақ қайың» пьесасын сахналады. Қойылымның сәтті шығуы Х.Шаженовке шығармашылық қанат бітіріп, аз уақытта ол М.Әуезовтің «Айман-Шолпан», Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Ақан сері-Ақтоқты», Ә.Әбішевтің «Отан үшін» т.б. қазақ драматургиясындағы сүбелі пьесаларды сахналап үлгереді.

Таланты ұштала бастаған өнер иесінің таудай арманын 1941 жылғы екінші дүниежүзілік соғыстың алапат зардабы тас-талқан етті. Ер азаматтар қару асынып майданға аттанып, ақ жаулықты аналар аңырап қалған тұста Х.Шаженов егілген халықты жігерлендіріп, рухтандыратын М.Ақынжановтың «Исатай-Махамбет» пьесасын сахналайды. Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері-Ақтоқты» туындысының режиссерлік тізгіні қолына тиіп тұрғанына қарамастан өр мінезді Халел әскери комиссариат­тан арнайы босату қағазы (бронь) бола тұра, Отан қорғау парызынан аттап кете алмады. Майданға шақыру қағазын алған Шымкент театрының 11 актері Халел ағамыз сахналаған «Ақан сері-Ақтоқты» спектаклінің премьерасын өткізеді. Халел сахнада Ақан сері болып ойнайды. Ақтоқтыны бейнелеген сүйікті жары Жұмабикемен сахнада қоштасады. Қойылымға дән риза болған көрерменнің қошеметтеп қол соғуы отандастарының театр саңлағына көрсетілген ең соңғы сыйы еді.

Қойылым аяқталысымен әлгі он бір өрен беттеріндегі гримін сүрте са­ла, иықтарына жол қапшықтарын ар­қалап, сахна табы бойларынан тарап үлгермеген күйі Шымкент темір жол бекетінен соғысқа аттанып кете барады.

М.Ілиясқаровтың мына бір естелігі кім-кімді де бей-жай қалдырмайды: «Жұмабике апай сүйген жары Халел жайлы көзіне жас алып отырып: «Ха­лелдер алғашында Самарқандтағы әскери дайындық курсында 3 ай оқиды. Бір күні бір жапырақ жедел хат алдым. «Жұмкен, үш күннен соң майданға аттанамыз. Арыс стансасынан өтеміз... » депті. Қыстың қақаған аязында 5 жасар Маратжанымды жетелеп, Арыс стансасына жеттім. Соғыс кезінде тиіп тұрған Арысқа жетудің азабын айтсаңшы?! Әр эшалонға жүгіремін. Аяз қарып барады. Маратжаным үсіп қалмасын деп, станса күзетшісі өзбек шалға жалынып жүріп кішкентай күркешесіне отырғызып қойдым. Сапырылысқан адамдардың арасында пойызды күте-күте аяздан тоңған соң, жылынуға күркешеге кірдім. Жылы жерде қалғып кетсем керек, эшалонның келгенін естімей қалыппын. Өзбек шал оятқан соң, Маратымды көтерген күйі перронға қарай жүгірдім. Халелім айналаға алақтап, мені іздеп тұр екен. Құшақтасып, есен-сау айтысып үлгердік. Бұйрық беріліп, солдаттар вагондарға секіріп мініп жатты. Маратымды сүйрелеп, пойыздың соңынан жүгірдім. Соңғы кездесуіміз екен. 1943 жылы қаралы хабар жетті. Көп ұзамай ленгерлік Сұлтан деген жігіттен шақыру алдым. Халелге оқ тиген сәтте қасында болыпты. Болған оқиғаны айтып, қолыма Халелімнің партбилеті мен менен алған хаттарын қайтарды. Оқ жүрегіне тиген екен. Партбилетін оқ тесіпті...», дейтін.

Театр өнеріне сусындап үлгермеген қыршын ғұмыр Украина жеріндегі Харьков маңайында болған қанды қырғын шайқаста көз жұмды. Өткенді не үшін еске алып отырмыз? Қазір Құдайға шүкір, өмір – тыныш. Ол кез бен бүгінді қалай салыстырасың. Адам алдына мақсат қойса, мұратына жетуіне кедергі болып жатқан қазір ештеңе жоқ. Кейде сәл нәрсеге жанымыз қиналған сәтте есіме сұрапыл майданда үміт гүлдері үзілген сол ағаларымыздың ерлік істері түсетіні бар. Біздер, бейбіт заман адамдары өткенімізді, тарихымызды, елі үшін, жері үшін құрбан болған асыл ұлдарымызды, өзімізге дейінгі ұрпақты ұмытпай, әрдайым есте сақтай білуіміз керек. Шымкент қазақ театрының қалыптасуына, өркендеуіне үлес қосқан сол қайран, Халел ағамыздың туғанына биыл 110 жыл толады екен. Иә... Өткендер ізі өшпейді. Дейміз-ау. Бірақ осы жұрт бүгін Халелді біле ме екен?!

Сая ҚАСЫМБЕК,

Ж.Шанин атындағы академиялық қазақ драма театры әдебиет бөлімінің меңгерушісі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу