Кемейдолла Төлеубай – қазақы рух қайраткері

Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алғанына келесі 2019 жылы 30 жыл толады. Тілдің бұл мәртебеге көтерілуінде, сол 1989 жылы дүниеге келген Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының рөлі айрықша. Академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдардың жетекшілігімен құрылған бұл бұқаралық ұйым құрамында керемет тіл күрескерлері өсіп жетілді.

Егемен Қазақстан
20.07.2018 3572
2

Сол әріптестердің қай-қай­­сысы жөнінде де арнайы тоқ­тап, мемлекеттік тіліміздің қа­лыптасуына қосқан үлесін жеке дара сөз етуге болар еді. Амандық болса ондай да мүм­кіндіктер туар. Бұл жолғы әңгіме Кемейдолла Төлеубай туралы болмақ.

Бұл кісінің өмір жолы тілім, елім, жерім деп еміренген әр қазаққа үлгі боларлық жол. Ақтөбе облысының қазіргі Шалқар ауданының №7 ауылында Ұлы Борсық құм өңірінде дүниеге келген Кемейдолла Төлеубайұлы ағамыз жүріп өткен жол, әсіресе тіл күресінің сан қилы сүрлеуінен бірге өткен біздер, әріптестер үшін аса маңызды. Содан бергі 90 жылдың екі отызын ел еңсесін көтерген ең­бекпен өткізген Кемекеңнің за­мандастарының бәрінің де басынан өткен қиын жолдар мені де әр алуан ойға қалдырды. Ол бес жасында әкеден айырылады. Әкесі аздаған шаруасы бар еңбек адамы болған екен. Күнкөрістің қамымен 5 түйесімен біреулердің ақылымен Қарақалпақстанға бара жатқан жолда Шалқарға тоқтап түнейді. Түнде үміт артқан түйелері ұрланады. Тіршілік қамы қапаландырған Төлеубай жаяу жалпы үш күн жүріп, үйіне әрең жетеді де төсек тартып жатып қалады. Содан оңала алмайды. Қапалықпен өмірден өткен әкесінің сол бір сәті 5 жасар Кемейдолланың есінде мәңгіге қалды.

Бала кезінен еңбекпен шың­­дал­ған Кемекең білімге ұм­тылып заң қызметкері болуды­ аңсайды. Тырмысып жүріп Алматыдағы заң институтына түсіп, оны үздік бітіреді (1948-1952 жж.). Бұған дейін ұжымшардың түрлі шаруашылық жұмыстарына араласады.

Ал 1952-1954 жылдар ара­лығында Алматыда Қаз­КСР Мемлекеттік қауіпсіздік ми­нистрлігінің Сот мәжілісі хатшысы, 1954-1955 жылдар Ақтөбе облысы Новоресей (қазіргі Хромтау) аудандық прокуратураның халық тергеушісі болып қызмет етеді.

1955 жылы әлемдік деңгей­дегі Дон Хромкен байыту комби­натындағы қылмыстық істерді дұрыс және шебер жүргізгені үшін КСРО Бас прокуроры Ру­денкодан алғыс алған. Осыған орай оны ҚазКСР Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі Ақтөбе облыс­тық басқармасына қызмет­ке шақырған тұста Новоресей аудандық партия комитеті жі­бермей аудандық комитетіне алып қалады.

Міне, осы кезеңнен бас­тап К.Төлеубайұлының партия, кеңес қызметіндегі белсенді де беделді істері басталады. Аудандық пар­­тия комитеттерінің бөлім бас­тығы, аудандық кеңес тө­р­а­ғасы, аудандық партия коми­теттерінің бірінші хатшысы. Бұл кезеңнің бәрі еңбекпен шыңдалу мектебі болатын. Ол осылай ұйымдастыру қабілетін шыңдай түсті.

Кемейдолла Төлеубайұлының нағыз саналы өмірінің күреске толы мағыналы сәттері тәуелсіз­діктің арайлы таңы атып келе жатқан 80-жылдардың екін­ші жартысына тікелей байланысты. Бұл тұста бүкіл қазақ жұрт­­шылығының саналы азаматтары өз ұлтының тілі мен елінің тәуелсіздігі туралы тол­ғанып тұрған болатын. Барлық бас қосуларда қазақ тілінің мем­лекеттік мәртебесі туралы пікірталас жүріп жатты. Қазақ тілі мемлекеттік тіл болуы керектігі туралы радиолар сайрап, телехабарлар сөйлей бастады. Сөйтіп 1989 жылы 21 сентябрь күні Қазақ КСР-нің Тілдер туралы Заңы қабылданды. Онда қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін иеленді. Жылдар бойы осы мәселені қозғап келе жатқан Ә.Қайдардың бастауы­мен дәл осы жылы бір айдан соң халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы құрылды. Бұл бұқаралық ұйым іле-шала өзінің барлық жергілікті ұйымдарын құра бастады. Сондай алғашқы облыстың бірі Ақтөбе облыстық қазақ тілі ұйымы 1990 жылы құрылды. Оның басында оқу-ағарту ісінің майталманы, қоғам қайраткері Мұхтар Арын тұрды. Ол бұл өте маңызды шаруаны алып жүре алатын іскер, тәжірибелі азаматтарды жинай бастады. «Іздегенге сұраған» дәл осы тұста К.Төлеубай облыстық ұйымның жауапты хатшылығына келді. 5 жылдай уақытта бүкіл облыстағы өртеніп тұрған мәселені аса ұйымшылдықпен М.Арын, Н.Қарбалаұлы, А.Айталы, А.Идош, К.Төлеубайұлы үйі­ріп әкетті. Сөйтіп алдыңғы қатарлы, белсенді ұйым қатарына шықты.

Облыстағы қазақ мектеп­терінің ахуалы, мемлекеттік ме­ке­мелердегі ісқағаздарының жайы облыстық ұйымның үне­­мі назарында болды. Бес жыл бойы қоғамның жауапты хат­шысы қызметін атқарған К.Төлеубайұлы облыстың бар­лық аймағын аралап, аудан, ауыл­дардағы мемлекеттік тіл мәселесін түбегейлі қадағалап, үнемі мәселе көтерумен болды. Кемекеңнің ұйымдастырушылық, іскерлік қабілетін бағалап, облыс жұртшылығы оны 1995 жылы қазан айының 1-де облыстық ұйымның төрағасы етіп сайлады. Міне, осы күннен бастап ол республика деңгейінде көтеріліп жатқан іс-шаралардың бір де бірінен қалыс қалмай, белсенді араласады. Қайраткерлік дәре­жесіне дейін көтеріледі. Ақтөбе облыстық ұйымы шын мәнінде мемлекеттік тіл мәртебесін сауатты жүргізе алатын ұйымға айналды.

Ақтөбе облыстық ұйымымен бірге К.Төлеубайұлы да өсті. Ол халықаралық «Қазақ тілі» қоға­мының өте беделді де бел­сенді қайраткеріне, кеңесші ақсақалдарының біріне айналды.

Кемекең тілге байланыс­ты­ мәселенің қандайында да пікірін ашық айта білетін өт­кір адам еді. Қазақстан Конс­­титуциясының жобасы­ тал­қыланып жатқан кезеңі болатын. 1995 жылы Премьер-Министрдің орынбасары Н.Шәй­кенов баяндама жасады. Үкіметтің жұмысшы то­бы­ның талқылауы болатын. Соған қатысқан Кемекең Н.Шәй­ке­новке: «Мемлекеттік мәр­тебесі бар қазақ тілімен қатар басқа тілдің ресми түрде тең қол­данылуы заңға қайшы. Сон­дықтан Конституция жоба­сының 7-бабынан «Госу­дарственных организациях и органах местных самоуправлениях наравне с казахским официально употребляется русский язык» деген сөздерді алып тас­тау керек. Ал орыс тілі туралы жазу өте қажет болса, онда «при необходимости наряду с казахским языком официально упортебляется и русский язык» деген ұсыныс қояды. Бұл сол тұстағы халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының да пікірі болатын. Бірақ Н.Шәйкенов бұған жауап бере алмады. Жауап бере алмайтын да еді. 7-бап сол күйінде қалды. Осы баптың өзгермегеніне Кемекең күйінумен дүниеден өтті.

Уақыт неткен жүйрік десеңші. Қадірлі Кемекеңнің, Кемейдолла Төлеубайұлының дүниеден өткені күні кеше секілді еді. Содан бері сынаптай сырғып та­­лай жыл да өте шығыпты. Күн артынан күн өтіп, өмір өз ағысымен үздіксіз зырлауда. Тіршілік заңы еш өзгермек емес. «Диірменнің тасындай дөңгеленген дүниеге» кім келіп, кім кетпеді дейсің. Абай хәкім айтпақшы, «Алдыңғы толқын ағалар, кейінгі толқын інілер, кезекпенен өлінер, бая­ғыдай көрінер». Әйтсе де мынау жарық дүние есігін ашып, тір­шілік бәйгесіне қатысқан әрбір пенденің бойында Жаратқан жүктеген белгілі бір аманаты және соны атқаруға жеткілікті қабілет-қарымы қоса болатыны сөзсіз. Сол аманатты дер кезінде танып біліп, соған сай өмірін үйлестіре білген жанда арман бар ма, сірә. Өлшеулі өмірді мәнді өткізіп, өзіне тиесілі аманатты адал атқарып кеткен жандардың бірі Кемейдолла ақсақал деп білемін.

Кемекең ширек ғасыр бойы етене араласқан, дәмдес-тұз­дас болған, ағалы-інілі жандай сырласып, сыйласқан, кө­кірегіне қазақтың қара сөзі мен ақыл-парасаты қатар ұялап, қа­зыналы қартқа айналған, өзім ерекше құрмет тұтатын ардақты да асыл ағаларымның бірі еді. Ол кісі өзі дүниеге келіп, тіршілік еткен Ақтөбе өңіріне ғана емес, еліміздің басқа өңірлерінде де тілге қызмет етіп жүрген жандар ара­сында кеңінен танымал тұлға болатын.

Кемекеңмен алғаш танысқан күннен бастап біз бір-бірімізді бұрыннан білетін етжақын адамдардай етене араласып кеттік. Сөзі мен ісі, ақылы мен парасаты бірдей үйлескен бұл азаматпен ағалы-інілі бауырлардай сыйлас жандарға айналдық. Соңғы ширек ғасыр бойы қоғамдық өмірдің қайнаған ортасында үнемі жолымыз тоғысып, талай іс-шараларды бірлесіп жүзеге асырдық. Жер-жерде, ел-елде өткізіліп жатқан іргелі жиындарға қатысу үшін біраз сапарлас та болдық.

Кемекеңнің өмірден көргені де, көкірегіне түйгені де мол, кі­сілікті жан еді. Өзі де сыйлай білетін, өзін де сыйлата білетін. Мамандығы заңгер болғандықтан ба, ол кісі өте қисынды ойлап, жүйелі де шешен сөйлейтін. Ар­тық не кем түспей, әрбір сөзін дә­лелмен, дерекпен негіздеп отыратын. Сонымен қатар Кемекең қазақтың ескілікті әңгімелері мен жөн-жоралғысын да мейлінше жетік білетін. Сөйлеп кетсе шешен, бастап кетсе көсем еді. Бұл қасиет, сірә, Кемекеңе түп атасы Мөңке биден дарыса керек. Сон­дықтан да болар, ол кісінің пайымына, айтқан пікіріне қара да, хан да құлақ асып, ден қоятын. Ал Тілеу батыр, Мөңке би жөнінде жазған екі кітап келер ұрпаққа қалдырған Кемекеңнің өсиетнамасы. Бұл екі еңбек жөнінде айтылар әңгіме алда.

Жалпы, қоғамдық іспен айналысу, әлеуметті бір мақсат жо­лына ұйыстыру және оған үне­мі дем беріп отыру кез кел­ген жанның қолынан келе бермейтін ауыр да абыройлы іс. Мұндай халықтық іске білім мен білікпен қоса жұртты сөзіне ұйытып, соңына ілестіре алатындай көшбасшылық қасиеттің де қажет екендігі мәлім. Міне, осы қасиеттердің барлығы да Кемекеңнің бір басында жетіп артылатын. Оны әрбір кездесуде, сұхбаттасу барысында байқап жүрдім.

Осы орайда Кемекеңнің қай­рат­керлік қырын, азаматтық кел­бе­тін, адамгершілік қасиетін ашуға септігі тиетін бір-екі сәтті еске түсіргім келіп отыр.

Мәселен, 1990 жылдары Ақ­төбе қаласында әуелі қазақ мек­тептерін ашу, сосын онда қазақ балаларын оқыту ол кезде тіпті қиын болатын. Өйткені орыстандыру саясатының барынша дәуірлеп тұрған кезеңі еді ғой. «Қазақ тілі» қоғамы жер­гілікті бірлестіктерінің іскер­лікпен ұштасқан сауатты іс-әрекеті қажет болды. Ақтөбе бөлім­шесі осы деңгейден көріне білді. Дәл осы кезеңде Ақтөбе қала­сында жаңадан салынған орта мектеп үйін пайдалануға беретін уақыт жақындайды. Қо­ғам қызметкерлері зерттеп қараса, қалада халықтың 80 па­йыздан астамы қазақтар бол­ғанмен, балалардың 11,7 пайы­зы ғана қазақ тілінде оқи­­ды екен. Ал қаладағы 34 мек­тептің 2-еуі ғана қазақ мектебі. Ке­мекеңдер осыны зерттей келе жаңа ашылғалы тұрған мектепті қазақ мектебі еткісі келеді, бірақ облыстық, қалалық оқу бөлімінің бастықтары оған көнбейді. Сондағы сылтау ететіні мектеп үйі 1296 орындық, ал бұл шағын ауданда 239 ғана қазақ баласы бар дегенді алға тартады. Бұның барып тұрған қысастық екенін сезген Кемекең (Кемейдолла ол кезде қоғамның жауапты хатшысы болатын) облыстық ұйым төрағасы Ақтөбе педагогикалық институттың ректоры Мұхтар Арын­ға бұл жағдайды баяндап, балалар санын анықтау үшін бір топ студент тобын бөлуді өтінеді. Ректор 50 студент береді. Сол студенттер көмегімен шағын аудандағы 3000 үйді түгел аралап, үй сайын қазақ балаларының санын анықтайды. Сөйтсе шағын ауданда 1535 қазақ баласы бар болып шығады. Осындай нақты жұмыс нәтижесі облыс әкіміне баяндалады. Шындық нәтижесінде жаңа ғимарат №21 қазақ мектебі болып ашылады. Облыстық, қалалық оқу бөлімінің алақол басшылары орындарын босатады. Бұл іс өзгелерге өнеге болды. Сол күннен былай қарай Кемейдолла ағамыз облыстағы мемлекеттік тілге байланысты мәселелердің бірде-бірін елеусіз қалдырған емес. Қалалық, аудандық ұйым­дардың бәрінің жұмысын айрық­ша сергектікпен қадағалап, жетек­шілік жасап келді.

Кемекеңнің тағы бір атап ай­туға тұрарлық қасиеті, өз кін­­­ді­гінен өрбіген ұрпағының бар­­­лығына қазақы тәрбие бер­гендігі. Кеңестік кезеңдегі қазақ зия­лыларының көпшілігі заманға сіл­теп, ұл-қызын орысша оқытып, ұлттық салт-дәстүрден ажырап қалғаны жасырын емес. Біздің тіл майданын ашып, әлі күнге алысып жүргеніміз де соның зардабы емес пе?! Міне, сол кезеңде де лауазымды қызметтер атқарса да өз бағытынан таймай, азаматтық позициясына беріктік танытқан азаматтар болды. Солардың бірі біздің Кемекең еді.

Кемекең ұлтқа риясыз қызмет етудің, отбасында жақсы отағасы болудың, әдемі қартаюдың, ақыл­ман ақсақалдықтың, салиқалы сарабдалдықтың, парасатты діл­мар­лықтың үздік үлгісін көрсетіп кетті. Абыз ақсақалдың осынау асыл қасиеттері мен өнегелі істері өскелең ұрпаққа жұғысты болсын, ал сауабы ахиретте өз рухына азық болсын дейміз.

Ол зайыбы Ажар Сәрсенқызы екеуі (2006 жылы 31 наурызда қайтыс болды) 3 ұл, 4 қыз бала өсіріп, бәрін де ана тілін қадірлейтін азамат етіп тәрбиеледі. Бұл күндері олардың әрқайсысы өмірден өз өрістерін тапқан жандар.

Өмірзақ АЙТБАЙҰЛЫ,

халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті,

ҰҒА академигі, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.11.2018

Бокстан ел чемпионатының алғашқы жүлдегерлері анықталды

16.11.2018

Спортшы қыздарымыз әлемдік сында үздік үштікке енді

16.11.2018

Қазақстан - Өзбекстан: тауар айналымын 5 млрд АҚШ долларына жеткізу көзделуде

16.11.2018

Елорда жастары «Жастар жылынан» не күтеді?

16.11.2018

Павлодарда тоғызқұмалақтан «Сарыарқа самалы» газетінің жүлдесі үшін турнир өтті

16.11.2018

Айдос Тұрысбек: Самал Еслямова «Хабар» арнасының фильміне түсіп жатыр

16.11.2018

Батыс Қазақстанда тағы 50 кәсіпорын жалақы өсірді

16.11.2018

«Өрнек». Бір өлеңнің сыры. Ерлан Жүніс (видео)

16.11.2018

Кәсіп­кер­лерді заңсыз тексеру азайды - Бас прокурор

16.11.2018

Астана сессиясы. ҰҚШҰ-ның бейбітшіліксүйгіш беделін нығайтты

16.11.2018

Сарысудың музыкалық мұрасы

16.11.2018

Жалақаны өсіру үдерістері тездетілуде

16.11.2018

Жастар жылынан не күтесіз? Сауалдамадаға қатысқандар пікірі

16.11.2018

Режиссер Рүстем Есдәулетов атындағы фестивальдің жеңімпаздары марапатталды

16.11.2018

Майқайың кентінде сатылатын жеке меншік 110 үй бар

16.11.2018

Әбіш Кекіл­бай­ұлының немересі халықаралық жарыс­та бірінші орын алды

16.11.2018

Жастар жылынан не күтесіз? Сауалдамадаға қатысқандар пікірі

16.11.2018

Тозған жерді тыңайтудың тиімді тәсілі

16.11.2018

Қазақтың қара есептері

16.11.2018

Диқандар неге басқа дақылды таңдауда?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу