Тары өндірісі тасада қалмасын десек...

Бүгінде Ақтөбе өңірін­де өнімі көл-көсір стра­те­гиялық дақыл ақ тарыны өндіру мен өңдеу ісін өндірістік жолға қою мәселесі өте өзекті. Өйт­кені ақ тарының атасы саналатын Ақтөбе облысында тары шаруашылығы кенжелеп қалды. Бұл кемшін дүниені еш сылтаумен ақтай да, түсіндіре де алмаспыз, сірә...

Егемен Қазақстан
30.07.2018 17100
2

Әйгілі ақтөбелік тары өсіруші, даңқты диқан Шығанақ Берсиев әлемдік рекорд жасаған кеңестік кезеңнен бері сексен жылға таяу уақыт өтіпті.  Отызыншы жылдардың соңында оның звеносы гектарына 25 центнерден өнім алса, арада аз жыл өтпей 1943 жылы қыс бойы тары тұқымын әзірлеп, баптап, мұқият іріктеудің және егістік кезіндегі егінді күту, ысырапсыз ору іспетті ерен еңбектерінің арқасында гектарына 205 центнерге дейін өнім алғаны кешегі тарих парақтарында қаттаулы. Соғыс жылдарында Ақтөбе облысынан шыққан берсиевшілер қозғалысы сексенінші жылдарға дейін тары өндірудің туын биігінде желбіретті. Дүниежүзілік рекордтарымен өңірдің де, өздерінің де абыройы асты.

Олардың арасында Ойыл ауданынан Зәуре Баймолдина, Ақбала Берсиева, Қашқын Соқыров, Таған Ұзақбаев, Балмұқан Ақабаев, Қобда ауданынан агроном Ивченко, Әзима Бектенова, Ырғыз ауданынан Өксікбай Ашамбаев, Қойлыбай Белесов, Мәртөк ауданынан агроном Неженцева сияқты елеулі еңбеккерлер шықты. Ендеше Шығанақ атамыз шыңына шы­ғар­ған шаруашылықта қазір қан­дай өзгеріс бар? Озық заманауи технология қолға тиген кезде ең­бекқор ерлер қос қолымен аялап, мәпелеп өсірген тары өнімінің ширегіне де қол жеткізе алмай жүргеніміз қалай? Осы түйткілге ой жүгірткенді жөн санадық.

Әрине, тары өндірісінің өрі­сін өсіруге, өнімін көбейтуге кө­бірек көңіл бөлінсе, белгілі бір нәтижеге қол жеткізуге бола­ды. Қазіргі кезде Ақтөбе облысында тары егістігінің көлемі 9 мың гектарды құрайды. Оның басым бөлігі Ойыл ауданында ор­наласқан. Одан кейінгі тары тана­бының үлесі өңірдегі Қобда, Қарғалы және Мәртөк аудандарына тиесілі. Шынтуайтына кел­генде, басты мәселе тары егіс­тігінің қанша гектар жерге егіл­генінде емес, керісінше белгілі бір аумақтан жиналатын тары егістігінің түсімі мен сапа­сын молайтуда. Бұл бағытта ақ тарының атасынан қалған ең­бек дәстүрі айқын жол көрсетіп тұрғаны анық. Осы сабақтастық үзілмесе, яғни аумағы аз алқаптан айтарлықтай мол өнім жинаудағы жетпіс-сексен жыл бұрынғы жетістіктермен бүгінгі ауыл шаруашылығындағы соны технологиялар ұштастырылса, ұтыла қоймасымыз кәміл.

Ақ тарының атасы шыққан Ақтөбе өңіріндегі тары алқап­тары­нан көңілдегі мол өнімнің алы­на қоймауының сыры неде? Сала мамандары мен сарап­шы­лардың айтуынша, бұл кем­шіліктің басты себебі – тары өсіру шаруашылығының қазіргі за­манғы тактикасы мен стра­тегиясының нақтыланбауында әрі тары өсіру технологиясының жа­ңа талаптарға сай тиімді тәсіл­дері мен жолдарының жасақ­талмауында жатыр. Ең бастысы тұқым мәселесі. Мол өнім алу­ға негіз болатын сапалы тары тұқымының аздығы тары өсіруші шаруашылық құрылымдарының адымын аштырмай отыр. Яғни тұқым тозса, өнім де азаяды. Дәннің көлемі кішірейеді. Соның салдарынан отандастарымыз табиғи тарыны тұтынудың орнына шикі сөктен қайнатылған өнжеусіз өнімді ауызға салуға мәжбүр.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан­ Назарбаев халыққа арна­ған Жолдау­ларында отандық ғылымның өндіріс пен ауыл шаруашылығы секторының дамуына қызмет етуі керектігін ұдайы айтып келеді. Міне, ғы­лыми ізденістер мен озық тә­­жірибелердің қат жері де, қа­жет жері де дәл осы тары та­нап­тарының түсіміне байланыс­ты болуы тиіс еді. Бірақ ға­лымдар бұл бағытта жұмыс жүр­гізе алмай отыр. Ғылымның көмегі арқылы тары тұқымының сапасын жақ­сартудың жолдарын жүйелеу ісі кемшін. Бұл ретте өсімдік ша­руашылығы бойынша ғылыми зерт­теу институттары мен ауыл шаруашылығының тәжірибелік алқаптары үлес қосуы тиіс. Мә­се­лен, Ұлттық аграрлық ғы­лы­ми оқу орталығы тары өн­ді­рісін өндірістік тұрғыдан жолға қою мәселелеріне байланысты ғылыми тұжырымдары мен дә­лелдерін алға тартуы қа­жет. Әрине бұл бағытта өңірдегі ғы­­­лым өкілдерінің әлеуеті мен кәсіби біліктілігіне күмән кел­тір­мейміз.

Соңғы жылдары Ақ­төбе облысында өңір брендіне ай­налған Мұғалжар жылқысы және цигай асыл тұқымды қойы өсірілуде. Тары тұқымын жақсарту мәселелерінде де осын­дай пайдалы ғылыми ізде­ністер өмірге келсе, осы күнгі олқылықтың орны толар ма деген ой келеді. Әйтсе де, Ауыл ша­руашылығы министрлігінің құзырына қарайтын өңірлік ор­талықтардың материалдық-техникалық базасының төмендігі бұл іске әжептәуір қолбайлау туғызып отыр. Айталық, Ақтөбе ауыл шаруашылығы тәжірибе стансасында ғылыми жұмыс­тар жүргізуге қажетті техникалық қон­­дырғылар мен жабдықтардың ес­кіруі жұмысты жаңа бағытта өрбітуге мүмкіндік бермейді. Өйт­кені тозығы жеткен техникалар заманауи талаптар мен стандарттар деңгейіне жауап бере алмайды.

Бүгінде облыста тары танаптарынан мол түсім алып жүрген ша­руа қожалықтары аз болса да бар. Сондай шаруашылықтардың бірінің ілкімді ісін Жұмабай Жақып есімді диқан жүргізіп отыр. Ол өз сөзінде Ақтөбе се­­кіл­ді тары өсіру тәжірибесі мен дәстүрі қалыптасқан өңір­де­гі тары алқаптарында агро­тех­никалық шаралардың өз дең­гейінде жүргізілмейтінін айтады. Бұл өнім көлемінің тө­мендеуіне кері әсерін тигізбей қоймайды, дейді диқан. Яғни «жаяудың шаңы шықпас, жал­ғыздың үні шықпас» деген ха­лық нақылы осындайда ойға орала береді. Тары өсіру мен өңдеудің білікті маманы таяуда тары өңдейтін цех ашуға белін бекем буып отыр. Десе де Ойыл аумағында бұл іспен айналысатын ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтері әзірге құ­рылмаған. Бұл жағдайда дәс­түр­лі саланың жаппай өсіп-өр­кендей қоюы екіталай болып қала бермек.

Облыстық ауыл шаруашы­лығы басқармасының басшысы Құсайын Сәрсенбайдың айтуынша, өндірістік коо­перация құ­ру өнімді одан әрі молайтуға әрі шығындарды біршама тө­мендетуге мүмкіндік береді. «Сон­­­­дай-ақ кооперация мүшелері өз өнім­дерін өңірлік әлеуметтік-кә­сіп­керлік корпорацияның кө­мегімен облыс орталығындағы «Табыс» коммуналдық базары ар­қылы емін-еркін әрі ұтымды ба­ғаға өткізе алады. Сонымен бір­ге агроөнеркәсіптік шаралар шең­берінде әлдеқашан қат­қан көңге айналған тары ал­қап­тарын құнарландырудың пайдасы мол. Бұл сүдігер жырту, тыңайтқыштар себу және егіс айналымы жүйесін оң жолға қою секілді кешенді шаралардан тұ­рады. Қазіргі кезде тыңайтқыш пен гербицид алушыларға мемлекет тарапынан 50 процент көлемінде және сапалы тұқым сатып алушыларға 30-70 процент ара­лығында субсидия беріледі. Бұл тары өсірушілер үшін үлкен жеңілдік, дейді Қ.Сәрсенбай.

Тарының стратегиялық дақыл атануының себебі бар. Бұл дәнді дақыл ұзақ жылдар бойы сақтауға шыдамды. Сонымен қатар адам денсаулығын жақсартуға әсер ететін басты фак­тор­лардың бірі – отыз екі тістің түспеуі болса, үнемі тары тұтынған адамның тісі берік болмақ, дейді дәрігерлер. Ел ішінде тары жөнінде айтылған афоризмдер де жеткілікті. Айта­лық, Ақтөбе өңіріне кеңінен танымал тарытанушы-қаламгер, Ойыл ауданының құрметті азаматы Аманқос Орынғалиұлының «бидайдан бір тамғанда, тарыдан екі тамады» деген нақылға бергісіз сөзі халықтың аузында жүр. Осы бір ауыз сөзде тарының бүкіл қасиеті көрінеді.

Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан»

АҚТӨБЕ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

20.02.2019

Алматы халқы жылына 50 мың адамға көбейіп келеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу