Тары өндірісі тасада қалмасын десек...

Бүгінде Ақтөбе өңірін­де өнімі көл-көсір стра­те­гиялық дақыл ақ тарыны өндіру мен өңдеу ісін өндірістік жолға қою мәселесі өте өзекті. Өйт­кені ақ тарының атасы саналатын Ақтөбе облысында тары шаруашылығы кенжелеп қалды. Бұл кемшін дүниені еш сылтаумен ақтай да, түсіндіре де алмаспыз, сірә...

Егемен Қазақстан
30.07.2018 17022
2

Әйгілі ақтөбелік тары өсіруші, даңқты диқан Шығанақ Берсиев әлемдік рекорд жасаған кеңестік кезеңнен бері сексен жылға таяу уақыт өтіпті.  Отызыншы жылдардың соңында оның звеносы гектарына 25 центнерден өнім алса, арада аз жыл өтпей 1943 жылы қыс бойы тары тұқымын әзірлеп, баптап, мұқият іріктеудің және егістік кезіндегі егінді күту, ысырапсыз ору іспетті ерен еңбектерінің арқасында гектарына 205 центнерге дейін өнім алғаны кешегі тарих парақтарында қаттаулы. Соғыс жылдарында Ақтөбе облысынан шыққан берсиевшілер қозғалысы сексенінші жылдарға дейін тары өндірудің туын биігінде желбіретті. Дүниежүзілік рекордтарымен өңірдің де, өздерінің де абыройы асты.

Олардың арасында Ойыл ауданынан Зәуре Баймолдина, Ақбала Берсиева, Қашқын Соқыров, Таған Ұзақбаев, Балмұқан Ақабаев, Қобда ауданынан агроном Ивченко, Әзима Бектенова, Ырғыз ауданынан Өксікбай Ашамбаев, Қойлыбай Белесов, Мәртөк ауданынан агроном Неженцева сияқты елеулі еңбеккерлер шықты. Ендеше Шығанақ атамыз шыңына шы­ғар­ған шаруашылықта қазір қан­дай өзгеріс бар? Озық заманауи технология қолға тиген кезде ең­бекқор ерлер қос қолымен аялап, мәпелеп өсірген тары өнімінің ширегіне де қол жеткізе алмай жүргеніміз қалай? Осы түйткілге ой жүгірткенді жөн санадық.

Әрине, тары өндірісінің өрі­сін өсіруге, өнімін көбейтуге кө­бірек көңіл бөлінсе, белгілі бір нәтижеге қол жеткізуге бола­ды. Қазіргі кезде Ақтөбе облысында тары егістігінің көлемі 9 мың гектарды құрайды. Оның басым бөлігі Ойыл ауданында ор­наласқан. Одан кейінгі тары тана­бының үлесі өңірдегі Қобда, Қарғалы және Мәртөк аудандарына тиесілі. Шынтуайтына кел­генде, басты мәселе тары егіс­тігінің қанша гектар жерге егіл­генінде емес, керісінше белгілі бір аумақтан жиналатын тары егістігінің түсімі мен сапа­сын молайтуда. Бұл бағытта ақ тарының атасынан қалған ең­бек дәстүрі айқын жол көрсетіп тұрғаны анық. Осы сабақтастық үзілмесе, яғни аумағы аз алқаптан айтарлықтай мол өнім жинаудағы жетпіс-сексен жыл бұрынғы жетістіктермен бүгінгі ауыл шаруашылығындағы соны технологиялар ұштастырылса, ұтыла қоймасымыз кәміл.

Ақ тарының атасы шыққан Ақтөбе өңіріндегі тары алқап­тары­нан көңілдегі мол өнімнің алы­на қоймауының сыры неде? Сала мамандары мен сарап­шы­лардың айтуынша, бұл кем­шіліктің басты себебі – тары өсіру шаруашылығының қазіргі за­манғы тактикасы мен стра­тегиясының нақтыланбауында әрі тары өсіру технологиясының жа­ңа талаптарға сай тиімді тәсіл­дері мен жолдарының жасақ­талмауында жатыр. Ең бастысы тұқым мәселесі. Мол өнім алу­ға негіз болатын сапалы тары тұқымының аздығы тары өсіруші шаруашылық құрылымдарының адымын аштырмай отыр. Яғни тұқым тозса, өнім де азаяды. Дәннің көлемі кішірейеді. Соның салдарынан отандастарымыз табиғи тарыны тұтынудың орнына шикі сөктен қайнатылған өнжеусіз өнімді ауызға салуға мәжбүр.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан­ Назарбаев халыққа арна­ған Жолдау­ларында отандық ғылымның өндіріс пен ауыл шаруашылығы секторының дамуына қызмет етуі керектігін ұдайы айтып келеді. Міне, ғы­лыми ізденістер мен озық тә­­жірибелердің қат жері де, қа­жет жері де дәл осы тары та­нап­тарының түсіміне байланыс­ты болуы тиіс еді. Бірақ ға­лымдар бұл бағытта жұмыс жүр­гізе алмай отыр. Ғылымның көмегі арқылы тары тұқымының сапасын жақ­сартудың жолдарын жүйелеу ісі кемшін. Бұл ретте өсімдік ша­руашылығы бойынша ғылыми зерт­теу институттары мен ауыл шаруашылығының тәжірибелік алқаптары үлес қосуы тиіс. Мә­се­лен, Ұлттық аграрлық ғы­лы­ми оқу орталығы тары өн­ді­рісін өндірістік тұрғыдан жолға қою мәселелеріне байланысты ғылыми тұжырымдары мен дә­лелдерін алға тартуы қа­жет. Әрине бұл бағытта өңірдегі ғы­­­лым өкілдерінің әлеуеті мен кәсіби біліктілігіне күмән кел­тір­мейміз.

Соңғы жылдары Ақ­төбе облысында өңір брендіне ай­налған Мұғалжар жылқысы және цигай асыл тұқымды қойы өсірілуде. Тары тұқымын жақсарту мәселелерінде де осын­дай пайдалы ғылыми ізде­ністер өмірге келсе, осы күнгі олқылықтың орны толар ма деген ой келеді. Әйтсе де, Ауыл ша­руашылығы министрлігінің құзырына қарайтын өңірлік ор­талықтардың материалдық-техникалық базасының төмендігі бұл іске әжептәуір қолбайлау туғызып отыр. Айталық, Ақтөбе ауыл шаруашылығы тәжірибе стансасында ғылыми жұмыс­тар жүргізуге қажетті техникалық қон­­дырғылар мен жабдықтардың ес­кіруі жұмысты жаңа бағытта өрбітуге мүмкіндік бермейді. Өйт­кені тозығы жеткен техникалар заманауи талаптар мен стандарттар деңгейіне жауап бере алмайды.

Бүгінде облыста тары танаптарынан мол түсім алып жүрген ша­руа қожалықтары аз болса да бар. Сондай шаруашылықтардың бірінің ілкімді ісін Жұмабай Жақып есімді диқан жүргізіп отыр. Ол өз сөзінде Ақтөбе се­­кіл­ді тары өсіру тәжірибесі мен дәстүрі қалыптасқан өңір­де­гі тары алқаптарында агро­тех­никалық шаралардың өз дең­гейінде жүргізілмейтінін айтады. Бұл өнім көлемінің тө­мендеуіне кері әсерін тигізбей қоймайды, дейді диқан. Яғни «жаяудың шаңы шықпас, жал­ғыздың үні шықпас» деген ха­лық нақылы осындайда ойға орала береді. Тары өсіру мен өңдеудің білікті маманы таяуда тары өңдейтін цех ашуға белін бекем буып отыр. Десе де Ойыл аумағында бұл іспен айналысатын ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтері әзірге құ­рылмаған. Бұл жағдайда дәс­түр­лі саланың жаппай өсіп-өр­кендей қоюы екіталай болып қала бермек.

Облыстық ауыл шаруашы­лығы басқармасының басшысы Құсайын Сәрсенбайдың айтуынша, өндірістік коо­перация құ­ру өнімді одан әрі молайтуға әрі шығындарды біршама тө­мендетуге мүмкіндік береді. «Сон­­­­дай-ақ кооперация мүшелері өз өнім­дерін өңірлік әлеуметтік-кә­сіп­керлік корпорацияның кө­мегімен облыс орталығындағы «Табыс» коммуналдық базары ар­қылы емін-еркін әрі ұтымды ба­ғаға өткізе алады. Сонымен бір­ге агроөнеркәсіптік шаралар шең­берінде әлдеқашан қат­қан көңге айналған тары ал­қап­тарын құнарландырудың пайдасы мол. Бұл сүдігер жырту, тыңайтқыштар себу және егіс айналымы жүйесін оң жолға қою секілді кешенді шаралардан тұ­рады. Қазіргі кезде тыңайтқыш пен гербицид алушыларға мемлекет тарапынан 50 процент көлемінде және сапалы тұқым сатып алушыларға 30-70 процент ара­лығында субсидия беріледі. Бұл тары өсірушілер үшін үлкен жеңілдік, дейді Қ.Сәрсенбай.

Тарының стратегиялық дақыл атануының себебі бар. Бұл дәнді дақыл ұзақ жылдар бойы сақтауға шыдамды. Сонымен қатар адам денсаулығын жақсартуға әсер ететін басты фак­тор­лардың бірі – отыз екі тістің түспеуі болса, үнемі тары тұтынған адамның тісі берік болмақ, дейді дәрігерлер. Ел ішінде тары жөнінде айтылған афоризмдер де жеткілікті. Айта­лық, Ақтөбе өңіріне кеңінен танымал тарытанушы-қаламгер, Ойыл ауданының құрметті азаматы Аманқос Орынғалиұлының «бидайдан бір тамғанда, тарыдан екі тамады» деген нақылға бергісіз сөзі халықтың аузында жүр. Осы бір ауыз сөзде тарының бүкіл қасиеті көрінеді.

Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан»

АҚТӨБЕ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын талқылауға арналған TEDx форматында жиын өтті

12.12.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Түркістан қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өтті

12.12.2018

Астанада Гейдар Алиевті еске алды

12.12.2018

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

12.12.2018

«Жер жәннаты – Ақмола» деп аталатын жинақ жарыққа шықты

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Желтоқсан құрбанын еске алу турнирі өтті

12.12.2018

Сенатта сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру мәселелері талқыланды

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда цифрлы сүт фермасы іске қосылды

12.12.2018

Қазақ киносының Бауыржанын еске алды

12.12.2018

«Маңғыстау - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі ашылды

12.12.2018

Павлодар облысында тұрғындар ауыз суды Ертіс өзенінен алуға мәжбүр

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда қарымды қаламгер Мәлік Мұқановтың  мерейтойы атап өтілді

12.12.2018

Маңғыстау полицейлерінің жалақылары өседі

12.12.2018

Отандық автоөндіріс саласының инвесторлары Қостанайда болды

12.12.2018

Конькиден Алматы қаласының біріншілігі аяқталды

12.12.2018

Қыздар университетінде тұрмыстық әлімжеттікке қарсы жиын өтті

12.12.2018

Қазақ спорт және туризм академиясында Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы талқыланды

12.12.2018

Қарағанды облысында 2019 жылдың бюджеті бекітілді

12.12.2018

Павлодарда патриоттық әндер фестивалі өтті

12.12.2018

Шытырман оқиға жазудың жүйріктері анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу