Сығанақ бүккен сыр

Сыр бойында орналасқан көне қалалардың бірі – Сығанақ. Оның 2000 жылдық тарихы бар. XІ ғасырдың екінші ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық одағы осында тұрған. «Орта ғасырдағы Сығанақтың саяси тіршілігін, мәдениетін, ұлан-байтақ базарын, қала құрылысын, үйлерін толығырақ жазған ғалымдар Шараффуддин Иазди, Фазулулла Ибн Рузбихан» деп жазады академик Әлкей Марғұлан. Олардың баяндауынша, Сығанақ қыр даланың іргесінде әдемілеп салынған шаһар. Қала базарында күн сайын 500 түйе сатылып отырған. Бұл қалаға Арқадан (Дешті Қыпшақ), Хажы – Тархан (Астрахань) жағынан көп дүние келетін, олардың ішінде мыңдаған қой, топталған жылқы, түйе, қымбат ішіктер, тондар, қару-жарақ, қайыңның безінен жасалған жебелер, жібек маталар болған.

Егемен Қазақстан
26.07.2018 2024
2

Орта ғасырда қала моңғол шап­қын­шылығына ұшыраған. 1219 жылы Жошының қолы Сығанақты қоршайды. Ол қол астындағы мұсылман саудагері Хасанды жіберіп, қала тұрғындарынан қарсылықсыз берілуді талап етеді. Сыға­нақтықтар Жошының өкілін моң­ғолдарға сатылғаны үшін өлтіріп, қа­ла­ны қорғауға кіріседі. Шайқас бір апта күні-түні үздіксіз жүреді. Жошы қаланы басып алады. Он мың адамды қойша қырып, Хасен қожаның баласын әкім етіп тағайындайды. Сөйтіп Сыр бойындағы тағы бір ірі қорған-қала моңғолдар қолына көшеді.

ХІІІ ғасырдың ортасына қарай Сығанақта тіршілік қайта жандана­ды. Қаланың шаруашылығы мен мә­дениеті шарықтап дамиды. Алтын Орда билеушілері Сығанақ қаласын астана етіп, күмістен ақша құюды жолға қой­ды. Эрзен ханның ұлы Мүбәрак Қожаның есімі көрсетілген (1320-1344) хижра бо­йынша 768 жылы Сығанақтан соғылған 5 тиын Петербургтағы Эрми­тажда сақтаулы. Эрзен хан 25 жыл билік құрып, 1345 жылы дүние салып Сығанақта жерленді. Осыдан бас­тап Сығанақ Жошы хан – Орда Эр­зен әулетінен тараған алтынордалық ақ­сүйектерді жерлейтін ата қорыққа айналды.

Ал XIII-XVI ғасырларда Сығанақ ірі сауда орталығына айналды. Сығанақ жайлы аса құнды дерек қалдырған адам Мұхаммед Шайбани ханның жылнамашысы Фазлалах ибн-Рузбихан Исфахани өзінің «Михман-наме Бұқар» атты еңбегінде қалада «күн сайын бес жүз түйенің еті қуырылып, кешке қарай одан түйір де қалмайтын» деп жазған. Дештінің атақты хандары міндетті түрде Сығанаққа жерленіп, кесене (мавзолей) тұрғызылатыны туралы деректі жазып қалдырған да осы Рузбихан.

Бұдан біз Сығанақ қаласы ХV-ХVІІ ғасырларда ірі орталық болғанын байқай аламыз. Оны археологиялық зерттеулер де дәлелдеп отыр. 1867 жылы орыс архео­логиялық комиссиясының тапсырмасы бойынша археолог П.И.Лерх Түркістан аймағындағы ортағасырлық қалаларды қарап шығуға жіберіледі. Ғалым қалада болып, оның қай жерде орналасқаны туралы ақпарат берген алғашқы адам.

1899 жылы Түркістан өлкетану бөлімінің меңгерушісі В.А.Каллаур да қалаға барлау жұмысын жүргізіп, оның топографиясын сипаттап,  қаланың шығыс жағындағы қақпасы алдындағы 100 метр жердегі мешіттің жобасын қағазға түсіреді. 1927 жылы Ресей Ғылым академиясы жанындағы материалдық мәдени институтының тапсырмасы бо­йынша Сығанақ қаласын А.Ю.Якубовский біршама тыңғылықты зерттеген. Ол қа­ланың топографиялық жағына көңіл бө­­ліп, жанындағы кей­бір қабырғалары сақ­таулы тұрған ғимарат­тардың суретін түсіріп алған. Қала туралы үлкен ғылыми мақала жазған.

Сондай-ақ академик В.В.Бартольд Ыстанбұлға барған сапарында оның кітапханасынан «Миһман – нама-ий Бұхара» («Бұхаралық қонақтың жазбалары») атты еңбекті кездестіреді. Осы қолжазбадан сығанақтық ақынның:

Шыққан мұнда ғұлама да, дана көп,

Айтады жұрт қасиетті қала деп.

Қайта туу нәсіп болса, дүние-ай,

Қайтып осы Сығанақты қалар ек, – деп жазған өлеңін көшіріп алады. Оны Сығанақты зерттеп жүрген А.Ю.Яку­бовскийге әкеліп береді. Кеңес кезінде 1947 жылы А.Бернштам келіп қаланың то­по­графиялық жобасын қа­ғаз­ға түсірсе, 1950 жылдары ОҚАЭ-ның жетекшісі  Е.И.Агее­ва мен  Г.И.Паце­вичтер археологиялық барлау жұмыс­тарын жүргізген.

Одан кейін 1970 жылдары қалаға ОҚАЭ Отырар археологиялық экспеди­циясының меңгерушісі К.А.Ақышев пен К.М.Байпақов Сығанаққа Отырардан кейінгі атақты екінші қала деп анықтама берген.

Сығанақ археологиялық экспедициясы жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде қала Х-ХІІ ғасырлардан ХV-ХVІІІ ғасырлар арасында гүлденіп өмір сүргендігі анықталды. Экспедиция нәтижелері бойынша, қазіргі Сығанақ жұрты екі бөліктен: шахристан және оған үш жағынан жанасып жатқан рабаттан тұрған. Оның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан шахристан кезінде пішімі бесбұрышқа ұқсайтын мықты қамал болған, оның өлшемдері: солтүстігі 275 метр, солтүстік-батысы 175 метр, оң­т­­үс­т­ік-батысы 190 метр және оңтүстігі 175 метр, ал оңтүстік-шығысы 320 метр көле­мінде. Биіктігі 1,5 метр. Қала 6-7 метр шығыңқы 15 төбешікке айналған және мұнара іздері сақталған, қасында Сунақ ата мешіті бар.

«Қаланың шығыс жағындағы қақпа­сының алдынан 100 метр қашықтықта күйдірілген кірпіштен (25х25х5 см) жасалған ХІІІ ғасыр аяғында сағана салынып, оның жанына табынатын ғимарат кейіннен ХІV ғасырдың аяғы мен ХV ғасырдың басында мешітке айнал­дырылған, оған басты дәлел ғи­мараттың оңтүстік қабырғасын тесіп михраб жасалған. Осы кезден бастап ғимаратты айналдыра кіші бөлмелермен жалғаған. Соған қарағанда ғимараттың қолданыста болған соңғы уақытында мешіт-медресенің де рөлін атқарған тәрізді. Ол шамамен ХХ ғасырдың 20-жылдарына дейін өмір сүрген» деген қорытынды жасалған.

Елбасының 2005 жылғы Қазақстан халқына дәстүрлі Жолдауына сәйкес, ежелгі Сығанақ қаласын туризмнің ірі орталығына айналдыру үшін архео­логиялық қазба жұмыстары жүргізілген қорған қақпасын, қаланың ішіндегі ғима­раттарды, мешіт, медреселер, кітап­ханалар сияқты маңызды – әлеуметтік-тұрмыстық нысандарды орта ғасырдағы бастапқы қалпына келтіріп, реставрация жұмыстарын жүргізуге мемлекет тарапынан қомақты қаржы бөлінуде.

 Жоғарыдағы жұмыстарды атқару кезінде 2016 жылы «Сығанақ тарихи мәдени-қорық мұражайы» қоғамдық бірлестігі құрылды. Қазіргі таңда Сығанақ қаласының инфрақұрылымына жоба жасалынып, алдағы уақытта көгалдандыру, абаттандыру, асфальтталған жол, ауыз су, кәріз жүйелерін жүргізіп, келген де­малу­шыларға арнап қонақ үй, «Сығанақ тарихы» музейі, автотұрақ салынатын болады. Және де осы туризмді дамыту арқылы шетелдік туристер келіп, елі­мізді әлемге танытып жатса, нұр үстіне нұр болар еді.

Шындығында, облыста туризмді дамыту үшін жасалып жатқан жұмыстардың қарқыны көңіл көншітпейді. Қазіргі туризм­ге алдымен бұқаралық сипат қа­жет, яғни мектеп оқушыларын немесе қызығушылық танытқан кісілерді облы­сымыздағы тарихи орындарға жиі апарып тұрған абзал. Сонда ғана бізге ішкі туризмді дамытуға сәл де болса айқын жол ашылады.

Дәл қазіргі уақытта Сығанақ қаласы төмпек астында қайнаған сыр, сарғайған тарихымыздың құпиясын қойнауына бүгіп, сіресіп жатыр. Бүкіл дамыған елдерде туризм саласына айрықша мән беріледі, соған сәйкес, тарихи жерлерде көптеген мұражайлар ашылып, халыққа пайдасын тигізіп, жұмыс атқаруда.

Көне Сығанақ қаласы – болашақта Батыс пен Шығыстың өркениеті мен мәде­ниетінің арасындағы диалогты дамы­та алатын Түркістан облысының мақтанышы болар еді.

Қазақ мемлекетінің астанасы болған әйгілі Сығанақты жер қайнауында тас­тамауымыз керек. Археологиялық жұ­мыс­ты жалғастырып Сығанақты ашық­аспан астындағы музейге айналдырып, сол жерге демалыс орны мен «Сығанақ тарихы» музей-қорық ашып, «Сығанақ – Қазақ мемлекетінің астанасы» деген монумент тұрғызу қажет. Астананың бір көшесін Сығанақ деп атағанымыз игі іс болды. Әрі қарай Түр­­кістан қаласы ауданының бірін Сы­ғанақ деп атаса, тарих алдындағы бір борышымыздың өтелгені болар еді.

Рысбек АСҚАРҰЛЫ, 
«Сығанақ тарихи-мәдени қорық-мұражайы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

18.09.2018

Қостанай облысының оңтүстік өңірі егін орағын аяқтап келеді

18.09.2018

Бауыржан Қарағызұлы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі болып тағайындалды

18.09.2018

Ақмола облысында 61 ІТ сыныбы ашылды

18.09.2018

Әлихан Смайылов Қаржы министрі болып тағайындалды

18.09.2018

«Адырна» республикалық әдеби-көркем ұлттық журналы аламан бәйге жариялады

18.09.2018

Статусты сәйкестендіру керек

18.09.2018

Қостанай облысында адасқан тырна аңшылық шаруашылығына тапсырылды

18.09.2018

Ақмола облысында 2870 орынды қамтитын 11 жатақхана салу жоспарлануда

18.09.2018

Әулиеата аймағында туризмді дамытудың нақты жоспары жасалды

18.09.2018

Құрылыс компаниялары қызығушылық танытуда

18.09.2018

Елімізде жұмыспен қамтылған жастардың саны - 2,1 млн адамды құрайды

18.09.2018

Арман Евниев қант тапшылығына қатысты ақпаратты теріске шығарды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу