Жабыға жетер жылқы жоқ

Жылқы! Осы бір ауыз сөзді есті­генде ішің уылжып сала береді. Құдды ауыздығымен алыс­­қан жүйрікке мініп жүйткіп келе жатқандай әдемі әсер ала­сың. Тіршіліктің зілбат­пан сал­мағын серпіп тастап, көңілің­ді­ көкке көтеретін сәт туатын тәріз­ді. Асылында біз «тегіміз – түр­кі, түлі­гіміз – жылқы» деп төрт түліктің төресі – жылқыны қадір­леп өскен елміз. Әрине түп­тен тартып сабақ­тасақ, жылқы жарық­тықтың қазақтың жаны мен қанына, рухына сіңген қасиеті аз емес қой. Арыдағы азуын ай­ға білеген аталарымыз пе­ше­несіне жазылған дәулетті жыл­­қының санымен бағалаған. Арқа төсінде де, Қараөткел мен Көкшетаудың қасиетті даласында да мыңдап жылқы баққан байлар аз болмаған. Байлықтың қадірін білген бабалар қыздың қалың малын, тіпті адам­ның құнын жылқымен есептеген.

Егемен Қазақстан
30.07.2018 2643
2

Қазіргі күні жылқы малын бағу­шы­лар екі түрлі ба­ғыт­ты ұс­тануда. Біріншісі, дәулет­тілер­дің еншісіндегі дүние. Олар араб, ағылшын жылқыларын әкеліп, ат жаратып, аламан бәйгеге қо­суда. Тірлігі теріс дей алмасақ керек, әр­­­кім көрпесіне қарай көсіліп жатқан заман ғой. Егер бізге де­йінгілер ер қанатына балаған жыл­қының түрін асыл­дандырып, жер танабын қуырған жүйріктерін аламанға қосып жатса, айыбы не?.. Ол енді әркімнің өз шаруасы. Ал жалпы жұрт, шаруа баққан адамға жабыдан артық жылқы жоқ. Рас, бағзы замандағы Ақтамберді жыраудың «Жал құйрығы қаба деп, жабыдан айғыр салмаңыз. Жабыдан айғыр салсаңыз, жауға да мінер ат тумас» дейтұғын аталы сөзі жадымызда.

Әрине ол заман жылқы баласы Алаш жұртына майдан даласында қызмет еткендігін, қолтығында қос қанаты бар қазақы жылқының қашса құ­тылып, қуса жеткендігін, жа­рақ­ты жауға жалтаңдап кіріп, ат артына сыпырылған дұш­панды тұяғымен жапырып тас­тайтындығын көне тарихтың көмбесінен білеміз. Қазір қазақ атқа мініп, жауға шабайын деп жатқан жоқ қой. Ендігі керегі етті әрі сүтті тұқым. Оның үстіне жабының қысқа шыдамдылығы жақсы. Осы қисынмен алғанда алты ай қыс ор­ны­ғып тұрып  алатын солтүстік өңірдің малсақ қауымы үшін нағыз таптырмас тұқым осы жабы емес пе?!..

Бүгінгі таңда өңірдегі жылқы шаруашылығындағы басты бағытты осылай бұрсақ, оңды істің орайы келер еді. Ет пен сүт өнімдерін мол беретін, өзіндік құны аз қазақы жылқыны өсіру барынша тиімді. Бір ғана мысал келтіре кетелік, 2015 жылы қыс қатты болды. Қара күзде қайта-қайта жауын жауды. Іле аяз түсіп, дала көк мұзға айналды. Ашық алаңдарды былай қойғанда, ағаш бауыры да сіресіп қатып қалды. Сол жылы талайлардың жүген ұстап қалғандығы анық. Негізінде, қазіргі қазақ жылқыға жем-шөп дайындамайды ғой. Кешегі кеңес заманынан қалған кесір дағды. Бірақ ол кездегі жағдай мен қазіргі жағдайды салыстыруға болмайды.

Кеңес заманындағы астық комбайндары сабанды көпенелеп түсіретін. Бидайдікі дейсіз бе, арпанікі дейсіз бе, егістік алқабының үс­тін­де шөмелелер ерте көктемге дейін самсап тұрушы еді. Тіпті артылғанын диқандар көктемде өртеп жататын. Қазір шетелдік қуатты комбайндар сабанды турап тастайды. Сөйтіп жылқының ырыздығы да шектеліп қалды. Оның үстіне кешегі кеңес заманында, техника дәуірлеп тұрған уақытта жылқыға көңіл бөліне қоймады. Сөйтіп бірте-бірте ілкі­ден қалыптасқан тұқым аза бас­тады. Кейін үйірге салар айғыр табылмайтын жайға да жетті. Осындай немқұрайдылықтың әсерінен бестісі тайдай, тайы жабағыдай тұқымы азған жыл­қының тұрпаты пайда болды. Қазір қай ауылға бар­саң да көре­тінің осы. Құрығы құтты жыл­қышы да кемде-кем.

Жаз бойы күн ұзақ тілін тістетіп қамап бағады. Ал тұқымы аз­ған, күтімі нашар жылқыдан қандай өнім күтуге болады. Бұ­дан шығар жалғыз жол – жабы тұқымының жалына жар­масу. Жабы – на­ғыз қазақы жылқы. Өзге жыл­қылармен салыстыр­ғанда, артық­шылығы да аз емес. Бірін­шіден, жыл он екі ай бойы жайы­лымда тебіндеп шығады. Демек тым аязды,  боран-шашынды қыс болмаса былайғы уақытта өз күнін өзі көреді. Айналып келгенде өнімінің өзіндік құны арзан. Оның үстіне жылқының бұл түрі денесінің ірілігімен ерекшеленеді. Тірідей салмағы да жоғары. 

Жабы – жалпақ бетті, жақ сүйегі мей­лінше жетілген, мойнының бұл­шық еті бұйра-бұйра, арқасы тік, белі мықты әрі жалпақ, сауыры білеуленген, аяқтары қысқа әрі сүйекті, жалы қою, қылы ірі талшықты, терісі қалың болып келеді. Қоңдылығы жағынан алғанда бар жылқыдан бәсі басым. Ірі жылқының салмағы 450-530 килоға дейін жетеді. Тағы бір артықшылығы, ерте көктемде және күзде жайып семірткен кезде аз уақыттың ішінде қоң жинап, жалын тіктеп алады. Мама биелері тәулігіне орташа есеппен 5 литрге дейін сүт береді, кейбір сүттілері тіпті 6-7 литрге дейін жеткізеді. Қазір ақ сатып күнкөрісін айырып отырған халыққа бұдан артық не керек. Ал осындай сүті бұлақтай ағып тұрған үш бие ұстасаңыз, ырыс босағаңызға байланды дей беріңіз.

Жабы жылқысы қазақ даласында біржола тұяқ ізін жоғалт­қан жоқ. Біздің білуімізше, іргедегі Пав­лодар, Қарағанды облыс­тарында жабы текті жыл­­қыны асылдандыру жұмыс­тары жүйелі жүргізіліп жатыр. Асылдан­дырудың бас­ты бағыты әр өңір­дің табиғат ерек­­шелігіне орай жүр­гізілсе, ұтым­ды болмақ. Ең үздік жабы айғырларын тұқымдық және өнімдік қасиеттеріне орай облыс­тың әр ауданына тарата оты­рып, таза тұқымды мал өсі­ру әді­сімен өз төлі есебінен көбей­тсе, тәп-тәуір нәтижеге қол жет­кізіп қалар едік.

Заманында жылқы шаруа­шы­лығының сапасын арттыру мақ­сатында селекционер ғалымдар будан­дастыру жұмыстарын кеңінен қолданды. Тіршілік ету ортасына тәп-тәуір бейімделген қазақы жылқы биелерін ірі денелі зауыттық жылқы тұқым­дарының айғырларына қосу арқы­лы қазақы жылқыға қара­ғанда бойшаң, ірі, бейімделу қабілеті олқы соқпайтын будандар да алынды. Қазір одан тара­ған тұқым жаңа көшім жылқы­лары деп аталады. Міне, осылай жабының да жағдайын туғызуға әбден болар еді.

Байқал БАЙӘДІЛ,

«Егемен Қазақстан»

 Ақмола облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу