Бір әулеттен майданға аттанған бес боздақ

Екінші дүниежүзілік соғыс қасіретінің ауырлығы соншалық, қан майдан аяқталғалы 73 жыл болса да көңіл мен жүректегі нала әлі де елес беріп жатады. Соның бірі, Аягөз ауданына қарасты Бозай ауылынан аттанған боздақтар жайын көпшілікке жеткізуді азаматтық борышым деп білдім. Мән-жайды рет-ретімен баяндасам, ойы сергек оқырман менің не үшін шырылдап жүргенімді пайымдай жатар. Бір әулеттен бес бірдей боздақтың майдан даласына аттанып, хабар-ошарсыз қалуы, олардың әлі күнге дейін еленбей келгені көңіліме байыз таптырмағандықтан осы бір шаруаны қолға алған едім.

Егемен Қазақстан
31.07.2018 2332
2

Дерек бойынша, Аягөздің Бозай, Коммунар ауылдарынан алпыстай азамат майданға аттаныпты. Мен соғыс жыл­дарының соңында 8 жасар бала едім. Ауыртпалықтың көбі көз алдымда. Әсіресе бес баласынан бірдей айырылған Бәтиман ананың зар-мұңы әлі күнге құлағымның түбінде. Ең болмаса бірі келіп қалар деп, жолға қарайлап жота басынан қайтпай жүріп алатын. Дастарқан басында көз жасы алдындағы тамағына тамып отыратын. Қайран ана запыранға толы жүрегі зарығып өмірден өтті...

Жас болғандықтан бірін түсінсек, бірін ұға қоймадық. Мектеп бітірдік, оқу­ға түстік, мамандыққа байланыс­ты жолдамамен жіберген жаққа кеттік. Өмірдің ағымына қарай зейнеткерлікке шыққанға дейін ауылмен сырттай ғана байланысып жүруге тура келді. Кейін зейнеткерлікке шықтық. Бұл уақыт Отанымыз егемендік алып, ел-жұртымыз қайта түлеп, барымызды түгендеп, жоғымызды іздей бастаған кезге дөп келді. Зейнетте жүрсек те көпшіліктің кәдесіне керек-ау деген шаруалардан сырт қалмауға ты­ры­сып жүрдім. Бертінде туған же­рім Бозай ауылының тұрғыны, со­ғыс ардагері Жұмағали Оразбеков аға­мен кездесіп қалдым. Арамыздағы әңгіме көңілімнің астан-кестеңін шығарды. Бала кезде көрген соғыстың сұрқай көріністері, «қара қағаз» алып қайғы жұтқан ауыл­дастарым, бо­зайлықтардың алдында боздап өт­кен сол баяғы Бәтиман апа, бәрі-бәрі санамда сайрап, көңіл түкпірінде жатқан талай жайға қозғау салды. Жұмағали ағаны тыңдап отырсам, Бәтиман апа­ның бес баласы жайлы сол беті еш хабар болмаған, ең болмаса кімнің қай­да жерленгендігінен  де дерек жоқ. Ешкім де кезінде сұрастырып, іздес­тірмеген көрінеді. Жұмағали аға Батиман апаның кіндік баласы­ болғандықтан, кіндік шешесіне қатысты өзге де ой салар жайларды сөз етті. «Япыр-ай, бейбіт өміріміз үшін жандарын құрбан еткен ауылдас әке-аталарымыздың ер­лігі мен есімін біз жоқтамағанда кім жоқтайды. Неге осыншама уақыт елеусіз қалған, соңына түсер жан та­был­маған ба?» деген сұрақтар көмейі­ме кептелгендей болды. Содан бес боз­дақ туралы мәлімет жинауға бел будым.

Мені толғандырған сұрақтың тағы бірі Екінші дүниежүзілік соғысқа бір отбасынан осыншама жанның ат­­тануы, олардың түгел опат болуы және осы сирек оқиға туралы елдің ештеңе білмеуі еді. Бұл сұ­­рақ­тың жауабын іздестіре келе анық­­тағаным, бір ата-ананың бес баласының бірдей майданға аттануы Қазақстанда жалғыз, осы тектес бір үйден төрт адам аттанған оқиға ақын Мұқағали Мақатаевтың ауылында болған екен. Сондай-ақ КСРО бойынша бір әулеттен жеті адам ат­танған жайт Дағыстанда кездесіпті. Әри­не зерттеуші болмағандықтан кесіп-пішіп айта алмаймын, өзімнің тапқан деректеріме сүйеніп отырмын. Міне, еліміздегі сол жалғыз әулет бозайлық Тоқы­жан мен Бәтиман Алиевтардың майданға аттанған балаларын айтар болсақ, Дүйсенбай Алиев 1898 жылы туған, қатардағы жауынгер. 1943 жылы 27 тамызда Харьков облысы, Волчанск ауылында жерленген екен. Екінші ұлы Шәріп Алиев 1909 жылы туған. 1943 жылдың наурыз айынан соң хабарсыз кеткен. Үшіншісі, Сембай Алиев 1922 жылы туған. БЛКЖО мүшесі, 1944 жылы 27 шілд­еде Латвияның Даугава жерінде жерленген. «За отвагу» медалінің иегері, пулеметші болған. Төртінші ұлы Шора Алиев Семей облысы, Шар қаласында мектеп директоры болып жүрген жерінен майданға алынған. 

Ал бесіншісі Жексенбай Алиев­ Алматыда оқып жүргенде шақы­рыл­­ған. Кеңес Одағы үшін жан қиған боз­дақтардың сол заманда да елеусіз қал­ғаны түсініксіз. Суреттері де сақ­талмаған.  «Сұрай-сұрай Меккеге де барасың» дегендей, жоғарыда атал­ған деректерді іздестіру барысында таптым. Екі жылдай уақыт соңына тү­сіп, бес боздақтың қаза болған жер­лерін, суреттерін тауып, бірқатар мәліметтерге қол жеткіздім. Осымен ғана шектеліп қалмайын, ерліктері елдің жадында жүрсін деген оймен өздері соғысқа аттанған ауылға бір белгі қоюды ұй­ғардым. Бозайдағы 11 жылдық мектептің алдына ескерткіш белгі ор­натуға тиісті құжат жинап, жұмысын есеп­теттім. Зейнетақым оған жете қоя ма, елге, тарихқа жаны аши­ды-ау деген азаматтарға қолқа сал­дым. Обалы не керек, ауыл дегенде аузындағысын жырып беруге дайын жандар табылды. Көпшілік болған соң кері тартып, «неменеге әуре болып жүрсің» дегендер де кез­десті.

Боздақтардың жақындары табылды. Ізгі бастама берекелі, бір өңірдің басын біріктірген шаруамен аяқталды. Жан-жақты қолдаудың арқасында бес боздақтың суреттері мен есімдері мәрмәр тасқа қашалып, ауыл мектебінің алдына ескерткіш қойылды. Биыл Жеңіс мерекесінде алыс-жақыннан жиналған қауым алдында ескерткіш белгі ашылды. Бес боздақ пен Бәтиман ананың оқи­ғасынан хабары бар үлкендер көз­деріне жас алып, мойындарынан жүк түскендей әсерде болды. Ауылдан ат­танып, қайта оралғаны, оралмағаны бар майдангер жерлестеріміздің рухына Құран бағыштап, ескерткіштің ерлік көрсеткен барлық боздақтарға ортақ белгі екенін де жеткізуге ты­рыстық. «Мен істедім дегенше, ел істеді десейші» дегендей, осы тұста бас­тамамыздың басы ауыр болса да біртіндеп жеңілдеп, соңы үлкен халықтық қуанышқа айналғанына ақ ниеттерімен болысқан жандардың есімін атамай кетуге болмас. Олар астаналық Төлеу апа, Бейбіт, Дәулеттің Мерхаты, Аякөзден Еркін мен Зәуре, Бауыржан Үмбетов, Назигүл Қанатқызы, Төкен Көпбаев, Бағдат Қайырбайұлы, Бағдат Жұмаханов, Юсупжан Рахметоллаұлы, Аягөз әскери гарнизоны мен әскери полициясының басшылығы, Бозай мектебінің ұжымы. Баршасына мың да бір рахмет!

Жалпы, Тоқыжан ата мен Бәтиман апаның бес ұлынан басқа Қадиша, Күлшіман деген қыздары болыпты.­ Тоқыжан ақсақал қайтыс болған соң­ Бәтиманды қолындағы немересі Аман­гелді (Шәрібінен қалған жалғыз тұяқ) екеуін үлкен қызы Қадиша Аягөз ауданының Ақшатау кеңшарына көшіріп алыпты. Бес боздақтың анасы ­кеңшардың бөлімшесі «Ақ кілет» деген жерде үмітін үзбеген қалпы 95 жа­сында өмірден өтіпті. Бозайдағы шаруа аралары ажырап қалған кейінгі Алиевтарды да бір-бірімен табыс­тырды. Сол боздақтардың етжақын туыс­тарынан тараған Сайлауғайша, Төкен, Бағдат, Бейбіт, Бибігүл, Сай­лаубек және тағы басқа немере-шө­бе­релері мен жиен-жиеншарлары Бо­зайға жиналып, ата-бабаларының бей­­несімен қауышып, рухтанып қайт­ты.

Өзім де майдангердің баласы бол­ғандықтан, бір үйдің бес адамын жал­маған соғысқа кегім бар. Қар­шада­йымыздан ауыл тірлігіне араласып, ана­лардың зарын ести жүріп ер жеттік. Әкем Мұхаметжан Германия, Жапония соғыстарына қатысқан, 1945 жылдың күзінде оралған. Шешелеріміздің арқалаған ауыртпалығы көз алдымызда. Шәріп­тің Амангелдісі, Амангелді Жұма­ханов, Шәкер Шаяхметов, Боран­ғазы Алпысбаев, Кенжетай Мизамов секілді қатарластарыммен бірге сол қасіретті көріп-өстік. Еліміз тыныш болып, Отанымыз гүлдене берсін! Өткенін қадірлеуді ел ертеңіне ие болатын жас­тарымыз ұмытпаса екен деймін.

Құрман ӘБІШЕВ,

зейнеткер

Шығыс Қазақстан облысы,

Аягөз ауданы,

Бозай ауылы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.11.2018

«Қасиетті Қазақстан: Туған жерге тағзым» атты тарихи-танымдық экскурсиялар сериясы басталды

21.11.2018

ҰБТ-ға өзгерістер енгізіліп жатыр

21.11.2018

Мемлекет басшысы бірқатар заңдарға қол қойды

21.11.2018

Елбасы білім беру жүйесін одан әрі жаңғырту мәселесі жөнінде кеңес өткізді

21.11.2018

Түркістанның ежелгі беделін қайта көтеру – бүкіл түркі әлемі үшін үлкен жетістік болады

21.11.2018

Мархабат Байғұт: Әлемдік әдемі әңгіме

21.11.2018

Түркі киносын әлемге танымал етудің жайы талқыланды

21.11.2018

Бердібек Сапарбаев Ақтөбе қаласындағы өндіріс нысандарын аралады

21.11.2018

«Егемен Қазақстан» газетінің журналистері болашақ тілшілермен кездесті

21.11.2018

Голландиялық бизнесмен Ақтөбе облысының инвесторларға тартымды екенін айтты

21.11.2018

Нұрболат Ахметжанов: Көне тарих көмескі тартпасын

21.11.2018

Әбдіманап Бектұрғанов: Тарихқа тағзым

21.11.2018

Қ.Әбдірахманов: «Ұлы даланың жеті қыры» әлем мәдениетін жақындастырады

21.11.2018

Павлодарда археологтар б.з.д. 5-ші мыңжылдықта жерленген жылқылар сүйектерін тапқан

21.11.2018

«Ақтөбе» футбол клубы сенімді басқармаға берілді

21.11.2018

Ұлттар Лигасының қорытындысы шығарылды

21.11.2018

Такир Балықбаев: Жаңа еңбек жаңаша ой салды

21.11.2018

Ақтөбеде кәсіп бастағысы келетін жандарға кеңес берілді

21.11.2018

Мәулен Әшімбаев: Ұлт тарихын танудың жаңа кезеңі

21.11.2018

Chartbeat жобасы аясындағы байқау жеңімпаздары ашық деректер панелін құрады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tánti bolar tusy kóp

Jylda, Táýelsizdik kúni jaqyndaǵan saıyn osy ýaqyt ishinde elimiz qandaı jetistikterge jetti degen saýaldy ózimizge qoıyp, ony saralaýǵa tyrysamyz. Biraq mundaıda jappaı aıtylyp júrgen jetistikterdi emes, ózimiz baıqaǵan jeke kózqarastaǵy tabystardy taldaýǵa tyrysamyz. Sonyń ishinde kózge túsetin bir ǵanıbetti jańalyq – halqymyzdyń burynǵydaı eshkimnen qysylmaı, kimmen bolsa da ómirdiń barlyq salasynda ıyq teńestire túskeni.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу