Дауыл өтіндегі ақын жүрегі

Али Ахмад Саид Эсбер

Егемен Қазақстан
03.08.2018 3341
2

Менің мектепке барғым келеді

Бұл әңгіме ақынның өзі және оның сарапшылары тарабынан неше мәрте айтылған. Әрі бұл әңгіменің жұрт арасында әлденеше рет қайталанып айтылғанында да күмән жоқ, бір қызығы әр естіген сайын жаңа естігендей әсер береді.

Ол 1930 жылы Сирияның батысында өмір есігін ашқан оның туған ауылы Хассабида балалар білім алуға арналған мектеп жоқ еді, тіпті, жарық, телефон дегендер ауыл тұрғындары үшін қол жетпес бұйымдар еді. Ол Али Ахмад Саид Эсбер деген елеусіз есіммен бозбала шаққа қадам тастап, жергілікті медреседен Құран оқып, онымен қоса араб классикалық поэзиясын ойына тоқып өседі, оның әкесі де осы салаға баса ден қоятын.

1943 жылы Сирия өз тәуелсіздігін алды; бұл мемлекеттің тұңғыш президенті Шүкіри әл-Қуатли ел ішін аралап іс сапарда жүргенде, Хассаби ауылына жақын маңдағы бір қалашыққа келіп түседі. Али Ахмад өз жанынан өлең шығарып, ел басшысының келген қадамын, елдің тәуелсіздігін құттықтап, бала жүрегінен туындаған өлеңін президенттің алдында оқып беруге дайындық жасайды. Ол әуелі алда болатын ұлы кездесу туралы ойша жоспар жасап та қояды; жоғары лауазымдылардың алдында ол өлеңін жатқа айтып береді; ел басшысы өлеңін ұнатып оған қамқорлық жасайды. Ол сосын: «Менің мектепке барғым келеді» дейді тайсалмай. Оның тілегі орындалады. Бұл бала қиялдар шындыққа жақын болды. Осы ертегі желісімен болашақ ұлы ақынның өмірі күрт өзгерістермен толығады. Көп өтпей ол ауылдықтағы оқытуы жақсы мектепке қабылданады, ол Франция мемлекеттігіне қарасты Тартус лицейі еді, 1944 жылы бұл лицей жабылған соң ол үкіметке қарасты мектепке ауысады. Арада көп өтпей мемлекеттік степендияны иеленіп, Дамаск университетіне оқуға түсіп, 1954 жылы осы оқу орнын философия мамандығы бойынша тамамдайды.

Мифопоэс ретінде поэтикалық сәйкестік

Ол оқу барысында да өлеңнен қол үзіп қалған жоқ, бірақ газет редакторлары ол жіберген өлеңдерге көз қырын сала қоймайды.  Мезетке болса да тауы шағылған ол жабайы қабан жарып өлтірген аңшы жігіт Адонистің есімін қолданып, мифологиялық туындылар жаза бастайды. Али Ахмад бұдан былай өзін қабанның жемі болған Адонис және газет редакторы ретінде сезінеді. Ол өлеңдерін Адонис деген автор атымен тағы бір мәрте редакцияға жібереді. Ғажабы бұл жолы оны жолы болады; ол жазған өлеңдердің өн-бойынан мифологиялық қасиеттер менмұндалап тұрғандықтан болар газет редакторы оның алғашқы туындыларын жариялап, оған ақжол тілейді. Алғашқы табыстарына риза болған ол күні-түні өлең жазып, ақындық әлемге бір жола бет бұрады.

Саясат, түрме, қуғын-сүргін

Университет құшағында жүрген Али Ахмад... Жоқ Адонис Сирияның ұлттық социял партиясына қатынасады; бұны Адольф  Гитлердің партиясымен шатастырмау керек, бұл дінмен шектелмеген демократиялық және тоталитарлық жүйедегі Сириялық жүйеге ие партия еді. 1955-56 жылдар аралығында әскери міндет өтеп жүргенде, қарсы партиямен саяси селбестікте болғаны үшін ол темір торға қамалады. Қамақтан босаған соң, сол кездегі әйелі әрі әдебиеттанушы Халида Саидпен бірге Ливанға барып, Бейрутқа қоныс тебеді, жаңа қонысына орныққан олар бар өмірлерін шығармашылыққа арнайды. Адонистың 20 неше жыр кітабының алғашқылары 1957 жылы қағазға түсе бастайды, көп өтпей ол күллі араб поэзиясына жаңашылдық әкелген тұлғаға айналады; поэзияның тақырыптық және эмоционалдық жетістіктерін кеңейту үшін раушан поэзиясының ресурстарын пайдалана білді; үкімет степендиясымен Францияда бір жыл білім алады, осы орайда ол Француз ақындары Ив Бонфуа, Сен-Жон Персе және Анри Мишо секілді ақындардың шығармаларын аударуға кіріседі. Осы еңбекқорлығы араб әдеби журналдарына өзгеше рух бітіреді, басқалармен бірлесіп Элиоттың «Сортаң жер», Эзра Паунд, Филлип Ларкин және Роберт Лоуэлл секілді даңықты тұлғалардың туындыларын арт-артынан аударып, қағаз бетіне түсіреді, бұдан сырт, араб прозасының антологиясын өңдеумен айналысады, осындай еңбекқорлығының арқасында, Бейруттағы St Joseph университетінде араб әдебиеті мамандығы бойынша PhD атағын алады, осыдан соң, Ливан университетінде араб әдебиетінен сабақ береді, кейіннен Фанциядағы және Америкадағы жоғары оқу орындарында да жұмыс істейді.1982 жылы Израиль Ливанды басып алған соң, ол тағы да қоныс аударып, ақыры 1985 жылы Фрацияға табан тірейді, отбасымен бірге күні бүгінге дейін Парижде өмір сүріп келеді.  

Белсенді ақын

Оқырмандар бізден: белсенді ақын деген қандай атау деп сұрауы мүмкін? Белсенді ақын – авторитарлық мемлекеттің қызметін, оның көшбасшылары мен ресми идеологиясын мадақтайтын адам. Мадақтау керек болса біз Адонисты өз міндеті мен жауапкершілігін, уағдасын толық орындаған ақын деген арлы да тағдырлы атаққа ие жан иесі деп алқар едік. Ол поэзиялық сарынмен тұжырымдалған сыни ойлардың, сондай-ақ әдеби туынды жазудың тамаша үлгісін қалыптастыра алды. Оның тікелей өмірілк тәжірибесі Сионист палестиналық қоныстанушы Накба туралы; 1967 жылғы арабтағы құлдырау; және 1982 жылғы Израиль шапқыншылығы кезіндегі Ливандағы шиеленіс; мұндағы уақыттарда болған араб әлеміндегі келеңсіздіктер туралы айқын деректерді көз алдымызға жайып салады.

1967 жылғы арабтың жеңіліс төрінен көрінуі оған өзгеше шабыр сыйлап, «Бұл менің есімім» атты поэзиялық туындыны жазуға күш береді, бұл поэма тарихты мәңгілік аян ретінде символдаған поэма:

Жер бетіндегі сорлы жан, қасыма кел,

бұл дәуірді шұлығыңмен, көз жасыңмен сүртерсің

Өз жылуын іздеп жүрген тәнменен орарсың,

қала деген ақсүйектердің шеңбері,

Өз зәузәтін арқалаған төңкеріс болды көргенім

Миллиондаған әнді жерлеп... қорынғам

Қабіріме кірдің бе, онда ұста менің қолымнан:

Ілес менің соңымнан

Менің дәуірім қақпамды дәл қазірге қақпайды

Жаһаннамның бейіті алдымда тұр қасқайып,

оған де бердім төзімді

Сұлтанның сүйек күлі... 

ұста менің қолымнан:

Ілес менің соңымнан.

Сондай-ақ, ақынның «Қамал» атты кітабында, Ливанның ішкі соғысы, Израильдың шабуылы туралы тарихи сәттер тілге тиек болады, ақыр заман,  лирикалық және тұрақты прозалық толғаныстар біздің қаңырап тұрған әлемімізді кереметтей үйлесімділікпен өзіне тарта түседі:

Қираған шаһарлар, жершары тозаңға тиеген арбадай

Бұл кеңістікпен қалай қауышарымызды тек отты өлең ғана біледі.

«Шөл» өлеңінен.

Еш топырақ оған мекен бола алмады, өз қанынан басқа.

Ол пана іздеп еді, тапқаны тек ұйқысыздық лашығы болды.

Ол жалын атқан бейнемен

Ақ қармен бұрала биге басты.

Сосын тәңсәріні құшақтап, іңір бетіне сурет салды.

Сосын: жел біткен менің сыңарым деді.

Оның ертеңі

Күн мен көкжиекті тоғыстырған кеме болды.

«Бейтаныс» өлеңінен.

Поэзиз – ойлам

Ой – поэзияның ажырамас басты шарты деген байламда ақын. «Поэзия деген – ой, ал, ұлы ой әрине поэзия болмақ» дейді ол әлем әдебиетінің бүгінгі күйі туралы берген сұқбатында. Оның әр кітабының аты да тағдырлы әрі тарихи есімдер деуге болады. Ол осы күнге дейін «Күн мен түннің парақтары» (2001), «Теңіз ғана ұйықтай алады» (2003), «Сүйіспеншіліктің жеткізілуі» (1982), «Бес поэма» (1980), «Адонистің қаны» (1971), «Михар мен Дамаскының жыры» (1961), «Дауыл өтіндегі жапырақтар» (1958), «Күлдер мен раушандар арасындағы бір сәт» (2004) қатарлы жыр жинақтарын оқырмандарға ұсынумен қатар, танымдық, қоғамдық сипаттағы мақалалар жазып, ақындық ойын, ашық көзқарасын ортаға салған талант иесі. Ол еңбектері үшін тұңғыш рет «Назым Хикмет» атындағы халықаралық поэзия сыйлығын, «Сирия-Ливанның үздік ақыны», Халықаралық «Бурссел» әдеби сыйлығын еншілеген.

Қалай десек те Адонис – әлемдік ақын. Күмәні мен тұманы қатар келген өмірге ол поэзияның күшімен қарсы келді. Қағынан жерініп, құланын құдыққа түсіруге беттеген қара бет қоғам оның сөзіне құлақ тоса қоятын күйде емес еді. Келмеске кеткен балалық сәттерінің елестерін, қарсы атылған қаныпезер бомбаның демімен күл-талқан болған кіндік қаны тамған мекеннің қастерлі мұғжизаларын, ешкімге де кінәсі жоқ сәбилердің анда-мұнда шашылған сүйектері мен аналардың көз жасын тек қана өлеңнің рухымен қалпына келтіруді мақсат еткен ақынның әр кітабы, ондағы өлеңдерінің әрбір тармақтары туған халқының жеңісі мен жеңілісін жырлаудан танған емес.

Өлең мен ақындық жүректің лүпілі бір арада тоғысып, жер бетіндегі жыр етуге тиісті тақырыптар мен мәселелердің ақынның қаламынан күллі ғаламға жар салынатыны даусыз. Өмірден де, өлеңнен де құдіретті күш жинаған Адонис – тағдырлы тұлға. Бұған оның төрткіл дүниеге жеткен ақындық дабысы куәгер. «Мен күндердің күнінде әлемдік ақын болуым керек» деген асау арманның жетегі оны жол ортасында қалдырған жоқ. Грек аңызындағы батыр Адонистың есімін өзіне лақап ат еткен ол қалам мен қарудың хикіметінің тең екенін, батыр қаруымен, ақын қаламымен серік екенін, осы арқылы елін қорғай алатынын түйсінген. Толассыз соғыс өрті, тірлік таласы, шарасыздықтың шекпенін киген ұлттық демократия, атамекендерін айдалаға қалдырып босып бара жатқан ел-жұрт, екіге жарылып қырық пышақ болған ұлт тағдыры оның ақын жүрегінен айналып өткен жоқ. Мейлі қандай күн туса да қаламынан көз жазбаған Адонистік жүрек өзі таңдаған даңғыл жол – ақындық мұраттың жолына шыққан күннен бастап бірде-бір күн жұртының тағдырын өз тағдырым деуден жазған емес. Өзіне-өзі серік, өз жүрегіне өзі мұңдас бола білді. Мұндайда Виктор Гюгоның: «Өз-өзіне тірек бола білген адам – ұлы адам» дегені ойыңызға оралады. Данышпан Гюго бұл даналықты Адониске қаратып айтпаса да, Адонис секілді ақындығы мен батырлығы ұштасқан ұлттық тұлғаға айтқаны мұнда тұр.

Жуық жылдардан бері ол Нобель әдебиет сыйлығына қатарынан бірнеше рет ұсынылып келеді. Бұл әлем оқырмандарының санатында Адонистің шығармалары бар екенін растайды. Ақиқат іздеген жанның түбі Нобель сыйлығы төрінен көрінері де ақиқат. Оның ой әлемі поэзия арқылы өмір шындығын іздеді, іздегенде шынайы жүрекпен, таусылмас үмітпен іздеді, әрі таба алды.

Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,

Ахмет Байтұрсынұлы атындағы

Тіл білімі институтының ғылыми қызметкері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.01.2019

ҰБТ-дан жоғары балл жинаған түлек «Болашақ» арқылы шетелдерде оқи алады

18.01.2019

Батыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болып Ғали Исқалиев тағайындалды

18.01.2019

Ақтөбе облысының шаруалары былтыр 228 млрд теңгенің өнімін өндірді

18.01.2019

Полиция департаменті айыппұлды уақытылы төлеуге шақырды

18.01.2019

Елордалық аурухана тұңғыш рет неврологиялық асқынуды азайтатын құрылғыны қолданды 

18.01.2019

Елордалық құтқарушылар жанып жатқан үйден 6 адамды шығарды

18.01.2019

Колумбиядағы жарылыс салдарынан 21 адам қайтыс болған

18.01.2019

Тимур Қожаоғлы: «Егемен Қазақстан» – Еуропа құрлығындағы маңдайалды басылым

18.01.2019

Алматыдағы тікұшақ апатынан кейін «Sky Service» рейстері тоқтатылды

18.01.2019

Геннадий Головкин ұлды болды

18.01.2019

Солтүстік Қазақстанда «Қайырымдылық керуені» акциясы жалғасты

18.01.2019

Головкиннің қарсыластары бір-бірімен жұдырықтасады

18.01.2019

Петропавлда ресейлік бас киімдер көрмесі ашылды

18.01.2019

Ақтөбеде жұмысшылардың еңбек құқықтарын қамтамасыз ету меморандумына қол қойылды

18.01.2019

Алматыда газбен жүретін жаңа автобустар іске қосылады

18.01.2019

СДУ-да IT технологиялары саласында білім беру жобасы басталды

18.01.2019

Мемлекет басшысы «Smart Aqkol» ахуалдық орталығына барды

18.01.2019

Елбасы кітапханасының Ақтөбеде өткен көшпелі көрмесін 120 мыңнан аса адам тамашалады

18.01.2019

Атырауда қазақтың үш биіне ескерткіш орнатылды

18.01.2019

Әліпби де, еміле-ереже де сараптаудан өте түсуі керек - Әлімхан Жүнісбек

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу