Сарматтар сарқытындай Сегізсай

Соңғы жылдары кең байтақ қазақ даласының әр шетінен «алтын адам табылды» деген сүйінші хабар жиі шығатын болды. Бұл отандық археолог ғалымдардың жүйелі зерттеулерінің нәтижесі.

Егемен Қазақстан
07.08.2018 1926
2

Осы жерде «Сонда қалай, қазынаға толы қазақ даласы бұрын зерттелмеген бе?» деген заңды сауал туады.

Зерттелгенде қандай! Тек ол «зерт­теу­лердің» нәтижесі көпшілікке бел­гісіз.

– Ресей империясы қазақ даласын отарлаған кезде жаппай ескі қорым­дарды тонауды қолға алған. Кунст­ка­мераны экспонаттармен толтыру үшін арнайы тапсырмалар берілгендігін архивтік деректер де растайды. Ал кеңестік кезеңде орталықтан келген геологтар осы істі жалғастырған. Мына табылып жатқан алтын адамдар сондай тонаудан аман қалғандары ғой, – дейді Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының ғылыми қызметкері, докторант Рашид Оразов.

Иә, Алтайдан Шығыс Еуропаға дейін далиған Ұлы Даланы біздің дәуірімізге дейінгі VI-IV ғасырлардан біздің дәуіріміздегі IV ғасырдың ортасына дейін емін-еркін жайлаған савромат-сарматтар осы жерде ерекше өркениет, өзгеше мәдениет қалдырды. Қазіргі қазылып жатқан обалар, табылған қазыналар сол кезеңнің ескерткіштері. Бір ерекшелігі, бүгінде отырықшы жұрттың орнында қалған мұндай ескерткіштер әлдеқашан тонаушылардың табаны астында тапталып, ту-талақайы шықса, көшпелі халық мұндай обаларға тиіспей, күні бүгінге дейін құрметпен қарап келген. Бұл да бір тектіліктің белгісі шығар.

Айтпақшы, «алтын адам» біздің Батыс Қазақстан өлкесінен де табылған. 2012 жылы күзде Батыс Қазақстан об­лыстық тарих және археология ор­та­лығының археологтары Теректі ауда­ны­нан «Алтын адам» тапқандарын ха­барлады. «Тақсай» кешенінде жүр­гі­зілген қазба жұмыстары барысында ежелгі сармат кезеңіне жататын ақсүйек бай әйелдің жерленген орны қазылып, кейін «Тақсай ханшайымы» деген атауға ие болды. Бұл жерден та­былған 500-дей алтын бұйымның жалпы салмағы 3 келіге жуық болды. Ерек­ше үлгідегі шошақ бас киім, тарақ, тағы басқа жәдігерлер әлемдік археология ғылымы үшін үлкен жаңалық саналады.

– Батыс Қазақстан территориясын­да археологиялық қазба жұмыстары XIX ғасырдан басталды. Оларды бас­тапқыда орыс зерттеушілері, кейін кеңес археологтары жүргіз­ді. Қазақстандық ғалымдар археоло­гия­лық қазба жұмыстарына 1960 жыл­дардан араласты. Бастапқыда жүйе­сіз (Г.И.Багриков), ал кейін жос­пар­лы­ түрде Қазақ КСР ҒА және Орал пе­да­гогикалық институтының ғылыми жоспары (Ғ.А.Кушаев) бойынша жүр­­гізілді. XXI ғасырдың басынан ежел­гі көшпенділердің тарихы мен мә­дениеті бойынша барлық зерттеу­ жұ­мысын Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Батыс Қа­зақстан облыстық тарих және архео­ло­гия орталығы жүргізуде, – деген еді осы орталықтың директоры, тарих ғы­лымдарының докторы Мұрат Сыдықов.

Ақ Жайық өңірінде «Қырық оба»­ атты атақты кешен бар. «Қара архео­лог­тардың» тонауына ұшырап, бүлінсе де қазіргі көрінісінің өзі көрген жанды таңғалдырады. Жап-жазық далада қолдан тұрғызған мыңғасырлық төбені ғалымдар «дала пирамидасы» деп дәл айтып жүр. Дәл осындай «далалық пирамидалар алқабы» Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Қаратөбе аудандары шекарасында орналасқан. Кеңес билігі кезінде «Лебедовка» аталып, енді ғана Сегізсай, Есенамантау деген байырғы атауын алып жатқан шағын алқапта 300-дей оба бар екен!

– Бүгінге дейін бұл обалардың 150-дейі қазылып, зерттелген. Биыл маусым айында Махамбет Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің тарих факультеті студенттерімен бірге екі апталық қазба жұмысын жүргіздік. Біз қазған обадан ересек ер адамның, жасөспірім жігіттің және бойжеткен қыздың сүйектері шықты. Қола айна, қыш құмыралар, әйнек құты, жебе ұштары, қазандық табылды. Жалпы, Сегізсай алқабы – Оңтүстік Жайық бойындағы скиф-сармат мәдениетінің ерекше ес­керт­кіш­тері сақталған ғажайып мекен. Оның дәрежесі ғылымда Филиппов, Елек, Покров кешендерінен кем емес, – дейді БҚМУ-дің доценті, тарих ғылым­дары­ның кандидаты Мұрат Қалменов.

Сегізсай алқабының бір ерекшелігі – мұнда сарматтар тарихының мың­жыл­­дық кезеңін қамтитын обалар сақ­талған. Жалпы, ғалымдардың пікі­рін­ше сарматтар тарихы төрт кезеңге бөлінеді. Бірінші савроматтар кезеңі – б.д.д. VI-IV ғғ. Екінші ерте сармат кезеңі – б.д.д. IV ғасырдан шамамен б.д.д. I ғасырдың ортасына дейін со­зылады. Үшінші орта сармат кезеңі – б.д.д. I ғасырдың ортасынан б.д. II ғасырдың ортасына сәйкес келеді. Төртінші, кейінгі сармат кезеңі – б.д. II ғасырдың ортасынан IV ғасырдың ортасына дейін келеді. Міне, осы мың жыл бойына Сегізсай алқабына сармат патшалары, билеушілері, бақсылары жерленіп келген.

Енді «елеусіз қалған алтын адам»­ та­қы­рыбына келейік. Дәл осы Се­гіз­сай алқабына 1966-1967 жылдары археолог Григорий Багриков Орал педагогикалық институтының сту­дент­терімен келіп, қазба жұмысын жүргізген екен. Сол жолы қазылған екі үлкен оба бұрын тоналмаған болып шықты. Қатар тұрған екі обаның бірінен ер адамның, ал екіншісінен әйелдің сүйегі табылған.

Ер адамның қабірінен қырлы тұтқалары бар, мойны жіңішке үлкен құмыра, темір ожау, темір орақ, найза, ағаш қынды, асыл таспен көмкерілген екі жүзді семсер табылған. Бұл адамның киіміне де жарты шар тәрізді алтын қаптамалар тігілген. Қабірдің шығыс жағында күміс ауыздығы бар ат әбзелі, тағалар мен жүген қаптармалары қойылыпты. Ыдыстардан – мыс қазан, түбі дөңгелек мыс саптыаяқ, мойны жіңішке, тұтқасы иілген мыс құмыра шыққан.

Ал екінші обадағы әйел адамның қабірінен күміс шамдал, қола қазандар, қола қоңырау, күміс сүзгі, қола бақы­раш,­ керамикалық сауыттар, тас кел­сап, күміс қасық, алтын сырға, ал­тын салпыншақ, алтын жапсырмалар, алтын пластиналар, моншақтар, айна фрагменттері шықты. Айта кетейік, мұндағы алтынның сапасы өте жоғары, сынамалары 900 және 950-ге дейін жетеді! Әшекейдің санына назар аударсақ: Жартылай доға түрінде, қуыс, артқы жағында тігуге арналған ілмегі бар жапсырма – 207 дана. Жартылай доға тәрізді, тегіс фигуралық, тамшы тәрізді, тігуге арналған үш тесігі бар жапсырма – 83 дана. Үшбұрыш тәрізді, үрілген жапсырма – 130 дана. Айшық түрінде, төменгі бөлігі үрілген, тастармен безендірілген сырға – 2 дана. Бұрыш және толқынды сызық түрінде, дөңес, тігуге тесіктері бар жапсырма – 268 дана. Міне, бір ғана «Лебедевка VІ» кешеніндегі №39 обаның 1 қабірінен шыққан алтын бұйымдардың саны 700-ге жақын.

– Осыншалықты алтын жапсырма бір ғана әйел адамның киіміне тігілген болса, бұл да алтын адам болмай ма? – дейді осы Есенамантау іргесіндегі Егіндікөл ауылында туып-өскен азамат, өлкетанушы Жантас Сафуллин күйініп.

Жантас Сафуллиннің айтуынша, ауыл балалары мал бағып жүріп, суық желде осы обаларды ықтап, жоғалған малды іздегенде төбеге шығып айналаны шолады екен. «Тарихтан бұл жер сарматтардың мекені болғанын, ал обалар сарматтардың жерленген зираттары екенін білетінбіз. Ал үлкендер «ертеректе бұл жерді алтын іздеушілер келіп қазған» дейтін» деп еске алады ол.

1966 жылы ашылған сенсациялық жаңалықтан соң Сегізсайға Мәскеуден зерттеушілер ағылып, жыл сайын археологтар қазақ даласын қопарып, қазба жұмыстарын жүргізген. Сол жұ­мыстардың бел ортасында болған жас ғалым, бүгінде Ресей ҒА Археология институтының бөлім меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Марина Мошкова бұл жерден табылған жәдігерлердің ғылым үшін өте маңызды болғанын айтады. Әрине табылған бұйымдардың көбі орталыққа, Мәскеуге әкетілгені анық.

– Сол Сегізсай обаларынан табыл­ған алтын бұйымдардың жалпы салма­ғы­ның өзі 50-60 килоға баратын шығар, – дейді археолог Мұрат Қалменов.

Бір өкініштісі, осыншалық қым­бат қазына шыққан сол Сегізсай алқа­бын­да, «алтын адам» табылған төбе жанында бүгінде еш белгі жоқ. Жантас Сафуллин бірнеше мәрте баспасөз бетінде мәселе көтеріп, сарматтар обалары сақталған Сегізсай алқабын туризм нысанына айналдыру жайлы ұсыныс айтып келеді. «Қасиетті Қазақстан» жобасы қолға алынып, киелі мекендерімізге көңіл аударыла бастаған тұста бұл жоба да жүзеге асар.

Айтпақшы, күні кеше, 2002 жылы Сегізсай кешенінде археологтар Арман Бейсембаев пен Сергей Гуцалов бастаған топ қазба жұмысын жүргізіп, «алтын адам» деуге лайық жәдігерлер тапқан. Археолог Мұрат Қалменовтің пікірінше, табылған жәдігерлердің саны, маңызы жағынан бұл оба Атырау облысынан табылған «Аралтөбелік алтын адамнан» артық екен. Мәселен, бұл жерде жерленген әйел адамның бас киімінің өзі 75 алтын жапсырмадан тұрған, аң стиліндегі ерекше формада болған. Бірақ бәлкім реставраторлардың кемшілігінен ол жәдігерлер дәл бағасын ала алмай, халық назарына жетпей қалыпты. Археологияда мұндай да болады екен.

Әрине біз «алтын адам» деп аузымыздың суы құрып әңгіме етке­німізбен, нағыз археологтар үшін мыңжылдықтар қойнауынан табылған әрбір жәдігер маңызды екені түсінікті. Ең бастысы, қазақ жері бұрынғыдай тойымсыз тоғышарлардың тонауынан құтылды. Өз жеріміздің қазынасын өзіміз зерттеп, зерделеп, әлемнің назарына ұсына алатын кезге жеттік. Бұл да тәуелсіздіктің арқасы. Тек қасиетті даламыздың киесін қашырмай, әрбір жәдігерді де, ол қазына табылған киелі мекенді де көздің қарашығындай сақтап, болашаққа жеткізсек екен дегіміз келеді.

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.09.2018

Әдебиеттің кемел тұлғасы

25.09.2018

Қазақстан Дамуға жәрдемдесу комитетінің отырысына қатысты

25.09.2018

Оңтүстік Кореяның «дәнекерлік дипломатиясы»

25.09.2018

Мектептегі ас мәзіріне мән берсек...

25.09.2018

«Тәтті» үшін тартыс

25.09.2018

Ресми бөлім (25.09.2015)

24.09.2018

Солтүстік Қазақстанда лифтілер жүйесі жаңартуды қажет етеді

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу