Ақын қарындасының арманы (М. Жұмабаев туралы)

Соғыстың тұсында туған қатар­ластарым, өкшемді басқан іні-сіңлілерім, Жоғарғы оқу орындарында Қазақ ССР тарихын оқып қана қоймай, жаттап өстік. Ал, өзімізге тән, қазақтың білімді, ойшыл азаматтары жазып – сызған тарих беттері өшті, оған кім кінәлі?  Төл тарихымыздың беті көмескіленгеніне іштей налыған, наразылық білдірген ғалымдарымыз шетінен «халық жауы»  аталып, абақтыға жабылды.  Атылды. Тірі қалғандары итжеккенге айдалды. 

Егемен Қазақстан
09.08.2018 2157
2

Соның бәрінен мақұрым-мәңгүрт болғанымызды кеш түсіндік. «Халық жауы» деген кімдер?» деген сұрақтың жауабын бізге дәріс оқыған  профессорлар 60-жылдардың басында дөп басып айта алмай ат-тонын ала қашатын. Сол ғалым ағаларымыздың өзі бәлен жыл сол абақтының «мықтылары» болғанын кейін ғана түсіндік. 

60-жылдардың орта тұсында қазақ елінің зиялы шамшырақтарының сәулесі нұрланып «Халық жауы» деген ақын-жазушылар ақталып, төрден орын алған шығармаларын таласа-тармаса оқи бастадық, есімдерімен таныстық.

Заман өзгерді.

90-жылдардың ішінде ұзақ уақыт есімін толық білмей, кейбіреулерден ғана еміс-еміс естігенімізбен шығар­малары біржола жойыла жаздаған Мағжан Жұмабаевтың туған бауыры Қалижанның қызы Райхан Шонаевамен кездесу бақытына ие болдым. Бұл жөнінде «Егемен Қазақстан» газетінде толық мақалам шыққан. Өзінің туған әкесінен «безініп» арғы аталарының атымен жүрген Райхан апайдың көз жасын, ішкі күйзелісін түсіндім. Райхан апай арқылы Мағжанның екінші бауыры Мұхамеджанның қызы Гүлқаныс апаймен жақынырақ танысқаннан бастап, оның  мұң шалған жүзінен өмірден әбден азап шеккендігі байқалушы еді.

Гүлқаныс апа мұңлы жүзін маған қарата:

– Оқыған, білімді, сұлу келбетті Бекен­нің жеті ұлына қазақи көзқараспен айтар болсам, көз тиді ме, әлде көреал­маушылық қызғаныш болды ма, Кеңес үкіметі бауырларыма қырғидай тиді ғой, –деп еңірегенде көз жасына етегі толатын. – Әкем Мұхамеджан  айдалып, абақтыда талай жыл жазықсыздан жазықсыз отырып келді. Соңында қалған бас көтерері мен болып қалдым. Бар болғаны 12-13 жастамын. Анам болса сырқаты меңдеп төсектен тұра алмады, соңымнан ерген кішкентай Райхан сіңліме бір үзім нан тауып беру оңай болған жоқ. Күн суық, дала кезіп ағаш бұтақтарын жинастырамын, үйге келіп от жағамын. Болар болмасқа үй жылынушы ма еді? Дала бөрісіне таланып қала жаздаған кезім де болды. Есіме алудан қорқамын. Әйтеуір Алланың қолдауымен, талай жыл абақтының бейнетін көрген әкем оралды. Туған жер, өскен өлкені тастап, жан сауғалап келген Тараз тұрақты мекенімізге айналды. Кисек киімге, ішер асқа зар болып өткен балалық шағымның күні құрысын.

Көзіне тұнған жасты қол орамалының шетіне сүрткен ананың мойынынан құшақтаған қызы Шайзада:

– Апашым, өмір бойы Жазекеңді сағынышпен аңсап келесің. Сені қуантайын деп отырмыз.

Елең еткен Гүлқаныс апа, Шайзада­ның қолындағы Мағжанның баспадан шыққан тұңғыш өлеңдер жинағын көргенде:

– Жазекем тірі екенсің ғой, өлмепсің. Мынау тіршілігіңнің айғағы. Әлі әріпі толық кебе қоймаған, бетіне үзік-үзік тамған көз жасына бөленген кітаптың сыртқы мұқабасында тұрған Мағжан суреті мен Гүлқаныс апаның бауырға деген сағынышын, жүрек тұсына қысқан ағалы-қарындастың жүздесуін тілмен жеткізу оңай емес-ті.

 Талай жылғы жүректе қатып қалған мұздың қиыршығы ерігендей, өкініші мол өмір тауқыметін тартқан жанның іштегі шері деп ұқтым.

 Бекеннен тараған туған-туыс, бауырлары Мағжанды «Жазеке» дейді екен. Өмірінің көбі жылау-сықтау, қорлықпен өткен Гүлқаныс анасын Шайзада өмір бойы арқалап өтуге дайын еді. Шайзаданың арқасында, көптің қолы жетпейтін, еліміздің сұлу табиғаты мол жерлерін аралап тамашалады, ем-домның шипасын, рахатын көрді. Анаға деген махаббат сірә, осындай-ақ болар.

Тоғыз құрсақ көтерген Гүлқаныстың, өмірден көрген азабы мен қуанышы қатар жүрді. Балаларының мейірім шуағынан нәр алған апа бақытсыз да емес еді. Өмір бойы сағынышпен Жазекем деп өткен ағасының артындағы асыл мұраларын, Мағжанды іздеуші, бағалаушы қалың қауым халқы барын көрді. Еңдеше, Гүлқаныс апаның бақыт сәулесін енді ешкім сөндіре алмас. Анасы қайтыс бол­ғанда Шайзада бірнеше күн жер бауыр­лап жатып қалды. Көзіміз көрді. Көзі жасты, көңілі қаяу Шайзаданы қалай жұбатарымызды білмедік.

– Шайзада, сен де анасың. Алтындай қыздарың Айя, Лейла бар. Тұрмыстарың ел қызығатындай, басыңды көтер, – деп қатқылдау үнмен сабырға шақырдым.

Бірде  мені үйіне шақырды:

– Ақылдасатын шаруа бар. Роза ханым, апамның көзі тірісінде өзіне де айтқам, мақұлдады, – деп бір әңгіменің шетін шығарды.

Не айтар екен деп тұрмын.

– Солақай саясаттың құрбаны, жазық­сыз атылып кеткен Алаш азаматы Мағжан Бекенұлының ескерткі­шін өзімнің қаражатыммен жасатып, қазақ­тың астанасы Астананың төріне қойғызамын! Москваның қақ ортасында тұрған Пушкин ескерткішін көріп пе едің, дәл соған ұқсатамын, – деді әр сөзін салмақтап

– Пушкин орыс поэзиясының патшасы болса, Мағжан қазақ, тіпті түркі тілдес халықтары поэзиясының патшасы ғой, деп дедім  мен де оның ойын қоштап. 

 Шайзада қуанғанда, қатты налып ренжігенде көзі ұшқын шашып, оттай жайнап кететін.

– Мағжан Жұмабаев халық адамы, ел-жұртынан алар мақтау-марапаты аз болмас. Өмір бойы Жазекесін сағынып өткен анам Гүлқаныс алдындағы өшпес балалық махаббатымның белгісі болсын!

Мағжан ағаның өз кіндігінен ұрпағы болмағанымен жиен-қарындастың азаматтығы мені тағы да сүйсіндірді.

 Әркімнің қолынан келе бермейтін шығыны мол қаржы тілейтін көлемді дүние. Ойың дұрыс, ойланарлық іс деп күмілжіп қалдым.

Мен Астанадамын, ол Алматыда еді. Бір күндері телефон шалды.

– Қоладан жасатып жатырмын, мүсіншісі Едіге Рахмедиев деген жігіт. Жақында аяқталып қалар. Астананың қай көшесі лайық, ойыңда жүрсін, – деді.

Бұрын-соңды ескерткішпен айна­лыспаған басым, Астананың әдемі көшелерін ойша сүзудемін. Ойым әр тарапқа бөлінген мен, Абай көшесі мен Сейфуллин көшелерінің ара­лық тұсындағы «Жастар» сарайын қолай­лы көрдім.  Нағыз демалыс орны. Ойым­­ды Шайзадаға жеткізіп едім, бірден мақұл­дады. Енді тек әкімшілік қолдаса?...

Ұмытпасам 2013-2014 жылдары болуы керек. Астана әкіміне кіріп шық­қан Шайзада «Ескерткіш орнату ережесіне» байланысты М.Жұмабаев көшесінің бо­йында тұратындықтан, әкімнің келісуі бойынша Л.Н.Гумильев атындағы Еуразия университетінің корпусы алдына қойылатын болды. Жас­тар жү­ретін орын өзіме ұнады деді. Жер бе­ріл­ді, ескерткіш бітсе орнату­дың қиын­ды­ғы бола қоймас деген үмітпен жүрмін.

Аяқ астынан Шайзада өмірден озды. Ажал айтып келе ме, жылап-сықтап, туған-туыс балаларымен көз жасымыз­ды көл қылып біз қалдық. Қайран Шайза­да, орны толмас қаза. Басқа түскен ауырт­палықтан өз-өзімізге келе алмай, ұзағырақ жүріп алдық. Артында қалған шаруа шаш етектен.

Дегенмен, өзінің ақылдылығымен іскерлігімен кейбір ер азаматтың қолы­нан келмейтін жеке қожалық компа­ния­сын ашты. Жан жылуын айнала­сын­дағы жаны жараланған жетім-жесірлерге, қал-қадірінше көмектескен Шайзаданың әлсіз әлеуметтен алған батасы аз емес еді. Әл-Фараби атындағы университет қабырғасындағы Мағжан шығарма­сын зерттеп жүрген студенттерге 2-3 жыл бойы шәкіртақы төлеп тұрды. Мағжанның сөзіне жазылған «Япурай» әнін той-думанда айтып, эфирден көрінбей жүрген Әділбайды (атын дұрыс жазбасам, кешірім өтінемін –авт.) сүйрей  жүріп радиоға әнін жаздыртты. Ән үзілмей, үздік әннің бірі деп саналды. Өзінің қаражатымен Мағжан Жұмабаевтың өмірі жайында кино түсірткізді. Өмірді сүйе білген, өнерге құштар Шайзада Нұрбекқызының көпке тигізген шапағаты мол болатын.

Тірі адам тіршілігін жасайды демекші, бір жылдан кейін Лейлаға (қызы) телефон шалып, Мағжан ескерткіші жайында сөз қозғадым.

– Роза апа, оның соңынан жүгіретін уақыт жоқ. Жер мәселесі қалай шеші­лер екен, соны сіз қолға алсаңыз, деді.  Содан Шайзадамның аманатын орын­дауға шындап кірістім. Астанадағы Айя қызының танысы Салтанат Мағжан­ға қатысты бір бума құжаттарды қолы­ма тапсырды. Құжаттарды ретке келті­ріп, алдымен Астананың жер бөлу басқармасына барғанымда, ондағылар тендерден өтпегендігіндіктен, құжатты қабылдамайтындарын айтты.  Екі аяқтың күшімен талай есік ашылып, жабылды. Бір-біріне сілтеген бюрократтарға не істерсің? Сол екі ортада екі жылдан астам уақыт артта қалды. Жүйке де тоза бастады. Қалалық, аудандық әкімдер мен сәулет саласы басшыларының бас қосу отырысында комиссия құрылды. Мағжан ескерткішінің жобасы экран арқылы комиссия мүшелеріне  көрсетілді. Бір ауыз­дан жоба қабылданды. Жер берілді.

Ісіміз біткендей қуанудамыз. Бұл тек басы екен.

Спорт және Мәдениет министрінің қау­лы­сы, қалалық Сәулет-құрылыс бас­қар­­­ма­сының қаулысы бар, әйтеуір талай қаулы­ның тіркемесі бар пап­каның бетін жап­қандай едім. М.Жұма­баев көшесі бо­йын­дағы Еуразия универси­тетінің сту­дент­тер корпусының алдынан орын берілді.

Алматыдан жеткізілген Мағжанның қоладан құйылып жасалған дайын мүсінін Астанаға қондыруға қаражат мәселесі шешілмей әуре-сарсаңға түс­кенін несіне жасырайын. Ешкімнің атына күйе жаққым келмейді. Алаш арысы М.Жұмабаевтың 125 жылдығына орай Астанамыздың төрінен орын аларына сенімді едім. Халқының бостандығы, елім-тілім деп жер жастанған Мағжан Жұма­баевтың, аманаты аяқсыз қалған Шай­зада­ның рухынан ұяламын. Мағ­жан­дай марғасқамыз Астана төрінде асқақ­тап тұруға лайық тұлға еді-ау. Амал қанша?!

Солтүстік Қазақстан облысының басшысы Құмар Ақсақалов мырзаның поэзия патшасы Мағжан Жұмабаев ескерт­кішін арнайы көлікпен Астана­дан Петропавл қаласына алғызып, тұғырына қондыртуы, нағыз қазақтың намысшыл азаматының ерлігі деп түсінуге болады.

Роза Жүніс,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларды қолдаудың 10 қадамы жасалды

22.02.2019

Қостанайда әкім есебі жаңа ғимаратта өтті

22.02.2019

Қарағанды облысының тумасы Қазбек Нұржановтың құрметіне арналған 41-ші жеңіл атлетика жарысы өтті

22.02.2019

Қарағанды облысында 479 жоба іске асады

22.02.2019

Ұлттық валютадағы мәтін тек қазақ тілінде болады

22.02.2019

Sanofi - күдіктен ада компания

22.02.2019

Сенатор С.Айтпаева Германиядан келген делегациямен кездесті

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларға тұрғын үй сертификаттары беріледі

22.02.2019

Ақтөбе облысында су тасқынына дайындық шаралары қабылданып жатыр

22.02.2019

Құралай Ахмет: Шет елде оқуға ынтасы бар кез келген адам «болашақтық» бола алады

22.02.2019

Жастар кәсіпкерлігіне арналған «Jas Business» семинары өтті

22.02.2019

Халықтың әл-ауқатын жақсарту – басты мақсат

22.02.2019

Жоғарғы сот жемқор судьяларды анықтауды күшейтеді

22.02.2019

Шаңғымен тұғырдан секіруден Қазақстан командасы әлем чемпионатында бақ сынайды

22.02.2019

Ерлан Қошанов көпбалалы отбасылар тұрғын үймен қалай қамтамасыз етілетінін айтты

22.02.2019

Мамандар: Денсаулық туралы жаңа Кодексті қабылдау бизнес үшін кедергілер туғызуы мүмкін

22.02.2019

Семейде «Нәджип Әмір» атындағы аудитория ашылды

22.02.2019

«Әбу-Даби Плаза» елордада жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді

22.02.2019

Милад Карими мен Аким Мусаев Мельбурндегі Әлем кубогінің финалына өтті

22.02.2019

Юлия Галышева бастаған Қазақстан командасы Жапониядағы әлем кубогіне қатысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу