Мешітке айналған шіркеу

Екі мың жылдан астам тарихы бар көне Тараз қаласын ертеден бері көптеген ғалымдар зерттеп, лайықты бағасын берген болатын. Талас және Шу аңғарлары бойындағы ортағасырлық Тараз шаһары кезінде еліміздің өндірістік және мәдени орталықтарының бірі болғаны белгілі. Тараз жайындағы алғашқы мәліметтер VІ ғасырға жататын Византия жазба деректерінде кездеседі. 

Егемен Қазақстан
10.08.2018 2538
2

Десе де, ежелгі Тараз турасында ортағасырлық саяхатшы, географ, тарихшылардың барлығы да өз деректерін жазып қалдырғанымен, ешқайсысы көне шаһардың нақты орнын көрсетпеген. Ал тарихи деректерден білетініміздей, Х ғасырда өмір сүрген атақты араб географы әл-Макдиси «Тараз – үлкен қала, бау-бақшалы, жиі қоныстанған рабады бар. Қаланы үлкен өзен екіге бөліп тұр. Жан-жағына ор қазылған төрт қақпасы бар және орталық мешіт базардың ортасында орналасқан» деп жазады. Бұдан кейін тарихи деректер негізінде Тараз қаласының нақты орнын анықтау мақсатында көптеген ғалымдар мұнда зерттеу жұмыстарын жүргізген. Мұнда араб әл-Макдисидің мешіт деп отырғаны қандай мешіт деген сұрақ туады.

Бүгінгі Тараз қаласындағы Қарахан кесенесі орналасқан маңда ерте ислам дәуіріндегі ме­ші­т бар. Ежелгі араб географының мешіт жайлы жазуында да өзіндік мән бар секілді. Талай ғасырдан бері тарих қойнауында қалып келген ерте ислам дәуірінің мешіті 2006 жылы археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстары ба­рысында анықталыпты. Қаз­ба барысында VІІІ-ІХ ғасыр­лар­дағы несториандық хрис­тиан шіркеуінен сол ІХ-ХІІ ғасырларда қайта жасақталған мешіт құрылысының орны табылған. Жамбыл облыстық тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясының директоры Сейітжан Ілиястың айтуынша, қирандыны тазалау кезінде бағаналардың тұғыр тастары, шығыс жағында сәкі және батысында мінәжат ететін михрабтың орны анықталған. «Кешенді зерттеулер нәтижесінде табыл­ған нысанның VІІ-ХІІ ғасыр­мен мерзімделетін Қазақстан жеріндегі ерте ислам дәуірі кезінде салынған құрылыс орыны екендігі және христиандық ғибадатханадан қайта жасақтал­ған мұсылмандық мешіт екені дәлелденді», дейді ол.

Ерте ислам дәуіріндегі мешітті аралап көргенімізде, сол ғасырларға жататын Керуен сарайын көрдік. Бұл жерге қазба жұмыстары кезінде табылған монеталар мен қыш-құмыралар қойылыпты. Сонымен қатар жалпы саны сегіз бөлме болуы мүмкін ғимараттың үш рет қайта жасақталғаны да белгілі болған. Екі ғимараттың да ең төменгі еден деңгейінен бастап табылған қытай және түргеш теңгелері және мұнан кейінгі деңгейлерде кезең-кезеңімен сақталған артефактілер екі ғимараттың да қайта жасақталу кезеңдерінің бір мезгілде жүріп отырғанын көрсетеді.

 Тараз қаласы кезінде ірі сауда орталығы болған шаһар. Бұл жерден күн сайын мыңдаған керуен ұлы Жібек жолы арқылы өзге мемлекеттерге аттанып отырған. Алайда ерте ислам дәуіріндегі мешітке қарама-қарсы салынған бұл «Керуен сарайы» Тараздағы «Төрткүл» кешені сияқты керуен аттандыратын орын емес, сол кездегі көпшіліктің намаз уақытын күтетін орны болғанға ұқсайды. Сонымен қатар бұл жерде Қазақ хандығының 550 жылдығына орай салынған «Көне Тараз» кешенінен басталып, керуен сарайға қарай жалғасатын көне жол бар. Бұл жол Х-ХІІ ғасырларға жатады. Жолға төселген қызыл тастар күні бүгінге дейін сақталған. Бірақ, көне заманнан бері келе жатқан тас жолдың ортаңғы бөлігі бүгінде Адамбаев көшесі деп аталып, ол жерлерге жеке үй­лер салынып кеткен екен. Ал сол үйлердің астында күні бүгінге дейін талай тарихи жәдігердің жасырынып жатуы мүмкін.

Тарихшылар бүгінде ерте ислам дәуіріндегі бұл мешіттің кезінде шіркеу болғанын айтып жүр. Ал сол шіркеудің қалай мешітке айналғанын мына бір тарихи оқиғамен байланыстырады. Қарлұқтардың тұңғыш қағаны 841 жылы Самарқандағы саманилік жергілікті билеуші Нух-ибн-Асадқа қарсы соғыс аш­қаны тарихтан белгілі. Сама­ни­ліктер түріктерге қарсы «қа­сиетті соғыс» жариялап, Испид­жаб қаласын басып алып, көш­пенділерден бау-бақша, жүзім алқабын, жайылымын қорғайтын дуал да тұрғызған. Сөйтіп сол уақытта Испиджаб аймағы, яғни Саураннан Тараз қаласына дейінгі аумақ саманиліктердің болмашы ғана билігіне көшкен. «Испиджаб билеушісі қаған Білге-Күл-Қадырхан жыл сайын алым-салықпен қоса саманиліктерге түрлі сый-сияпат және дирхемнің төрттен бірін жіберіп тұруға мін­дет­ті болды. Оларға Ферғанамен қоса, Сырдариядағы түрік қала­ларынан 326 мың 490 дир­хем түсіп тұрды. Ал 893 жылы саманилік әмір Исмаил ибн Ах­мет өз империясының солтүстік-шығыс шекарасын қауіпсіз етуге ұмтылып бақты. Бірақ Қарлұқ қағаны Оғұлшақ Қадырхан ұзақ уақытқа созылған қоршауға төтеп берді. Ақыры наурыз-сәуір айларында қала құлады.

Тарихшы Нершахи қаланың алынуы жайлы «Исмаил олардың астанасы Таразды басып алып, патшаның әйелін және он мың адамды тұтқынға алды. Ол қолға түскендердің көбін өлтіріп, көптеген ат-көлігін алды. Алғандарының бәрін санап шығу мүмкін емес. Олжаны бөліске салу кезінде әрбір мұсылман салт аттыға мың дирхемнен келеді» деген хабарын одан әрі толықтырады. «Тараздың әмірі жауға берілді және сансыз көп диқандарымен бірге исламды қабылдады. Мұндағы үлкен шіркеу мешітке айналды» деп жазады. Қарлұқтар ислам дінін қабылдау арқылы Тараздың сая­си тәуелсіздігін сақтап қалды», дейді Жамбыл облыстық тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясы тарих және археология бөлімінің басшысы, тарихшы-археолог Сауран Қалиев. Енді бұдан кейін сол Нершахидің жаз­басындағы мешітке айналған шір­кеу осы деген ой түюге болады.

Жалпы, Тараз қаласының тарихы туралы жазбалар мен деректер өте көп. Барлық ғалымдар Тараздың өте көне шаһар екенін растайды. Мәселен осы уақытқа дейін белгілі болған мұндағы тарихи нысандар мен ескерткіштер де тарих тағылымын алға тартады. Елбасының «Тараз – тарихымыздың темірқазығы» деген сөзі де бұл өңірдің көне тарихтың көмбесі екенін дәлелдейді. Көктем мезгілінде Жамбыл өңіріне арнайы келіп, ортағасырлық Ақыртас кешеніне барған еліміздің Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы Әулиеата аймағы туризмді дамытуға сұранып тұрғанын, сондықтан да мұнда аталмыш саланы өркендету керектігін айтқан болатын. Мәселен, Тараз топырағы десе еске Қарахан, Айша бибі сияқты санаулы ғана тарихи нысандар түседі. Ал облыс аймағында немесе Тараз қаласының өзінде басқа да қаншама тарихи жерлер бар. Соның бірі осы ерте ислам дәуіріндегі мешіт болса керек. Жуырда ғана облыстық туризм басқармасы өңірде туристік кластерді дамыту мақсатында аталған көне мешітке туристік компаниялардың басшыларын жинап, кездесу ұйымдастырған болатын. Тарихтың тылсымын тарқатып беретін осындай киелі нысандар көпшіліктің қолдауына ие болса, Жамбыл облысында туризм саласы ойдағыдай қарқын алар еді...

Хамит Есаман,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Qasiet pen qasiret

21.09.2018

Жабайы бәсекелестік немесе жолаушыларды заңсыз тасымалдау белең алып барады

21.09.2018

Ректор Мәлік Ғабдуллин

21.09.2018

Парасаттылық пен азаматтықтың өнегесі

21.09.2018

Танзанияда паром суға батып, 44 адам қаза тапты

21.09.2018

Антон қарттың айтқандары

21.09.2018

Көшенің сәнін келтіріп...

21.09.2018

Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

21.09.2018

Алда елді елге қосу мұраты тұр

21.09.2018

Мүгедектерді әлеуметтік қорғау мәселелері қаралды

21.09.2018

«English for Jastar» – жаңа жоба

21.09.2018

Нақты істердің партиясы

21.09.2018

300 мың адам диктант жазды

21.09.2018

2017 жылы машина жасау өнімінің көлемі 1 трлн теңгеге жуық болды - Елбасы

21.09.2018

Әліпби ауыстыру – үлкен өзгеріс

21.09.2018

Елбасы. Елорда. ЭКСПО

21.09.2018

Парламенттік тыңдау өтеді

21.09.2018

Инвесторларды тарту мәселелеріне арналды

21.09.2018

Еуразиялық әйелдер форумына қатысты

21.09.2018

Саялы төрім – Сарқаным!

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу