Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Егемен Қазақстан
10.08.2018 215

Ағайын-туған, ауыл-аймақта оған батып ешкім әсте қатты сөз айтпайды. Әйтсе атасы ашу шақырмақ. Шалдың көңіліне келмесін дейді. Десе де сол шалдың баласы ақылды тентек, келе-келе байсалды да байыпты жігіт болып өседі.

Ұлттың иманы, діні, ежелгі салт-дәстүрлері аяқ асты етілген кеңестік қызыл идеология заманында нақ осы «шалдың баласы» институты халықтық асыл қасиеттерімізді еш дабыр-дабырасыз, үн-түнсіз, үйішілік тәрбиемен-ақ сақтап қалуға, ұмыттырмауға, күресінге тастамауға септігін тигізді. Өйткені коммунистік ұранның делбесін қағып, соған өзінің де делебесі қозыңқырап жүрген әкенің емес, атасының тәрбиесінде көбірек болған бала ата салтынан ажырамады. Атасының күнделікті үйретуімен үлкендерге сәлем берді, дәм қайырғанда «Аллаһу-акбарын» айтып бет сипады, отырған-тұрғанда «бисмилләдан» жазбады, үйге келген үлкендердің қолына су құйып, сүлгі әперіп, алғыс-бата алудың не екенін біліп өсті. Шалдың бауырындағы балаға ізгілік пен иман табиғи тіршілікпен кішкентайынан біте қайнасып дарыды. Бұлай етуге әке-шешенің дәрмені де, қолы да жетпеген, уақыты да болмаған кеңес заманында шалдардың тәрбиесі маңызды болды дейтініміз содан. 

«Шалдың баласы» қай кезде болмасын өзекті де өрелі тақырып. Бұл мәнзелді мәселе қазақ ақын-жазушыларының талай шығармаларына арқау да болып келеді. Белгілі ақын Светқали Нұржан осы аттас ғақия толғауында ата тәрбиесінің атпал қасиеттерін, ұрпақ жүрегінде маздатқан отын тұрмыстық күйбеңнен әлдеқайда биік, ұлттық болмыс дәрежесіне көтере, зор тебіреніспен жырлайды. Ал жазушы Қанат Әбілқайырдың «Атасының баласы» атты этнографиялық сипаттағы әңгімесінен осынау қазақи тәрбие бастауының тұнығынан қызыға қанып ішкендей боламыз: 

«– Мұқыштай, әй Мұқыштай! Аталарыңмен амандас...

Үйден жүгіре шыққан бес жасар Мұқыштай атасының достарына үлкен кісілердей «Ассалаумағаләйкүм!» деп маңғаздана қолын ұсынды.

– Уаға-ләй-күм-уас-салам! Бұл қай бала?

– Атамның баласымын!»...

Қазақ салты үшін қандай ғажап, қандай жарасымды сурет! Шалдың баласы өмір өрлерінде, тіршілік түйткілдерінде сүрінбейді. Шай ішіліп болып, «әумин» деп қол жайғанда шалдар «сен қайыр, мен қайыр» десіп бөгеліп қалып, атасынан үйренген батаны саңқылдап Мұқыштай беріп жібереді: «Дастарханың тоқ болсын, уайым-қайғың жоқ болсын, бақ-дәулет берсін бастарыңа, ғұмыр берсін жастарыңа, бәле-жала, жын-шайтан, жоламасын қастарыңа. Әумин. Аллаһуакбар!»

Мұқыштай одан соң шалдардың қолдарына су құйып, баталарын алады. Айтқызбай істейді, әдеп-ізеттен жаңылмайды, сөзден де тосылмайды. Иә, атасының баласы осындай болмақ керек.

Тұңғыш баланың атасының қолында өсуі қазақта ежелден, ерте кездерден бар жосын. Ұлы ақынымыз Абайдың тұңғышы Ақылбайды да әкесі Құнанбай бауырына салып, кенже ұлы ретінде тәрбиелеп, ерке етіп өсірген, өзі құда түсіп үйлендірген, басқа балаларына қалай енші берсе, оған да солай енші бөліп, бөлек отау қылып шығарған. Сөйтіп, атасы барлық әкелік міндет-парызды өзі атқарған. Өз әкесі Абайды аға деп атап, ақындығынан бөлек, әнқұмар, сал-серілікке жақын болды. Абайдың көзі тірісінде «Ақыл аға» атануы Ақылбайдай асқан ақпейіл, аңқылдаған жанның, бір жағынан қажы атасының баласы болғандығынан болса керек.

Заман өзгерді, қоғам өзгерді, қазақ та басқашаланды. Бірақ халқымыз әлде де атасының баласы, «шалдың баласы» институтын өлтірмей, өшірмей сақтап келеді. Әрине, бұл институттың әлеуеті бұрынғыдай тым әсерлі емес, әлсіреген жайы бар. Баяғы ауылдың аталары азайды. Аталардың басым көпшілігінің өзі урбанданып, қалаларға ауысты. Жаһандану ықпалымен қазақи салттарымыздың сипаттары сан қилы өзгерістерге ұшырай бастады. Соның өзінде де ата тәрбиесін алып жатқан асылтек ата балалары аз емес.

Қазақтың қара шалдарының тәрбиесі ұлтымыздың жас өскін ұрпағына қазіргі кезімізде әсіресе қажет. Атасының балаларынан талай айтулы азаматтар шыққанын естен шығармайық. Шалдың баласы болу ата-ана тәрбиесін жоққа шығармайды, толықтырады, толыққанды етеді. Шалдың балаларына Алланың нұры жаусын! 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.08.2018

Дзюдошы қыздар үш жүлде алуды көздеуде

14.08.2018

Делдалшылар көмір бағасын қолдан жасап отыр

14.08.2018

Астанада «Сергек» камераларының көмегімен 2 мыңға жуық әкімшілік құқық бұзушылық анықталған

14.08.2018

Құқықтық талапты сақтаса шетел телеарналарына шектеу жоқ - Дәурен Абаев

14.08.2018

БҰҰ Бас хатшысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қоюын құптайды

14.08.2018

Қорытынды көрсеткіштер көңілге қонымды

14.08.2018

Қара жолдың қасиеті

14.08.2018

Бұқар жырау Қалқаманұлының 350 жылдығына арналған көрме-байқауы өтті

14.08.2018

Қажымұқан көтерген тас

14.08.2018

Арал аумағында атқарылар шаруа көп

14.08.2018

«Хрущевкалардан» құтылудың тиімді тетігі

14.08.2018

Оқулық шығаруда олқылықтарға жол берілмеуі қажет

14.08.2018

Байзақ батыр кесенесі

14.08.2018

Жеті айдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4% құрады — ҚР ҰЭМ

14.08.2018

Ұлы Абайдың туған күні тұңғыш рет Ташкентте тойланды

14.08.2018

Шәкәрімнің үш анығы

14.08.2018

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар саны өсуде

14.08.2018

Цифрлы қаржы: тез, арзан, тиімді

14.08.2018

Дулат Исабековтің кітапханасы ашылды

14.08.2018

Бекболат Әдетов шыққан белестер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Халық санының артуы – елге құт

Халық санының артуы Қазақстан сияқты жер көлемі үлкен, халық саны аз мем­лекеттерге ежелден маңызды мәселе­лердің бірі болып келеді. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу