Өтежанның шар айнадай шындығы...

...Жарқамыс интернатына жатып, орта мектептің соңғы сыныбын оқып жүрген кезім. Интернат үйі – өткен ғасырдың отызыншы-қырқыншы жылдарындағы аупарткомның ұзын да еңселі ғимараты болатын. Биік терезелерінің алдында қаз-қатар тізіліп, сүмбіл теректер бойын көкке созып тұрған Жарқамыстағы ең көрнекті, көзге бірден шалынатын бұл ғимарат алыс­тан менмұндалап тұратын...

Егемен Қазақстан
13.08.2018 1867
2

Арада қанша жыл өтсе де, сол теректер әлі күнге дейін менің көз алдымда. Жарқамыс ойға оралғанда алдымен сол интернатты, сол теректерді елестетемін. Алыста қалған балалық сезімдердің, арманшыл, қиялшыл шақ­тардың белгісіндей болған, өмір жолымда жан дүниемді жылы әсерге бөлеген сәттердің белгісіндей болған сол бір теректер мен үшін  Жарқамыстың мәңгілік, ұмытылмас бейнесіндей еді. 

Жарқамыстың сүмбіл теректері еске түскенде, қазақтың ұлы ақыны Өтежан Нұрғалиев тұрады көз алдымда. Жем бойында туған Өтежан ақын – Жарқамыс мектебінің түлегі. Алматыдан университет бітіріп, оның да сол күзде Жар­қамыс мектебінің жаңа ұстазы болып келгеніне бірінші жыл, ал мен болсам осы мектептің сол жылы интернатына жатып оқып жатқан жаңа шәкіртімін. Екеуміз де былайша айтқанда, жаңамыз. Тірі ақынды, жазушыны бірінші көрген сондағы әсерімді дәл айтсам, таң-тамаша бір әлемге тап болғандай күй кештім-ау деймін. Өтежанның киім киісінің өзі оны даралап тұрғандай еді.

Сол кездің «модасы» бөкселігі тізеге дейін тарлау, кең балақ «күліш шалбар», галстук орнына мойынға көбелектеп байланған бант. Жүріс-тұрысының өзі бөлек, мұғалімге тән дағдылы салиқалылық Өтежан –ұстаздан аса сезілмейтін. Әйтсе де жас ұстаз Өтежанның бізге әдебиет пәнінен дәріс оқуы әдебиетке деген менің ерекше ынтамды өрлеткеннің үстіне одан сайын өрлете түскендей болды. Әдебиет пәні сабағына арналған әрбір 45 минуттың қалайша өткенін сезбейтінмін. Қазір ойлап отырсам, Өтежан әдебиеттің мектеп пәні ретіндегі дәстүрлі әдістемесінің шеңберінен шығып кете-тұғын.

«Әдебиет – ғажайып сөздің тұнық әлемі, сөз өнері», – деп бастап алып, бейнелі сөздерімен ұлы Абайдың, Сәкен, Ілияс пен Қасымның өлең өлкесін шарлап, қарасөздің құдіретін мектеп оқулығындағы классиктеріміз – Мұхтар, Сәбит, Бейімбет, Ғабиттен өрнектей іздеп толғанатын. Осы сәттерде қоңырлау даусы сәл ғана жұмсара түсіп, өзіне ғана жарасар мінезбен, мәнермен сөздің көркемдік кестесін төгетін, сөз құдіретінің ішкі сырына ден қоя отырып, өзгеше бір сұлу әлемнің ішіне өзімен бірге біздерді алып кіруші еді.

Қазіргі күндерге шейін Өтежан ақын­ның поэзиясымен оңаша қа­лып, Өтежан өлеңдерінің өлкесін шарла­ғанымда, ақынның сол өзім алғаш көр­­гендей бейнесі жадыма оралады. Шын­туайтына келгенде, Өтежан бір кездегі алыс ауылдың мен сияқты шәкірт баласын әдебиет әлемін сүюге үйреткен ұстаз болып қана қойған жоқ, жылдар өте келе қазақ өлеңінде өз­геге ұқсамайтын шыншыл, сыршыл лирик, түпсіз терең эпик-ақындығымен, өзінің өміршең жыр әлемімен халқына да рухани ұстаз болып қалды. Өтежан Нұрғалиев бір түкпірдегі Жарқамыс ауылынан қазақ поэзиясының шырқау көгіне бой созған сүмбіл теректің бірі де бірегейі еді!..

...Өтекеңмен кейін Алматы шаһарында жүздесіп жүрдім. Бұл кезең ақындық ке­меліне келген бірегей тұлғаның «Со­ғыстың соңғы жазы» мен «Афина мек­тебін» жазып жүрген жылдары еді. Шал­қар шабыттан туатын шығармашылық жұ­­мыстың – тәтті азаптың тауқыметін тар­­ту екінің бірінің басына қонбайтын бақыт десек те, елден астанаға оралған ақын­ның шекесі шылқитындай жағдайы болмады, әлдекімнен қалған ескі пәтердің құр­қылтайдың ұясындай бір жарым бөл­месіне тығылып күн кешті.

Ол сол кездегі Фурманов көшесінің бойындағы сары үйдің жартылай жертөлесіндегі (под­валындағы) (Калинин көшесінің қиы­лы­сында қырқыншы-елуінші жылдары М.Әуезов тұрған үйдің) «Академкітап» дүке­­ніне жиі баратын, Өтежан аға екеуміз үнемі жолда, 9-шы троллейбуста жиі кезде­сетінбіз. Мен – Баспа комитетіндегі жұмы­сыма, ол кітап дүкеніне асығып бара жатады.

– Менің адаспай баратын жұмыс орным – «Академкітап». Мені осы көшенің бойында оқта-текте көріп қалатын жек көретін атақты таныстарым мен «достарым» «Өтежан Жазушылар одағына қарай емпелеңдеп кетіп бара жатыр» деп ойлайды. Менің жағдайымды олар өздерінше жақсы білгенсиді ғой баяғы... Жұбаннан үй сұрайды, қызмет сұрайды, қала берді, марапат пен атақ алып беруді сұрайды дейді ғой. Қайдан білсін, ондағыларға құлдық деп басымды имейтінімді, басымды қанша исем де ондағылардың маған оның бірін де қимайтынын. Одан да өзіме осы «Академкітабым» немесе Гогольдегі букинисім жақынырақ, келсем, маған есігі қашан да айқара ашық. Ал мына дүкен бар ғой, біліп қой, адам аяғы сирек баратын жер. Қаланың қақ ортасында болса да, көп ешкім бара бермейді, сондықтан ба қолға түспейтін небір кітаптар содан табылады. Әлгі атақты үнді буддисі, дін ілімінің рухани мықтысы Ошоны (Чандра Мохан Джеин) білесің ғой, соның «Өмір құпиясын» іздегеніме көп болған, соны таптым өткенде...

– Апыр-ай,ә?! – деймін өзімше таңданыс білдіргендей болып...

Ошоның атын ғана естігенім болмаса, осыған дейін сол мықтыңыздың ештемесін оқымағаныма іштей қысылып та тұрған сыңайымды сезді ме:

–  Ошоны жұрттың бәрі жапа-тармағай оқи бермейді ғой, әрине. Оның кім екенін және өзіңнің кім екеніңді түсіну үшін де кейде осындай мықтыларды оқу қажет. Өзі қыңыр болған адам, айтқанынан қайтпайтын, нағыз ойшыл-білгір болған адам. Шындық іздеп, ақиқаттан кейде адасып жүргенімде осы Ошомен іштей ақылдасып отыруды ұнатамын. Ақиқат пен әділдік іздеп Одаққа барғаннан гөрі алтын уақытымды кітапқа өлтіргенім дұ­рыс қой, солай емес пе! – дейді де, Өте­кем өзіне керек аялдамадан түсіп қала береді.

Кітап іздеу – оның стихиясы екені Өтежанға қатысты естеліктерде көп жазылып жүр. Дәлірек айтқанда, ол жан дүниесіне ұдайы маза бермейтін «шатынаған шар айнадай шындығын», өз ақиқатын өзінше, Өтежанша іздеп жүретін және оның осындай «қыңырлығын» екінің бірі түсіне бермейтін тұлға болатын. Сонысымен де Өтекең қазақ ақын-тұлғаларының қайталанбас бірегей қатарында қалды.

«Соғыстың соңғы жазының» бірінші кітабындағы «Бақыт деген не?» деген баллададан («Екі қапшық ұн көтерген көк есек») «менің жырым көтереді майысып, сол кезеңнің шатынаған шындығын» деген жолдарды оқығанда ақын өз болмысының ақиқатын сол жалаңаяқ, ашқұрсақ кезінен тани бастағанын иландыра жеткізеді.Тұтас бір кезеңнің эпикалық бейнесі жазылған осы поэтикалық панораманың өзегі – адам болып өмір сүріп, адам болып қалудың мехнаты, қиындығы, тартысы, талан-тағдыры арқылы Ақтамның, Төбегөңнің, Жарқамыстың ғана емес, барша қазақ ауылының психологиясына, жалпы тіршілігіне тән неше алуан образдардың галереясы жасалып, көз алдыңызға келеді. «Ала күздің (!) жыртық көйлек бұлттарына» бала Өтежанның көзімен тағы да бір қарап, аппақ құмы табаныңыздың астында сусыған Жем бойындағы тіршілік, өмір тіршілігі өз қойнауына қарай еліктіре береді. Бұл образда күздің өзі жәй күз емес, сол қиын кездің жадау бейнесіндей болған «Ала күз» ғой, байқасаңыз...

Үш кітаптан тұратын «Соғыстың соңғы жазының» алғашқы томы шыққан жетпісінші жылдары Өтежанның осын­дағы біраз кейіпкері әлі көзі тірі, ауылда тіршілігін жасап аман-есен жүріп жатқан болатын. Бұлардың Өтежан ақын таныған тағдыры өмірдің нақты шындығы екені қанша айна-қатесіз болса да, әркім мұны өз түсінігінің деңгейінде бағалап, әртүрлі қабылдағанының да куәсі болуға тура келді.

«Мұнысы несі, қай-қайдағы қырық жылғы оқиғаны жазып, пәленшекеңді дәріптегені ме, әлде мазақ қылғаны ма» дегендей сөздер әркім-әркімнен естіліп қалатын. «Өлең қылуға ештеңе таппағасын соғыс жылдары Жемнің арғы бетінде Қаратөбе колхозының бес жүз қоянын баққан Шоңды былай деп жазыпты: «...түні бойы ойлансаң да сен мейлі, сол бір күндер түсіңе де енбейді, Шатыбайдың жырығында Шоң кемпір қоян бақты десең ауыл сенбейді».

Тіпті оны қойып өзінің нағашысы, сол жылдары басқарма болған Жақияны да оңдырмапты, майданнан оралған Сағындықтың оған жас та болса, басшымызсың, басқармасың деп Керманнан әкелген сыйы – сүрік бешпетті кигізгенін өлеңге қосыпты: «басқарма тұр былғарыға малынып, бұрынғыдай тығылмайды тарылып. Ақ көйлекті жа­ғасы тік бастықтан қатындар тұр соғым сұрап жалынып». Бұл қатардан ұста Кемелбай мен кантөж болып, бір көзін соғыста қалдырып, орнына әйнек көз салдырып оралған, ауданның зәгәтопшігі Балаби де қалмапты: «...бір жаманы – Кемелбайдың тілі ұзын, бір тынбайды әңгімеден күн ұзын, айт көзіңнің тарихын деп Кемелбай сапырады қайта-қайта қымызын». Міне, қайталанбас көркем образға айналып, қазақ поэзиясының жауһар үлгісіне ұласқан шындықтың кейіпкерлерін айнытпай сол табиғи қалпында өлең тілімен көркем сомдап жырлаған Өтекеңнің ел аузындағы, бүгінгіше айтсақ, имиджі, беделі сол жыл­дары Жем бойындағы алыс ауылда осылайша дүркіреп-ақ тұрды.

Ал сол тағдырлы жылдардың бейнелі шежіресінің бас кейіпкері – ақынның өзі, басқарма үйінің «ботасын баққан ақын», «сельсоветтің сексен жылғы хатшысы Ақмолданың ауданға, бастыққа асығып атпен шауып бара жатқанда өңірінен ағытылып түсіп қалған «Варшаваны алғаны үшін» медалін Бестөбенің жусанды кең жазира қырқасын кезіп, әр жусанның түбірін аяғымен түрткілеп іздеген мектеп шәкірті – болашақ ақын Өтежанның өзі: «Бестөбеде адам ізі, аң ізі, Бестөбеде сары шілденің тамызы, Бестөбеде көк жусанның ішінде қыдырып жүр Ақмолданың аңызы» дейді.

Алба-жұлба үсті-басын «Карменмен» иіссулап, басы айналып, елтіп айдалада құлап қалған бала Өтежан өзінің кейіпкерін, яғни өзін: «... өлген құстай түлкі жұлып қанатын, ала жарғақ жыртық тоным болатын, «Карменімді» шаштым соған асығыс, әлденеге таппай тағатым. Терісі бар – «Кармен» құйған лақтың, үстімде тон – исі бөлек бірақ тым, «Карменімнің» қу шынысын құшақтап қар үстінде айдалада құлаппын» деп сол жылдардағы өзінің сәл қожанасырлау, сәл әсіре арманшылдау, бірақ соған қарамастан жүдеулеу жетім бала кейпін көз алдыңызға әкеледі. Өмір айнасынан Өтежан көрген сол бір шындықтардың көрінісі осындай еді.

Ақын сол шындықтан жаралған өз болмысын ел тағдырымен тұтастырады. «Қалай ғана ақтар екем оны мен, қайтсем ғана сақтар екем оны мен – қайтсем ғана бірігеді жолдарым біздер үшін жанкешкендер жолымен?!» деген «Соғыстың соңғы жазының» бас кейіпкері Өтежан ақынның ең зор адами түйіні де, міне осында еді!

Әдеби басылымдарда арагідік жазыл­ған бірер шолуларда, бірер мақалаларда ғана аталып өткені болмаса, «Соғыстың соңғы жазы» кезінде өзіне лайықты биік бағасын алған жоқ, қазақ әдебиетінің, соның ішінде қазақ поэзиясының өткен ғасырдың 70-80 жылдарындағы тарихында өзгеше құбылыс болған бұл шығарманың сипаты толық мәнінде ашылмағаны өкінішті. Өйткені өзгеге ұқсамайтын ақынның сол «дұрыс» ортадан бөлектеу даралығы, «өзіме-өзім Платон боп, өзіме-өзім Сократ, жар басында жалғыз өзім тұрып қалдым тоқырап» деген адами ақиқаты өзі ғұмыр кешкен кезеңнің аясына сыймады, сол уақыттың «түзу» жолымен жүруге көнбеді. Оның жан дүниесін шынайы түсінетін достарынан гөрі, оны түсінбейтін, мойын­дамайтындардың қатары көбірек болған тәрізді, сондықтан болар «жар басында жалғыз өзім тұрып қалдым» деген жағдайынан өз шындығының әлемінде өмір сүріп, кете-кеткенінше айнымай өтті.

Ақынның «Мамонттарға апаратын жол» деген поэмасының кеңестік бас­пагерлер редакцияламаған авторлық түпнұсқасының соңғы шумағы «Ақи­қат­тың жолындағы тұлпар шерткен тұяқпен, Қорқыт ата қолындағы қобыз шерткен қияқпен, сұңқар шерткен қа­натпен, мұңлық төккен КӨЗ ЖАСПЕН қартайғанда Боз далаға... бас иесің... БОЗ БАСПЕН» деп тәмамдалады...

...Өтежан ақын дүниеден өтерінен шамасы бір жылдай бұрын Жарқамысқа, Жем бойына жалғыз, ешкімді жанына ертпей, елеусіздеу ғана келіп саналы ғұмырында өмір бойы жырлап өткен туған жерінің, өскен жерінің құмшағылдарын, өзегін, сай-саласын, жусанды қыр-беткейлерін асықпай аралады деп еске алысады ауылдас ағайындар.

Туған үйінің ескі жұртына барып, ой мұнартқан көз жанары жасаураған ақын сол жерде бірер сәт үнсіз тұрыпты мұңға батып. Ақтық сапарға аттанар сәтінің жақын қалғанын сезінгендей, жүрегінде мәңгі сағынышқа айналып, дәйімде өзіне қарай тартып тұратын ыстық мекеніне – боз далаға сол жолы ақын боз басын иіп соңғы тағзымын жасапты.

...Өтежан аға әнебір жылдары маған ұстаз болған сол мектеп, сол интернат, Жарқамыстың сол сұлу да сүмбіл теректері менің жадымда, жүрегімде қалған мәңілік сағыныштың бейнесіне айналып өмір сүріп келеді. Ой-санамдағы, көңіл-зердемдегі қымбат естелікті – көкке бой созып, мың сан жапырағы сыбдыр қағып тұратын сол теректерді ұмыта алмай жүрмін. Ал сол сүмбіл теректердің бірегейі – шар айнадай шындығының жасампаз жырын болашақтың да ұшар биігіне жеткізе алатын Өтежан терек!..

Мәди АЙЫМБЕТОВ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Роналду алғаш рет ойыннан қуылды

21.09.2018

Еліміздегі депозит шарттары өзгермек

21.09.2018

Qasiet pen qasiret

21.09.2018

Жабайы бәсекелестік немесе жолаушыларды заңсыз тасымалдау белең алып барады

21.09.2018

Ректор Мәлік Ғабдуллин

21.09.2018

Парасаттылық пен азаматтықтың өнегесі

21.09.2018

Танзанияда паром суға батып, 44 адам қаза тапты

21.09.2018

Антон қарттың айтқандары

21.09.2018

Көшенің сәнін келтіріп...

21.09.2018

Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

21.09.2018

Алда елді елге қосу мұраты тұр

21.09.2018

Мүгедектерді әлеуметтік қорғау мәселелері қаралды

21.09.2018

«English for Jastar» – жаңа жоба

21.09.2018

Нақты істердің партиясы

21.09.2018

300 мың адам диктант жазды

21.09.2018

2017 жылы машина жасау өнімінің көлемі 1 трлн теңгеге жуық болды - Елбасы

21.09.2018

Әліпби ауыстыру – үлкен өзгеріс

21.09.2018

Елбасы. Елорда. ЭКСПО

21.09.2018

Парламенттік тыңдау өтеді

21.09.2018

Инвесторларды тарту мәселелеріне арналды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу