Батырхан ҚҰРМАНСЕЙІТ. АҚШ пен Қытай арасындағы мәселелер

Қазақстанның экономикалық бағытта тығыз байланыс орнатып отырған сенімді серіктестерінің алдыңғы қатарында АҚШ пен Қытай мемлекеттері бар. Біз үшін бұл екі елдің жүргізіп отырған саясатынан, экономикалық тұрғыдағы қадамдарынан хабардар болып отырғанымыз маңызды. Сондай-ақ олардың өзара қатынастарының жай-күйін де назарда ұстағанымыз абзал. Осы орайда АҚШ пен Қытайдың бүгінгі таңдағы байланысына қатысты мәселелерге ой жүгіртіп көрсек.

Егемен Қазақстан
15.08.2018 2813
2

Д.Трамп әкімшілігі соңғы кездері Қытайға қатысты экономикалық сая­сатын күшейтіп, ең алдымен екі ел арасындағы «әділетсіз сауда» атты «олқылықтың орнын толтыруға» талпынып отыр. Вашингтон АҚШ-қа импортталатын жалпы сомасы 50 млрд доллар тұратын қытайлық тауарға, оның ішінде шілде айының өзінде 34 млрд доллардың тауарына қосымша 25% кедендік салық салу туралы шешім қабылдады. Оған қоса, президент Д.Трамптың айтуы бойынша, «егер Қытай үкіметі қарсы шара қолданатын болса, онда біз бұдан он есе, яғни жалпы сомасы 500 млрд доллардың импортына қосымша салық салуды қарастырамыз» деп қайтпас мінез көрсетіп отырса, Қытай тарапы «оныңа көне қоймаймыз» деген кейіп танытуда. 

Вашингтон Бейжіңнен келесі үш мәселенің шешімін талап етіп отыр: біріншіден, 2017 жылғы 375 млрд долларға жеткен екі ел арасындағы сау­да айналымындағы АҚШ-қа тиімсіз айырмашылықты 200 млрд долларға қысқарту, екіншіден, интеллектуалды меншікті қорғау, үшіншіден, «Қытай өндірісі 2025» атты Қытай үкіметінің индустриялық бағдарламасын түбегейлі өзгерту (кәсіпорындарға бөлініп отырған үкіметтік субсидияларды тоқтату).

Ал Қытай тарапы бұл талаптарға төмендегідей жауап қайтарып отыр: біріншіден, америкалық өнімдердің импортын кең көлемде ұлғайту, бірақ нақты сандық міндеттемелерді мойынға алмау, екіншіден, патенттерге қатысты заңнамаларды күшейтіп, интеллектуалды меншікті қорғауды қамтамасыз етуге қатысты жұмыстарды күшейту, үшіншіден, «Қытай өндірісі-2025» бағдарламасын өзгертуге қатысты АҚШ тарапының талабын қабылдамау. 

АҚШ-тың бұл позициясының астарында Қытай экономикасының тез қарқынмен дамып, соның арқасында жаңа технологиялар саласындағы екі елдің әлем нарығындағы бәсекелестігі күннен-күнге артып отырғаны және бұл үрдісті барынша тежеуге деген ұмтылыстың жатқаны белгілі болса, Американың айтқанына көнбей отырған Қытай мемлекетінің басты мақсаты – 2030 жылға дейін әлемнің бірінші экономикасына айналу. Сондай-ақ Бейжіңнің түпкі мақсатында әлем елдерін, әсіресе көрші мемлекеттерді Қытайдың саяси ықпалына кіретін аймаққа айналдырып, АҚШ негізін құрап отырған бүгінгі таңдағы әлемдік саяси жүйе мен халықаралық тәртіпті өзгертуге деген ұмтылыс жатқаны анық. 

Алайда сауда-саттық, инвестиция және қаржы саласы сияқты маңызды салалардағы АҚШ пен ҚХР-дың экономикалары арасындағы өзара байланыстар күннен-күнге тереңдеп, бірінің мүддесі біріне тәуелді боп отырғаны да ақиқат. Қытайлық импорттық тауарларға салынатын кедендік салықтарды өсіруге бағытталған саясатқа көптеген америкалық компаниялардың қарсы болып отырғаны – нақ соның дәлелі. Бұл дегеніміз, өзара салықты көбейту арқылы емес, салиқалы саясат жүргізу арқылы екіжақты және көпжақты сауда-саттық жасау жолын жүйелендіру АҚШ пен ҚХР ғана емес, жалпы халықаралық қоғамдастықтың мүддесіне сай екенін білдіреді.

Осы тұрғыдан Қытай үкіметі әлемде қалыптасқан ережелерді қабылдауға және сауда саясатында оларды сақтауға кепілдік бере ала ма деген сауал қазіргі таңдағы ең өзекті мәселеге айналып отыр. Ол үшін ең алдымен АҚШ-тың өзі Дүниежүзілік сауда ұйымының қағидаттары сияқты халықаралық қоғамдастық арасында қалыптасқан тұрақты ережелерді өзіне ыңғайлы уақытта біржақты бұза салмай, оларды қатаң сақтау арқылы өзгеге өнеге көрсетіп, Еуропалық одақ және Жапония сияқты саяси және экономикалық тұрғыдан сенімді әріптестермен ынтымақтастықты күшейтуі тиіс. Барлық дерлік сарапшылардың осыған қатысты пікірлері «Трамп әкімшілігі Сауда көлемін шектеу арқылы Қытайдың технологиялық дамуына тежеу қоюды ойламай, өз елінің технологиялар саласына қажетті реформалар жүргізу арқылы Қытайды алдына жіберіп қоймауды ойлағаны АҚШ үшін әлдеқайда тиімдірек болар еді» дегенге саяды.

Бір жағынан, экономикалық алып елге айналған Қытай да АҚШ-пен ашық текетіреске бармаудың жолын қарастырып, өзі үшін де, өзге үшін де жауапкершілігі жоғары әрекет жасауы тиіс. Дамушы мемлекеттен дамыған мемлекетке айналамын десе, халықаралық қоғамдастықта қалыптасқан тәртіп пен ережелерді қабылдап, шетелдік ком­па­ниялардың қытайлық нарыққа келуіне ке­дергі жасамай, мемлекет жетекшілік жа­сайтын экономикалық модельден нарық­тық экономикаға толықтай көшу Қытай мемлекеті үшін дәл қазір өте маңызды. 

Әлемдегі екі алып елдің сауда сала­сындағы саясаты әлем экономикасына қандай әсер етіп, нендей жаңа проблемалар тудыратынына алаңдаушылық артып отырғанда АҚШ пен оған одақтас мемлекеттердің басшылары арасындағы достық пен сенімге негізделген тығыз қарым-қатынастар билікке Трамп келгелі дәстүрден ауытқып отырғаны да халықаралық қатынастар жүйесіне қалай әсер ететіні көптің назарын өзіне аудартып отыр. 

Мысалы, әлемдегі үшінші экономика болып табылатын, технологиялық жағынан дүниедегі ең дамыған елдерге жататын Жапония соғыстан кейін Азиядағы АҚШ-тың ең сенімді одақтасы болып келе жатқанымен, Трамп әкімшілігі саясатының кесірінен кезінде екі ел бірлесе бастаған Тынық мұхиты жағалауында орналасқан мемлекеттер арасындағы маңызды келісімшартқа (TPP11) АҚШ-сыз қол қоюға мәжбүр болып отыр. Жапония үкіметі үшін, сондай-ақ Еуропалық одақпен Экономикалық әріптестік жайындағы келісімшартты (EPA) тез арада ратификациялап, оған қоса Қытай, Үндістан сияқты алып елдермен Шығыс Азия аймағындағы жалпы экономикалық ынтымақтастық жайындағы келісімшартқа (RCEP) қатысты келіссөздерді өз бетінше жүргізу тиімді болып отыр. Сөйтіп, нарықтық экономикалық қағидаттарға негізделген демократиялық дамыған мемлекеттер АҚШ пен ҚХР сияқты алыптардың арасындағы экономикалық қарым-қатынастар нашарлаған жағдайда өз экономикаларына тиетін кері әсердің алдын алу жолдарын қарастыру үшін бұдан былай АҚШ-сыз жиналып, АҚШ-сыз шешімдер қабылдауы әбден мүмкін.

Шілде айының ортасында Еуропалық одақтың басшылары Дональд Туск пен Жан-Клод Юнкердің Бейжіңде Қытай басшылығымен кездесуін аяқтай сала бірден Токиоға жол тартып, ЕО мен Жапония арасындағы Экономикалық әріптестік жайындағы келісімшартқа қол қоюы халықаралық қатынастар тарихында жиі кездесе бермейтін дипломатиялық қадам болды десек, артық кетпеспіз. 

Еуропалық одақ пен НАТО-дағы және Жапония сияқты одақтас мемлекеттердің басшыларымен Трамптың тіл табыса алмай отырғаны және соның кесірінен Ресей мен Қытайдың даусы қаттырақ естіліп (мысалы, жақында ОАР-да өткен БРИКС саммитіндегі мәлімдемелер), әсіресе Қытайдың АҚШ-тың орнына әлемдегі бірінші ойыншыға айналып кеткендей әсер қалдыратын саяси құбылмалы кезеңде осы елдердің ортасында орналасқан Қазақстан үшін тиімді дипломатия жүргізу өте маңызды. Алыптар тірескенде арасында қалып қоймаудың амалын жасап, әлемдегі алыс-жақын елдермен араласты жандандырғанымыз жөн. 

Саяси-әскери алыптардың айтқанына құлақ асып, көңілдерін ауламау дұрыс болмас, дегенмен халықаралық сауда-саттық және экономикалық жүйеде орны үлкен, халықаралық тәртіпке бағынып, әлемдік ережелерді қатаң сақтауды басты абырой санайтын Жапония сияқты дамыған мемлекеттермен ынтымақтастығымызды одан әрі тереңдетуге күш салу көпвекторлы дипломатиямыздағы тепе-теңдікті сақтау тұрғысынан да, дамыған елге айналғымыз келетін мемлекет екенімізді көрсете алу үшін де, жақын келешектегі «посттрамптық» кезеңдегі халықаралық қатынастар тұрғысынан да мүддемізге сай екені сөзсіз. 

Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бағдарламасы Қазақстанның белсенді қатысуынсыз көздеген мақсатына жетуі мүмкін емес екенін ескере отырып, оған қоса, жоғарыда аталғандай, Жапония мен Еуропалық одақ арасында сауда көлемінің артуы күтіліп отырған бүгінгі таңда шығысымыз бен батысымыздағы экономикалық дамыған елдердің өзара қатынасын геосаяси тұрғыдан да, экономикалық тұрғыдан да барынша мемлекетіміздің мүддесіне пайдалана білу – заман талабы. 

Батырхан ҚҰРМАНСЕЙІТ,

жапонтанушы, дипломат, PhD докторы 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

Жастар жылының ашылу салтанаты басталды

23.01.2019

Расул Абдуллаев маркетинг министрлігін құруды ұсынды

23.01.2019

Талғат ҚАЛИЕВ: Жастардың құндылық жүйесін зерттеу өзекті

23.01.2019

Алматыда көп балалы аналар баспана кезегін күтіп жүр

23.01.2019

«Сервистік әкімдік» Open space режимінде жұмыс істейді

23.01.2019

Ресей 2020 жылғы Олимпиада ойындарына қатыспауы мүмкін

23.01.2019

Қытайдың ІЖӨ-нің өсу қарқыны ең төменгі деңгейге жетті

23.01.2019

Жас мамандарға пайдалы ақпарат (видео)

23.01.2019

Бокстан әйелдер арасындағы әлем чемпионатының қожайыны анықталды

23.01.2019

Футбол күнтізбесі жарияланды

23.01.2019

«Иван Ярыгин» турниріне қатысады

23.01.2019

Данияр Елеусінов шаршы алаңға наурызда шығады

23.01.2019

Маңғыстауда арнайы мониторинг тобының алғашқы отырысы өтті

23.01.2019

«Ойыншық» сабындар

23.01.2019

Мұстафа рухын іздеген қазақтар

23.01.2019

Тұранның тұғырлы тұлғасы

23.01.2019

Инновациялық идеяларды тиімді пайдаланса...

23.01.2019

Ғылым деңгейі неге төмен?

23.01.2019

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

23.01.2019

Қайырымдылық байқауына іріктеу жалғасып жатыр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу