Зүлфия АМАНЖОЛОВА: Каспий конвенциясы – тұрақтылық пен орнықты даму кепілі

Биыл 12 тамызда Ақтау қаласында Каспий маңы мемлекеттерінің Бесінші саммиті өтіп, онда теңіздің құқықтық мәртебесі туралы Конвенцияға қол қойылғаны белгілі. Бейресми түрде «Каспий конституциясы» деп аталған бұл құжаттың ерекшелігі, мән-маңызы жөнінде шетелдік және отандық сарапшылар, саясаткерлер өз пікірлері мен көзқарастарын білдіруде. Осы орайда біз Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі Зүлфия Аманжоловаға аталған Ақтау саммитінің қорытындысына қатысты сұрақтар қойған едік.

Егемен Қазақстан
16.08.2018 3051
2

– Зүлфия Алтайқызы, Каспий теңі­зінің құқықтық мәртебесін нақтылаған конвенцияның басты ерекшелігі, маңызы туралы пікіріңіз қандай?

– Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Бесінші Каспий саммитінің қорытындысы бо­йынша бұқаралық ақпарат құралдары үшін жасаған мәлімдемесінде Конвен­ция­ны «Каспий конституциясы» деп атады. Бұл құжат жағалау мем­ле­кеттері үшін ынтымақтастықтың барлық салаларында өз қатынастарын орнатуға негіз қалаушы құжат болып табылады.

Конвенция Каспий теңізінің суы, түбі, табиғи ресурстары және оның үстін­дегі әуе кеңістігін қоса алғанда, оны пай­да­лануға қатысты жағалау мем­лекеттерінің құқықтары мен міндет­те­мелеріне байланысты барлық мәселелер кешенін реттейді.

Су айдынын шектеу мәселелері айқындалды. 15 теңіздік миліне енетін аумақтық сулар белгіленді. Олардың сыртқы шекаралары мемлекеттік шекаралар мәртебесін алады. 10 мильдік балық аулау аймақтары аумақтық сулармен іргелес болып, онда әр мемлекеттің балық аулауға айрықша құқығы бар. Балық аулау келісілген ұлттық квоталар негізінде жүзеге асырылады. Балық аулау аймағынан тыс ортақ су аймағы сақталады. Жағалау елдерінің тулары астында жүретін кемелерге теңіздің мемлекеттік шекарасынан тыс жүзу еркіндігі беріледі.

Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияның ережелерін жүзеге асыру мақсатында президенттер сыртқы істер министрліктеріне нақты міндеттерді қоюға уағдаласты. Сыртқы істер министрліктеріне Каспий теңізі мәселелері бойынша жоғары деңгейдегі жұмыс тобын құру тапсырылды. Бұл топтың жақын арадағы міндеті Каспий теңізіндегі тікелей бастапқы сызықтарын орнату әдістемесі туралы келісімді пысықтау және келісу болып табылады.

Мемлекеттер басшылары, сондай-ақ Каспий теңізіндегі сенім шаралары туралы келісімді пысықтау қажеттілігі туралы келісті. Бұл келісім аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылықты, орнықты дамуды қамтамасыз етудің ортақ мақсаттарына қызмет етуі тиіс.

Каспий жағалауы елдерінің прези­дент­тері жағалау мемлекеттері келіссөз­дер топтарының алдына Каспий теңізі био­­логиялық ресурстарының заңсыз кәсі­біне қарсы күреске бағытталған Келі­сім бо­йын­ша жұмысты аяқтау туралы міндет қойды.

Саммит барысында қол қойылған маңызды құжаттар арасында Каспий жағалауының мемлекеттері арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы, сондай-ақ Көлік саласындағы ынтымақтастық туралы келісімдерді атап кетуге болады.

Сонымен қатар мемлекеттік шекарамызды аумақтың тегіс периметрі шегінде айқындап алғанымыз Қазақстан үшін маңызды жайт болып табылады, яғни Конвенцияға қол қойылғанға дейін Қазақстанның құрлықтық шекаралары заңды түрде ресімделген болса, енді Кон­вен­ция Қазақстанға өз егемендігінің шегін те­ңізде де анықтауға мүмкіндік береді.

Біздің еліміз ашық теңіздерге және Дүниежүзілік мұхитқа қол жеткізе алмайтын ішкіқұрлықтық мемлекет. 1982 жылғы Ішкіқұрлықтық мемлекеттердің транзиттік саудасы туралы конвенциясы және 1965 жылғы теңіз құқығы жөніндегі БҰҰ конвенциясы сияқты халықаралық әмбебап құжаттар арқылы ішкіқұрлықтық мемлекеттердің Дүниежүзілік мұхит және ашық теңіздерге еркін транзит жасау құқығы анықталады. Каспий теңізінің жағалауында орналасқан барлық елдер осы конвенциялардың қатысушылары болып табылмағандықтан, бізге Дүние­жүзілік мұхитқа қол жеткізу құқығын бекіту қажет болды.

Біз, яғни барлық жағалау мем­ле­кеттері ашық теңіздер мен дүниежүзілік мұхитқа Каспий теңізінен және кері қарай бір-бірінің аумағы арқылы транзит еркіндігі бойынша келісімге қол жет­кізе алдық. Су асты кабельдері мен ма­гистральды құбырлар маршруты өтетін мемлекеттермен келісім бойынша осы елдер аумақтарында мұндай кабель­дер мен құбырларды Каспий теңізі­нің түбінде салу мүмкіндігі әлемдік нарық­тарға көмірсутегін жеткізу жолдарын әртараптандыру үшін ауқымды перспективаларға жол ашады.

– Каспий теңізінің жер қойнауын пайдалану үшін теңіздің түбін шектеу мәселесі көпшілікті толғандырып отырған жайттардың бірі. Бұл мәселе қалай реттеледі?

– Қабылданған құжатқа сәйкес, әрбір мемлекет жер қойнауын пайдалану бо­йынша егемендік құқықтарын өзінің түптік секторы шекараларында жү­зеге асырады. Мұнда егжей-тегжей­лі түсініктеме беру қажет, себебі Қазақ­стан бұл бағытта көрші елдермен айтар­лықтай жұмыс атқарды. Қазіргі таңда Кас­пийдің солтүстік және орталық бөлі­гіндегі түбі мен қойнауы шектелген. Қазақстан Ресеймен тиісті Келісімді 1998 жылы, ал оған тіркелген Хаттаманы 2002 жылы бекітті. Қазақстан мен Әзер­байжан арасындағы теңіз түбінің шектеуі 2001 жылғы Келiсiмде және 2003 жылғы оған тіркелген Хаттамада белгі­лен­ген. Сонымен қатар 2003 жылы қол қойыл­ған Каспий теңізі түбінің шектес учаске­лерін шектеу сызықтарының торабы бо­йынша Қазақстан – Әзербайжан – Ресей үш­тігінің келісімі бар. Қазақстан мен Түрік­менстанның түбін делимитациялау туралы уағдаластық 2014 жыл­ғы Келісіммен бекітілді. Түптің шектес учаскелерін шектеу сызықтары тора­бының аумағы Әзербайжан және Тү­рік­менстанмен үшжақты форматта анық­талған соң, біздің мемлекетіміз Кас­пий теңізінде жер қойнауын пайдалану бо­йынша егемендiк құқықтардың шегін заң­ды рәсімдеуді аяқтады деп айта аламыз.

– Саммитте Каспий жағалауы мем­лекеттерінің басшылары тағы қандай мәселелерге назар аударды?

– Қоршаған ортаны қорғау мәсе­ле­леріне де ерекше көңіл бөлінді. Тарап­тар­дың бұл жағдаяттар бойынша ұста­нымдары келіссөздердің басынан бас­тап жақын болды. Бұл өз кезегінде экологиялық аспектілерге қатысты ере­желерді тыңғылықты әрі ертерек келіс­тіруге мүмкіндік берді. Каспий теңізінің қоршаған ортаны сақтау мәселелеріне ортақ тәсілдемелер негізінде 2003 жылы тараптар Тегеран конвенциясы деп аталатын Каспий теңізінің табиғи қоршаған ортасын қорғау туралы шектелмелі Конвенция жасады. Ақтау конвенциясына сәйкес, Каспий теңізінде биологиялық әртүрлілікті бұзатын кез келген іс-әрекетке тыйым салынады.

Сонымен қатар тараптар Каспий теңізіндегі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру ережелеріне келісті.

Әңгімелескен

Жолдыбай БАЗАР,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.11.2018

Аустрияның Санкт-Пёлтен қаласында Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

12.11.2018

Алматыда Батырхан Шүкенов атындағы музыкалық байқау өтеді

12.11.2018

Атырау облысында жыл соңына дейін 30 әлеуметтік нысан іске қосылады

12.11.2018

«Түркілердің атасына» көрсетілген құрмет

12.11.2018

Өскемен қаласының көшелеріне Әміре Қашаубаев пен Қалихан Ысқақтың аты беріледі

12.11.2018

Румынияда қазақ киносының фестивалі өтті

12.11.2018

Атырау облысында 1720 кәсіпорын қызметкерлерінің жалақысын көтереді

12.11.2018

Атырауда «1st Grand Ball Atyrau» қайырымдылық балы өтті

12.11.2018

Парижде үш жылға созылған төрелік дау Қазақстанның пайдасына шешілді

12.11.2018

Ақтөбелік қыз Димаш Құдайбергеннің Лондондағы концертіне қатысады

12.11.2018

Ыстамбұлда Д.Кәлетаев шетелдік қазақ ұйымдарының басшыларымен кездесу өткізді

12.11.2018

Ақтөбе мен Челябі ынтымақтастық туралы келісімге келді

12.11.2018

Алматы әкімі қаланың қыс маусымына дайындығын тексерді

12.11.2018

Парижде Трамп, Путин, Макрон және Меркель бірқатар мәселелерді талқылады

12.11.2018

Қазақстан Ауғанстан жөніндегі отырысқа қатысты

12.11.2018

Америкалықтар Қостанай облысына инвестиция салғысы келеді

12.11.2018

Қазақстандық ару Miss Asia Global титулын жеңіп алды

12.11.2018

«Астана LRT» ЖШС орталық кассасы бүгіннен бастап жаңа мекен-жай бойынша жұмыс істейді

12.11.2018

Денис Никиша шорт-тректен әлем кубогінде үздік төрттікке енді

12.11.2018

Калифорниядағы орман өрті: Парадайс қаласы жанып кетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

Сайын БОРБАСОВ, саяси ғылымдар докторы

Halyqaralyq bedel jáne syrtqy saıasat

Álemdik úrdister jyldamdap, halyqaralyq qatynastar shıeleniske túsken zamanda tıimdi syrtqy saıasatty iske asyra alǵan memleketter tabysty damıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу