Ботай қонысын ашық аспан астындағы мұражайға айналдыру – алдағы міндеттердің бірі

Елбасы былтыр «Хабар» телеарнасына берген сұхбатында «Туған жердің топырағы, әрбір өсімдігі, жан-жануар дүниесі біз үшін өте қымбат. Отанды, елді сүю осыдан басталады. Сондықтан жас ұрпақты осындай жағдайда тәрбиелесек деп ойлаймын. Қазіргі кезде бұл жұмыстар барлық жерде жүргізіліп жатыр» дей келіп, Қазақстанның киелі жерлері географиясы ауқымында туризмді дамытуға ерекше көңіл бөлу қажеттігін атап көрсеткен болатын.

Егемен Қазақстан
23.08.2018 2463
2

Сұлулығымен сұқтандыратын әсем жерлер «ақ қайыңдар өлкесі» саналатын Қызылжар өңірінде аз емес. Соңғы кездері тамылжыған табиғатымен шетел туристерінің назарын аударып отырған Айыртау ауданы да құнды ескерткіштер мен сирек жәдігерлерге бай. Айғаным ханша қонысы, Шоқан Уәлиханов тарихи-этнографиялық мұражайы, Қарасай мен Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені қатарында киелі жерлер картасына енгізілген Ботайдың орны бөлек. Ол жөнінде аз айтылып жүрген жоқ. Десек те былайғы жұртшылық көп біле бермейтін ішке бүккен жұмбақ қырлары мен сырлары жетіп артылады.

Осы себепті әрбір жаңа деректің жайына жете қанықсақ, құпиясын біле түссек деген қызығушылық артпаса кеми түспесі анық. Оның үстіне «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында қазіргі уақытта не атқарылып жатыр, әлде «мата даңқымен бөз өтеді» демекші бұрынғы дақпыртымен шектеліп қалды ма деген сауал да, түкпірдегі ауылдың атын төрткүл дүниеге бірінші болып танытып, сүйіншілеп әйгілеген қызылжарлық оқымысты Виктор Зайберттің ғылымға келу жолы бей-жай қалдырмасы анық.

Қазақстан ұлттық энцикло­педиясының мәліметтеріне сүйенсек, Ботай мәдениеті энеолит дәуірінде Солтүстік Қазақстанды мекендеген тайпалар тұрағы саналады. Никольское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 шақырым жерде орналасқан бағзы мекеннің алғаш ашылуына тарих пәнінің мұғалімі Есләмбек деген ел азаматы түрткі болған.

Ол туралы осы өңірдің түлегі, белгілі ғалым Әміржан Шалтықов «Ботайдың кім екенін білесіз бе?» деген мақаласында («Егемен Қазақстан», 7 тамыз) арнайы тоқталып өткен. Иман-Борлық өзені жағасына оқушылармен саяхаттауға барып, сол жерден тапқан мол олжаны Көкшетау облыстық мұражайына өткізу арқылы араға ондаған жылдар өткеннен кейін кездейсоқ әлемдік сенсацияға жол ашарын сезбеген өлкетанушының есімін бүгінде жас­тар түгіл үлкендердің өздері біле бермейтіні өкінішті.

 Біз танымал тарихшы Виктор Федорович Зайбертті көптен білуші едік. Оның неміс халқына тән еңбекқорлығы, қазақтар арасында туып-өскендіктен жергілікті тұрғындардан бойына сіңірген ашықтық, қонақжайлылық қасиеттері, мәрт мінезі тәнті ететін. Тарихи айналымға «Ботай мәдениеті» деген атпен кірген жаңалықты бүгінде археолог-ғалымдар жылқының ең алғаш қолға үйретілген, арба пайдаланылған, қымыз өндірілген жері ретінде таниды.

Бұған дейін Украинаның Дериевке деген жерінде шамаман ІІІ-VІ мыңжылдықта бірінші рет асау тарпаңға жүген-ноқта кигізілді деп айтылып келсе, тарихты бақандай 53 ғасырға кері шегіндіруі, Андрон мәдениетінен де арыға кететіні – оны болжам ретінде емес, бұлжытпас деректер арқылы әлемдік деңгейдегі семинар-симпозиумдарда, конференцияларда жариялауы, ЮНЕСКО-ның тізіміне енгізіп, жоғары, орта мектептер оқулықтарына кіргізіп, мойындата білуі – ғаламат ерлікке пара-пар дер едік. «Бүгінгі дәуірдің ғалымдары дүниежүзілік тарихтың сан мың сұрағының жауабын дәл осы «Ботай мәдениетінен» тауып отыр», деген екен АҚШ-тың тәңір жарылқағыр беделді тұлғасы Д.Энтони.

Кембридж университетінің оқытушысы, профессор Маршал Левина Айыртауға арнайы ғылыми экспедиция жасап, мінсе көлігі, жесе тамағы болған Қамбар ата түлігінің мың сан сүйектерін, жылқы, үй шаруашылығына пайдаланылған құрал-саймандарды көріп, аузын ашып, көзін жұмған. Мұхиттың арғы жағында Ботай жайлы арнайы көрме өткізіліп, дүние жүзі археологиясының ең үздігі деп танылған. Содан бері та­рихи, археологиялық қорық ұйым­дастырылып, біржарым гектар аумақты алып жатқан қалашық қоршалған.

150-ден астам үйдің орны аршылып, қалпына келтірілген. Қазақстан археологиясының қалыптасуына, Ұлы Дала қылқұйрықтысының ең алғаш тәуелсіз елімізде табылуына түрткі болған Ботай қонысы тарихын зерттеуге, ол жөнінде ғылыми орталық ашып, дамытуға зор үлес қосқан Виктор Федорович жайлы деректі фильмдердің бірін «Эй-Би-Си» телекомпаниясы, канадалық белгілі продюсер әрі андрополог Найоби Томпсон түсіріпті. Ғалымға бір жолыққанымызда Ақмола облысы Красный Яр қаласы іргесінен Ботай мәдениетіне тиесілі бүтін бір қоныстың кезіккенін қуана хабарлаған. Оның айтуынша, ол маңайдан бір мыңға жуық жәдігер кезігіпті.

Демеушілер табылып жатса жылқы мен қымыз музейін ашар едік деген әзірге қол жетпестей көрінетін арманын да айтып қалған. Бағзы заман тұрғындарының мұндай мекендері теріскейде аз емес. Археологиялық қазба жұмыстары жүйелі жүргізілсе, ұшырасып қалуымыз әбден ықтимал. Есік қаласы жанынан атақты архео­лог К.Ақышев тапқан алтын адам мо­ласы жер-жерден табылып жатуы­на қарағанда Қазақ жерінің тарихы те­реңде жатқанын аңғартады, дейді ол.

Ол саналы ғұмырының көп бөлігін Мағжан елінде, М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде өткерді. Кейін қызмет бабымен әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне ауысса да, өркениеттің ежелгі мекенін ашық аспан астындағы мұражайға айналдыру мақсатын жүзеге асыру ниетімен осында қазба жұмыстарымен айналысып жүр.

Жанына тарих ғылымдарының докторы Досбол Байқонақовты қосып алыпты. Қос ғалым Ботай қонысынан бүгінге дейін екі жүз мыңға жуық құнды заттар табылғанын, оның ауқымы бір өңірмен ғана шектелмейтінін, Ертістен Оралға дейінгі ұлан-ғайыр аумақты қамтитынын айтады. Осыған дейін Қызылжар өңірінде әлем археологтарының басқосуымен ғылыми-тәжірибелік конференция­лар ұйымдастырылса, жуық арада итальяндық археологтар келмек.

Виктор Федорович Ботай қонысында археологиялық зерттеу жұмыстары жүйелі түрде жалғасып жатқанын, ашық аспан астындағы мұражай құру Үкіметтің бағдарламасына енгізілгенін, оның төңірегінде қолға алынған кешенді шаралар ұлт тарихының дамуына зор серпін беретінін, осы өңірді мекендеген адамдардың шығу тегі қандай деген маңызды сауалдарға жан-жақты жа­уаптар алынатынын жеткізді.

Әлемдегі 38 тілде жарық көретін беделді басылым – «Mational Geographic» журналының экспедициялық тобы тарихи нысанға арнайы ат басын бұрып, егжей-тегжейлі танысыпты. Ағылшын тілінде түрлі-түсті жинақ шығаратын болыпты.

Олай болса, шетелдіктерді де ерекше қызықтырып отырған өркениеттің ежелгі мекені ашық аспан астындағы музейге тезірек айналса екен дейсің. Өйткені бұл мәселенің көптен бері көтеріліп келе жатқанына қарағанда «не бүк, не шік дейтін» мезгіл жеткен сияқты.

Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан»

Солтүстік Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

23.02.2019

Мақсат - әр тұрғынға отыз шаршы метр баспана беру

23.02.2019

Қызылорда облысы Полиция департаментінің жеке құрамы үшін гарнизондық жиын өтті

23.02.2019

Лондонда қазақстандық боксшы қарсыласын нокаутқа түсірді

23.02.2019

Павлодарда  «Ұзақ өмір сүру орталығы» ашылды

23.02.2019

Ұлттық нейрохирургия орталығында түрлі науқастар тегін қаралды

23.02.2019

Кетіп жатқан әкімге «кетпе» деді 

23.02.2019

Полиция департаменті тұрғындарға арналған кеңсе ашты

23.02.2019

Майқайың кентінде өрт сөндірушілер газ толы баллондарды алып шықты

23.02.2019

ҚХЛ: Тұрақты біріншілік аяқталды

23.02.2019

Михаил Кукушкин жартылай финалға шықты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу