Ботай қонысын ашық аспан астындағы мұражайға айналдыру – алдағы міндеттердің бірі

Елбасы былтыр «Хабар» телеарнасына берген сұхбатында «Туған жердің топырағы, әрбір өсімдігі, жан-жануар дүниесі біз үшін өте қымбат. Отанды, елді сүю осыдан басталады. Сондықтан жас ұрпақты осындай жағдайда тәрбиелесек деп ойлаймын. Қазіргі кезде бұл жұмыстар барлық жерде жүргізіліп жатыр» дей келіп, Қазақстанның киелі жерлері географиясы ауқымында туризмді дамытуға ерекше көңіл бөлу қажеттігін атап көрсеткен болатын.

Егемен Қазақстан
23.08.2018 1871
2

Сұлулығымен сұқтандыратын әсем жерлер «ақ қайыңдар өлкесі» саналатын Қызылжар өңірінде аз емес. Соңғы кездері тамылжыған табиғатымен шетел туристерінің назарын аударып отырған Айыртау ауданы да құнды ескерткіштер мен сирек жәдігерлерге бай. Айғаным ханша қонысы, Шоқан Уәлиханов тарихи-этнографиялық мұражайы, Қарасай мен Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені қатарында киелі жерлер картасына енгізілген Ботайдың орны бөлек. Ол жөнінде аз айтылып жүрген жоқ. Десек те былайғы жұртшылық көп біле бермейтін ішке бүккен жұмбақ қырлары мен сырлары жетіп артылады.

Осы себепті әрбір жаңа деректің жайына жете қанықсақ, құпиясын біле түссек деген қызығушылық артпаса кеми түспесі анық. Оның үстіне «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында қазіргі уақытта не атқарылып жатыр, әлде «мата даңқымен бөз өтеді» демекші бұрынғы дақпыртымен шектеліп қалды ма деген сауал да, түкпірдегі ауылдың атын төрткүл дүниеге бірінші болып танытып, сүйіншілеп әйгілеген қызылжарлық оқымысты Виктор Зайберттің ғылымға келу жолы бей-жай қалдырмасы анық.

Қазақстан ұлттық энцикло­педиясының мәліметтеріне сүйенсек, Ботай мәдениеті энеолит дәуірінде Солтүстік Қазақстанды мекендеген тайпалар тұрағы саналады. Никольское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 шақырым жерде орналасқан бағзы мекеннің алғаш ашылуына тарих пәнінің мұғалімі Есләмбек деген ел азаматы түрткі болған.

Ол туралы осы өңірдің түлегі, белгілі ғалым Әміржан Шалтықов «Ботайдың кім екенін білесіз бе?» деген мақаласында («Егемен Қазақстан», 7 тамыз) арнайы тоқталып өткен. Иман-Борлық өзені жағасына оқушылармен саяхаттауға барып, сол жерден тапқан мол олжаны Көкшетау облыстық мұражайына өткізу арқылы араға ондаған жылдар өткеннен кейін кездейсоқ әлемдік сенсацияға жол ашарын сезбеген өлкетанушының есімін бүгінде жас­тар түгіл үлкендердің өздері біле бермейтіні өкінішті.

 Біз танымал тарихшы Виктор Федорович Зайбертті көптен білуші едік. Оның неміс халқына тән еңбекқорлығы, қазақтар арасында туып-өскендіктен жергілікті тұрғындардан бойына сіңірген ашықтық, қонақжайлылық қасиеттері, мәрт мінезі тәнті ететін. Тарихи айналымға «Ботай мәдениеті» деген атпен кірген жаңалықты бүгінде археолог-ғалымдар жылқының ең алғаш қолға үйретілген, арба пайдаланылған, қымыз өндірілген жері ретінде таниды.

Бұған дейін Украинаның Дериевке деген жерінде шамаман ІІІ-VІ мыңжылдықта бірінші рет асау тарпаңға жүген-ноқта кигізілді деп айтылып келсе, тарихты бақандай 53 ғасырға кері шегіндіруі, Андрон мәдениетінен де арыға кететіні – оны болжам ретінде емес, бұлжытпас деректер арқылы әлемдік деңгейдегі семинар-симпозиумдарда, конференцияларда жариялауы, ЮНЕСКО-ның тізіміне енгізіп, жоғары, орта мектептер оқулықтарына кіргізіп, мойындата білуі – ғаламат ерлікке пара-пар дер едік. «Бүгінгі дәуірдің ғалымдары дүниежүзілік тарихтың сан мың сұрағының жауабын дәл осы «Ботай мәдениетінен» тауып отыр», деген екен АҚШ-тың тәңір жарылқағыр беделді тұлғасы Д.Энтони.

Кембридж университетінің оқытушысы, профессор Маршал Левина Айыртауға арнайы ғылыми экспедиция жасап, мінсе көлігі, жесе тамағы болған Қамбар ата түлігінің мың сан сүйектерін, жылқы, үй шаруашылығына пайдаланылған құрал-саймандарды көріп, аузын ашып, көзін жұмған. Мұхиттың арғы жағында Ботай жайлы арнайы көрме өткізіліп, дүние жүзі археологиясының ең үздігі деп танылған. Содан бері та­рихи, археологиялық қорық ұйым­дастырылып, біржарым гектар аумақты алып жатқан қалашық қоршалған.

150-ден астам үйдің орны аршылып, қалпына келтірілген. Қазақстан археологиясының қалыптасуына, Ұлы Дала қылқұйрықтысының ең алғаш тәуелсіз елімізде табылуына түрткі болған Ботай қонысы тарихын зерттеуге, ол жөнінде ғылыми орталық ашып, дамытуға зор үлес қосқан Виктор Федорович жайлы деректі фильмдердің бірін «Эй-Би-Си» телекомпаниясы, канадалық белгілі продюсер әрі андрополог Найоби Томпсон түсіріпті. Ғалымға бір жолыққанымызда Ақмола облысы Красный Яр қаласы іргесінен Ботай мәдениетіне тиесілі бүтін бір қоныстың кезіккенін қуана хабарлаған. Оның айтуынша, ол маңайдан бір мыңға жуық жәдігер кезігіпті.

Демеушілер табылып жатса жылқы мен қымыз музейін ашар едік деген әзірге қол жетпестей көрінетін арманын да айтып қалған. Бағзы заман тұрғындарының мұндай мекендері теріскейде аз емес. Археологиялық қазба жұмыстары жүйелі жүргізілсе, ұшырасып қалуымыз әбден ықтимал. Есік қаласы жанынан атақты архео­лог К.Ақышев тапқан алтын адам мо­ласы жер-жерден табылып жатуы­на қарағанда Қазақ жерінің тарихы те­реңде жатқанын аңғартады, дейді ол.

Ол саналы ғұмырының көп бөлігін Мағжан елінде, М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде өткерді. Кейін қызмет бабымен әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне ауысса да, өркениеттің ежелгі мекенін ашық аспан астындағы мұражайға айналдыру мақсатын жүзеге асыру ниетімен осында қазба жұмыстарымен айналысып жүр.

Жанына тарих ғылымдарының докторы Досбол Байқонақовты қосып алыпты. Қос ғалым Ботай қонысынан бүгінге дейін екі жүз мыңға жуық құнды заттар табылғанын, оның ауқымы бір өңірмен ғана шектелмейтінін, Ертістен Оралға дейінгі ұлан-ғайыр аумақты қамтитынын айтады. Осыған дейін Қызылжар өңірінде әлем археологтарының басқосуымен ғылыми-тәжірибелік конференция­лар ұйымдастырылса, жуық арада итальяндық археологтар келмек.

Виктор Федорович Ботай қонысында археологиялық зерттеу жұмыстары жүйелі түрде жалғасып жатқанын, ашық аспан астындағы мұражай құру Үкіметтің бағдарламасына енгізілгенін, оның төңірегінде қолға алынған кешенді шаралар ұлт тарихының дамуына зор серпін беретінін, осы өңірді мекендеген адамдардың шығу тегі қандай деген маңызды сауалдарға жан-жақты жа­уаптар алынатынын жеткізді.

Әлемдегі 38 тілде жарық көретін беделді басылым – «Mational Geographic» журналының экспедициялық тобы тарихи нысанға арнайы ат басын бұрып, егжей-тегжейлі танысыпты. Ағылшын тілінде түрлі-түсті жинақ шығаратын болыпты.

Олай болса, шетелдіктерді де ерекше қызықтырып отырған өркениеттің ежелгі мекені ашық аспан астындағы музейге тезірек айналса екен дейсің. Өйткені бұл мәселенің көптен бері көтеріліп келе жатқанына қарағанда «не бүк, не шік дейтін» мезгіл жеткен сияқты.

Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан»

Солтүстік Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.09.2018

Көкшетау тұрғыны тираждық лотерея ойынының миллионері атанды

20.09.2018

Жаңа еңбекақы жүйесі - оңтайландыру нәтижелеріне тікелей байланысты - Алик Шпекбаев

20.09.2018

Кесенелер тұрғызу жарысқа айналып бара ма?..

20.09.2018

Бүгін елімізде машина жасаушыларының VI форумы басталды

20.09.2018

Атырауда халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

20.09.2018

Бакуде дзюдодан әлем чемпионаты басталды

20.09.2018

Қоқыс өңдейтін цех ашар едім - Сергей Привалов

20.09.2018

Доллар бағамы 358 теңгеге түсті

20.09.2018

Ұрпақ сабақтастығының үлгісі

20.09.2018

АҚШ-тағы «Флоренс» дауылынан зардап шегушілер саны артты

20.09.2018

«Хат қоржын» (20.09.2018)

20.09.2018

Еурокомиссия Амазонға қатысты антимонополиялық тексерулерін бастауы мүмкін

20.09.2018

Әлеуметтік мәртебесі рәсімделеді

20.09.2018

Көкірек көзіміз қайтсек ашылады?

20.09.2018

Оралда бұқаралық домбыра тартудан рекорд жасалды

20.09.2018

Ұлттық ұлан командирлері біліктілігін шыңдады

20.09.2018

Қызылордада «Үздік анықтаушы» анықталды

20.09.2018

Балуандар Бухаресте бақ сынайды

20.09.2018

Кенияда жаттығып жүрген қазақ қызы

20.09.2018

Ақын Сараның 165 жылдығына арналған айтыс өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу