Конституция – тұрақтылық тұғыры

Қазақ елі 30 тамызда Конституция күнін атап өтеді. Бүкілхалықтық дауыс берумен қабылданған Ата Заңымыз тәуелсіздікке таудай тіреу болып, нәтижесінде сол күн халықтық мерекеге айналды. 

Егемен Қазақстан
23.08.2018 2726
2

Тәуелсіздік ата-бабаларымыздың ғасырлар бойғы арманы болатын. Дегенмен, олар қаншама тәуелсіз мемлекет құру жолында жанын құрбан етіп, бастарын бәйгеге тіккендерімен, уақыт талабы асқақ ойларды жүзеге асырмай келген еді.

Мемлекеттік қалыптасу, Консти­туция қабылдаудың қиын жолын тек біз ғана емес, өзге елдер де бас­тарынан өткізді. Біздер этнос ре­тін­де осынау сындарлы қалыптасу, даму жолынан абыроймен өттік. Қа­зақ қоғамы елдікті түрлі әдіс-тәсіл­дермен жетілдіре отырып, бір­лік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін мем­лекеттіліктің белгілерін жасақтауда тарихи мүмкіншілікті тиімді пайдалана білді.

Ата-бабаларымыз құрған құқық­тық қоғам заманауи түсініктегі мем­лекет ұғымына сай келмесе де, бас­қарудың сол түрі олардың еркін және тәуелсіз орта қалыптастыруға деген ұмтылысының куәсі екені анық.

Тарихқа зер салсақ, сол кездің озық ойлы азаматтары Керей мен Жәнібек бабаларымыз 1465 жылы алғаш Қазақ хандығын құрып, мемлекет функцияларын өздеріне жүктеп, елдің жан-жақты дамып, өсіп-өрбуіне қамқоршы болған. Ал олардың ізба­сарлары ішкі қайшылықтарды ақыл­мен шеше отырып, сыртқы жаулармен, әсіресе жоңғарлармен жан берісіп, жан алысқан, адам төзгісіз арпалыста елді қорғап, сырттан төнген қатерді жеңіп, ұрпақтарына жарқын жол көрсетіп, тәуелсіз ел болуға өлшеусіз еңбек сіңірді.

Қазақ елінің Автономиялы Респуб­лика мәртебесіндегі Конституциясы 1926 жылы 18 ақпанда қабылданып, оның нормалары саяси жүйе мен қоғамның ағымына сәйкес дамып, өзгеріп отырды.

Алашорда арыстары қол жеткізе алмаған арманның орындалуына Кеңес Одағының ыдырауы себе­бін тигізіп, мемлекетіміздің егемен­дігін жария­лаудың мүмкіндігі туды. 1991 жылы 16 желтоқсанда еліміз­дің тәуел­сіздігі туралы дүние жүзіне жар салып, екі жыл өткен соң, тәуелсіз Қазақстанның алғаш Конститу­циясын қабылдап, Қазақстан Респуб­ликасының Президенті Мемлекет басшысы деп танылған күн бүгінде тарихымыздың ең жарқын тарауына айналды.

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Ата Заңын әзірлеушілердің бірі, академик Сұлтан Сартаев ондағы конституциялық нормалардың жедел, қысқа уақытта енгізілу себебін мемлекет пен азаматтардың қарым-қатынас сипатын өзгерту, мемлекет егемендігін бекіте түсудің қа­жет­тілігімен түсіндіреді. Өйткені сол кезеңде бір қоғамдық жүйеден екіншісіне ауысу барысында бұрынғы ел билігіндегі консервативті күштер өз орнын босатып беруге ашық қарсылық білдіріп жатқан уақыт еді.

Сол кездегі қоғамның белсенді мү­шелерінің қолдауымен жүзеге ас­қан, тәуелсіз даму жолы, қазіргі Конс­­титуцияның шынайы жағдайын көр­сетіп отыр. Қоғамдағы өзгерістер сол Ата Заң негізінде іске асуда. Тә­уел­­­сіздік алған жылдар ішінде қоға­­мы­­­мыз­­дың басым бөлігінің әл-ауқа­ты жақ­­­сарға­ны көрер көзге бірден байқалады.

Жалпы, Конституцияда мемле­кет­тік биліктің жүзеге асырылуы, аза­маттың, тұлғаның қоғамдағы орнын нақ­тылау механизмдері белгіленген. Хал­қымыздың бостандықты, теңдік пен келісімді қолдайтыны Ата Заңның кіріс­пе бөлімінде-ақ көрініс тапқан. Конс­­титуция қоғам мен мемлекет ал­ды­на жаңа міндеттер жүктейтіні ақиқат.

Біз өз іс-тәжірибемізде азаматта­рымыздың ел заңдарын жаман деп шағымданғанын ешқашан естіген де, көрген де емеспіз. Қылмыстық қуда­лау тұйығына кірген адамдар көбіне құқық қорғау органдарының қызме­тіне шағым айтады. Олар жауапты лауазым иелерінің процессуалдық талаптарды анықталған тәртіп бойынша орындамауларына наразылығын білдіреді. Мәселен, тергеу барысында заңсыз әдіспен алынған дәлелдердің заңдық күші болмайтыны, кінәлі емес болуы мүмкін деген ойдың өзін сезіктінің пайдасына жарату сияқты конституциялық қағидаттар сақтала бермейді.

Осындай жайттар құқықтық нигилизм мен құқықтың құнсыздануын көрсетеді. Мұны қоғам мүшелері де кө­ріп отыр. Олар конституциялық нор­ма­ларды назарға алмауды, өкілетті адам мен құқық қорғау органдарының аза­матты қорғамауын қалыпты жайт деп қабылдауға бой үйрете бастайды.

Қоғам мүшелеріне құқықтық көмек көрсету барысында Конституция мен заң нормаларын сақтамау жайт­та­рының кездесетініне куә болып жүрміз. Құқық қорғау органдары заңмен бекітілген процессуалды нор­маларды әр уақытта сақтамайды, нәти­жесінде сезіктінің кінәсі туралы дерек­тер заңсыз әдістермен жиналады. Ал бақылаушы орган бұл заң бұзу­шылықтарға көз жұма қарайды. Оған қоса, «қағаз толтыру» арқылы дәлел жинау әдетке айналып бара жат­қан секілді. Осындай жағдайлар Конс­т­итуцияның кейбір нормаларына өзгеріс енгізуге мәжбүр етті. Нәти­жесінде қадағалаушы органның бірқатар өкілеттіліктері сот саласына берілді.

Әйтсе де мемлекеттің азаматтарды қорғау немесе конституциялық құқықтарын сақтау механизмдері жоқ деп айтуға да болмас. Ол бар. Алайда шағымданушы өз құқықтарының бұзы­­­­луына орай берген сауалына алатын жауабының мазмұны сол органға деген наразылықты туындатады. Себебі сол бір жапырақ қағазда шенеунікке ғана түсінікті тілде, «жауап беріп құтылсам болды» деген оймен жауап беріледі. Ал сол қабылдаған шешімдерді түсіну үшін адамдар не жазғанын ұғындырып беруін сұрап, сотқа қайтадан өтініш түсіруге мәжбүр болған жайттардың орын алғаны бүгінде ашық айтылып жүрген ащы шындық.

Бас прокурордың баспасөзде жарияланған сұхбатында Жоғарғы сот шешімімен 269 сот үкімі өзгертіліп, прокурордың наразылығымен 12 сот­талушының ақталып шығуы ту­ралы деректер қылмыстық қуда­лауды жүзеге асыру барысында жібе­ріліп келген кемшіліктердің әлі де аз еместігін көрсетеді. Кейбір мем­лекеттік органдардың бюрократ­тық аппаратқа айналып, негізгі мін­дет­терінен ауытқып кеткені де құпия емес. Олар азаматтармен қарым-қатынасын оңтайландырып, мәселені дауға ұластырмай шешу орнына, мемлекеттік ғимараттар айналасына адам өтпес дуалдар салып, қоршауларды жетілдірумен әлек. Олар мұны экстремистерден қорғану мақсатында орнатамыз дегенімен, лаңкестермен тікелей айналысатын орган қызметкерлерінің айқай-шусыз-ақ осы бағытта көп істі тындырып жүргендерінен бейхабар болса керек.

Құқық қорғау органдары арыз­да­нушының мәселесін нақты шешудің орнына бюрократиялық нормативтік-құқықтық актілерді қабылдауға ма­шықтанып алғаны да жұрт аузында жүр. Сол актілерде қойылатын талап­тардың бірқатары іс жүзінде еліміздің заңдарына қайшы келіп жатады.

Дегенмен, қолдан жасалған кедер­гі­лер мен туындаған мәселелерге қара­мас­тан, азаматтық қоғам Конститу­ция­мен бірге дамып, өмір сүруде, заң та­ла­­бын орындау ережеге айналып келеді.

Сайып келгенде Конституциямыз барша халықтың тең құқықтық дәре­жесін қамтамасыз етіп қана қоймай, бостандықтары мен құқықтарына кепіл болуда. Лайым, осылай болғай. Қоғам мүшелерінің оған күдіксіз сеніммен қарайтынына кәміл сенемін.

Осы сәтті пайдаланып, байтақ даламызды – Ұлы Дала елін Отаным деп ұғатын әр азаматымызды Қазақстан Республикасының Конституциясы күні мерекесімен құттықтаймын. Барлығына денсаулық, бақ-береке тілеймін!

Тельман ӘЛЕНОВ,

Астана қаласы адвокаттар алқасының мүшесі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу