Қыран ұстау – қазақтың ен-таңбасы

Соңғы жылдары Моңғол елінің батысы – қазақтар шоғыр қоныстанған Бай-өлке аймағындағы ежелгі құсбегілік өнер жайлы АҚШ, Қытай және Еуропаның үлкен телеарналары мен кинематографистері қызықты фильмдер түсіруде. Осы туындылардың бас кейіпкері ретінде әлемге танылған 85 жас­та Бәйтей Бабиұлы дейтін ақсақал бар. Бәкеңнің қолына құс қондырып, бүркітшілікпен айналысқанына 60 жыл болыпты. Жуықта қария Астана маңында тұратын туыстарына қыдырыстап келген екен, арнайы жолығып сұхбаттастық.

Егемен Қазақстан
23.08.2018 2215
2

 Ассалаумағалейкум ақ­сақал, сізді жеті атаңыздан дәс­түр жал­ғаған бүркітші деп естідік...

– Е.., айтқаның рас қарағым, арғы атам Тұрсынбай атақты құсбегі болыпты. Оның баласы Шалша да балдағына құс қондырған саятшы адам екен. Осы Шалшаның тұсында біздің ауыл Алтайдан ауып Қобда бетіне келсе, Сағынған деген жама­ғайынның қорасында 15 бүркіт көгендеулі тұрғанын көріп­ті. Сақаң ерулікке бір-бір бүркіт берген екен. Менің әкемнің інісі Қаныкейге бұйырған ақ балапан кейін қасқыр алатын қыран бопты. Ал нағашым Әліпбай 10 байталға бүркіт сатып алған адам. Мен солардың жалғасымын. Қазір қолымда тұрған бүркіт менің 33-ші құсым. 

– Жалпы құсбегілер бүркітті жеріне, мекеніне қарап атау беріп жатады. Қобда бетінде қандай бүркіттер көп кезігеді?

– Қобда бетінде «Алтайдың ақиығы» мен «Қобданың саршо­лағы» көп кездеседі. Баяғыда біз­дің ауылда құсбегі Бейіс дейтін адам болды. Сол кісі айтатын: 

Қыран ұстау қазақтың 
ен-таңбасы,
Сыйласқан қисық сүйек 
бір жамбасы,
Жатсам-тұрсам ойымнан 
бір кетпейді,
Бүркіттің салпы тұяқ, қарақасы.
Өзі қағып, өзі алар саршолағым,
Құзғын тұмсық, қысық көз,
 қарагерім,
Қайқы құйрық, май қара, 
шөңгелсарым,
– деп. Осында айтылған құстың бәрін көрдім. 

– Сіз 60 жыл құс салғанда қолыңызға әсіре қызылкөз қыран көп түсті ме?

– Болды қарағым. Әкем құс­ты қатты танушы еді. Сол кісі «нағыз қыран тілеп түседі» дейтін. Осындай бір «тілеуші» бүркітті жеті жыл салдым. Оны көрген көнекөз құсбегілер мынау сирек кездесетін «Оймақ аяқ» қыран дейтін. Денесі тұйнақтай шап-шағын еді. Соны көрген біреулер мені «Сарша салып жүр» деп күлді. Осы «Сарша» жарықтық бір жылы 32 түлкі алды. Кей күндері күніне бес түлкіден алып жүрді. Қасымдағы қағушыларыма үшеуін байлап, екеуін өзім қанжығалап қайтқан күндер болды.

– Бұрынғылар саршадан қыран шықпайды деуші еді ғой?

– «Сарша» деп біздің жақта бүр­кіттің еркегін айтады. Ол ұр­ға­шысына қарағанда денесі шағын әрі әлсіз келеді. Сондықтан Сарша салмайды. Менің құсымды басқалар денесіне қарап Сарша дегені болмаса, ол тіптен өте аз кездесетін басқа құс. 

– Бұл ерекше құс қолыңызға қалай түсіп жүр?

– Әкем әкеліп берді. Бірде алыста тұратын жездеміз әкейге сәлем айтып жіберіпті, «осылай да, осылай, Бұғыты тауына бір құс ұя салып, жалғыз жұмыртқа басқан болатын, ол жарғанда егіз балапан шықты, бұндай қызықты көрмеген де, естімеген едім» деп. Хабарды естіген әкей «құстың егізі деген болушы еді, шын болса бұл соның өзі, денесі кішкентай болады, одан әсіре қыран шығады» деп аттанып кетті. Сөйтіп әкеліп берді. 

Бір қызық айтайын, осы Сарша қыраным төрт жылдай кер­ген түлкіге түсе алмай тайсап жүрді. Содан тастүлек шыққанда жаңадан бір қауырсын пайда болды. Осы қауырсын қанаты түсіп, қай­та көктеп шыққанда барып, кер­ген түлкіні керген күйінде басып қалатын дәрежеге жетті. 

– Өз тәжірибеңізде қыран құсты қалай танисыз?

– Көзіне қарап танимын. Қыран­ның көзі күрең болады. Ақшегір, құмшегір қырандар да болады. Қанқүрең көзді бүркіт ешнәрседен қайтпай түседі. Оның көзі қанталап, қызарып тұрады. Содан кейін желке шудасы, яғни, шүйде жүні жапырақ жуан болады. Мұны «Жапырақ қыран» дейміз. Бұл көп күй талғамайтын құс. Құстың аяғына қарау керек. «Оймақ аяқ», «Ұлар аяқ» дейтін түрлері болады. Бүркіттің жембасары төрт тасты болып келсе, бұл нағыз қыран. «Тас» деп отырғаным, тұяқтың буындарында шорланып біткен қатты сүйел. «Жазық тұяқ» құстар да болады. Бұл құс көп күй тілемейді. 
– Одан басқа қыранның қандай белгілерін білесіз?

– Кеуде сүйегіне қарау керек. Бүркіттің төс сүйегінің басы қозы­ның жауырыны сияқты келеді. Кейбір құста осы екі бас болады. Бұл алғыр қыранның сипаты. Өз басым қос сауытты (кеуде сүйегі қос қабат) құс көрдім. Мұндай құс желді жарып ұшқанда қиналмай­­ды және аңға түскенде мығым ке­леді, тайсалмайды. Сол сияқты, құс­тың тұмсығы қаракөктеніп тұрса, бұл нашар. Қыранның тұм­сы­ғы ақ­шыл келсе жақсы. Жағы түзу, ер­жақ­тылау болса, оны «Ержақ­ты қыран» дейді. Жақ­сы бүр­кіт­тің құй­рығы бүкір болады. Оны «Бүкір құйрық» құс дейміз. Бұдан басқа «Бір құйрық», «Кір құйрық», «Күрек құйрық» дегендері бар. 

Содан кейін нағыз қыранның қанаты бір құлаш болады. Ертерек­те Қайырбай деген бүркітшінің «Құлашкер» деген қыраны болды. Осы құсты Қайрекең Дайын­ның (жер аты) Бәйгетөбесінің етегін­дегі жер ошаққа жұмыртқалаған жерінен алыпты. Нағыз қыран айлалы келеді. Шыңдағы балапанын адамдар үнемі ала берген соң, жасырып жайдақ жерге ұя салған сияқты. Осы құс зар күйіне келгенде өзі тілеп қасқыр ұстайтын. Ақыры ажалы қасқырдан болды.

– Қалай болыпты?

– Бірде Қайрекең құсын көтеріп аңға шығады. Қасында Мәлі­бай дей­тін шал бар. Екеуі жіңішке Тоша­т­ыға шыққан екен, құс тіленіп бол­мапты, содан қоя беріп, арты­нан ереді. Бір түс шабады құс жоқ. Әбден титықтап бүркіт кеткен Көк­сайды қиялап келе жатса, бір жерде құстың жарты денесі жатыр. Бір аяғымен үшқаттан шең­гел­деп ұстаған екен, аяғы ажырамай бүрген күйі қалып қойыпты. Жар­ты денесі жоқ. Сөйтсе, қыран ар­лан қасқырға түскен. Қасқыр күш бер­мей дендеп бара жатқан соң, бүр­кіт бір аяғымен үшқаттан бүре ұста­ған да қатып қалған. Қасқыр бұл­қы­нып тартқанда құс қақ айырылып кетіпті. 

– Жалпы Қобда бетінде қандай құс қыран болып келеді?

– «Қобданың жапырақ қара­гері» дейтін құс бар. Сирек кез­деседі. Бұдан өткен қыран жоқ. 

– Бұл құс қолыңызға түсті ме?

– Бір рет түсті. Түзден ұста­дым. Тура қыс түсе бастаған мез­гіл еді. Қалқабай деген атамыз құс­ты көріп жіберіп: «Япырмай, сен қолға түспейтін жапырақты ұст­а­ған екенсің, бұл тек асылға түсе­ді деуші еді, асыл жердің бетін­де емес астында болады, қай­тер екенсің...» дегені. Осы құс 13 күнде бау ашты. 

– Қасқыр алдырып көрдіңіз бе?

– Екі бүркітім қасқырға түсті, бірақ алмады. Бірде наурыз айының ор­тасы еді, мал төлдеп жатқан. Қой­шы­лар: «Бәке ана тұрған Жүгенбай шоқы­да қап-қара түлкі жүр соны, қақ­пай­сыз ба?» деген соң құсымды көтеріп бардым. Шоқының жері күдір екен. Теріскей беті қарлы құр­ғақ­ты қуалап өрлеп келе жатсам, тура астымнан қасқыр шыға кел­ді. Қайтер екен деп құстың то­ма­­ғасын сыпырып едім, жұлып әкет­ті. Барды да, түсті. Шеңгелдей алмай асып барып салақтап тұрып қалды. Қасқыр ата жөнелді. Мен аты­ма қарай жүгірдім. Шашылып жат­қан биялай, анау-мынауымды жи­нап шауып келсем, бүркітім өз жа­йында жаңа өлген тайдың етін шо­қып отыр. Қасқыр құсымды алдап, жаңа жеген тайдың жемтігіне түсіріп кетіпті. 

Тағы бір жолы көзбе-көз қас­қыр­­ға жібердім. Шіркін-ау алып-ақ жіберіп еді, Алла тағала маған «бүр­­кіті қасқыр алды» деген атақ­ты қима­ды, бөрі көткеншектеп ба­рып екі тас­тың ортасына кіріп кет­кені. Бүркі­тім шырылдаған күйі отырып қалды. 

Әңгімелескен

 Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, 

«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

21.09.2018

Жер үстінде жұмақ бары рас па?

21.09.2018

Зейнетақы қоры жалған қауесетті жоққа шығарды

21.09.2018

Димаш Акимов: Көрерменім «Адам» атандырып жіберді

21.09.2018

Қостанайда 11500 адам бірыңғай жиынтық төлем төлейтін болады

21.09.2018

Вьетнам президенті Чан Дай Куанг көз жұмды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу