Түркі тарихына түрен салар тың жаңалықтар табылды

TWESCO-ның (Халықаралық Түркі академиясы) Керулен  алқабындағы археологиялық  экспедициясы түркі тарихына сенсациялық  жаңалықтар енгізді.  Бұл туралы Ұланбатыр  қаласында өткен  баспасөз мәслихатында  Моңғолия ұлттық музейінің   директоры  Д.Сүхбаатар айтты. Ол Керулен өзені бойындағы қағандар өмір  сүрген алқаптың түркі тарихына тікелей қатысы бар екендігін атап өтті.

Егемен Қазақстан
24.08.2018 2439
2

Бұдан бұрын да хабарланғандай, TWESCO мен Моңғолия Ұлттық музейі  Керулен   өзені алқабында  археологиялық  қазба жұмыстарын бастаған болатын.  Академия тарапынан «Керулен  экспедициясы» деген  атау берілген  ғылыми   ұжым  Моңғолияның  Хэнтий аймағы  Дэлгэрхаан  сұмыны  жеріндегі түркі дәуіріне жататын «Хаяхудаг» және  «Гүнбүрд» кешендеріне қазба жұмыстарын жүргізуде. Бұл өлкенің түркі дәуіріне тиесілі қабаттары анықталмаған   болатын. Алайда,  биылғы  экспедиция  нәтижесінде бұған дейін түркілердің табаны тимеген деп келінген Моңғолияның солтүстік-шығыс тарапындағы киелі Керулен-Кентей аймағының ғұн-көк түріктер дәуірінде батыр бабаларымыздың құтты қонысы болғандығы айқындалды.

Моңғолия ұлттық музейінің   директоры,  тарих ғылымдарының докторы  Дагваадоржийн Сүхбаатар баспасөз мәслихатында: «Керулен» жобасы музей мен Халықаралық Түркі академиясының бірлескен кешенді ғылыми бағдарламасы. Олай болатыны ұлы қағандардың алтын бесігі Хэнтай аймағы Керулен алқабындағы түркі дәуірі ескерткіштеріне бұрын-соңды археологиялық қазба жұмыстары жүргізіле қоймаған  тың өңір. Биылғы жылы археологиялық қазба жүргізілген,  шамамен 6-8 ғасырға тиесілі делінген көне түркі ғұрыптық кешен әуелі ғылымға мүлде белгісіз болып келген. 30 шаршы метр аумақты құрайтын көне кешен  ұзақ ғасырлар барысында топыраққа басылып, қымталып қалған. Осы кешенді Халықаралық Түркі академиясымен  бірлесіп зерттеуді қолға алып, түркі дәуірінің жәдігерін байытатын олжаларға тап болдық»,-деді.

Ғалымдардың айтуынша «Хаяахудаг» кешенінің сырты төрткүл топырақ қорғанмен қоршалып, оның іші тереңдігі 2 метр, ені 1 метр ормен айнала төңіректен оқшауланыпты. Осы  ордың ішінен 2 метр 20 см тереңдіктен түбі бүтін қыш құмыра, адам бейнеленген 2 тас мүсін және  тағы басқа жәдігерлер табылды. Бұл кешенде ағаш тақтаймен шатырланған,  бөренеден жасалған ғибадатхана бар екені зерттеу барысында анықталып отыр. Археологиялық зерттеудің нәтижелерімен бөліскен Моңғолия Ұлттық музейінің  ғылыми қызметкері, археолог Чинболд Баяндэлгэр: «Хаяахудаг» көне түркі кешені әйгілі Керулен дариясының солтүстігінде ұлы хандарды таққа көтерген қасиетті алқапта орналасқан. 2017 жылы Түркі академиясы мен музей «Бұрхан Халдуннан Ұлытауға дейін: тарихи жадының жаңғыруы» деген экспедиция жасап, ғалымдарымыз Жошы күмбезіне де зиярат жасады. Биыл, міне, ғұрыптық кешеннен олжалы оралдық. Бұл жәдігерлер көне түркі тарихи мұраларын толықтыра түсетін қымбат қазына. Ер азамат мүсіні бүркіт қабақты, қыр мұрынды, салалы сақалы бар жауынгер көсем, ал әйел басына көшпелілердің шошақ бөркін киген түркі аруы. Жалпы кешендерден әйел адам мүсіні аз табылады, сол себептен де бұл аса сирек кездесетін бағалы жәдігер болды»,-деді.

«Хаяахудаг»  кешеніндегі  орда жылқылар мен құрбандыққа шалынған мал сүйектері мол кездеседі. Аттардың сүйектеріне қарап ғалымдар әдеттегі жылқыдан  ірі, ұзақ мерзім міністе болған, жорыққа қатысқан арғымақтар екенін болжап отыр. Ч.Баяндэлгэрдің айтуына қарағанда  түркілер мұндағы  ғұрыптық кешендерде де Тәңіріге арнап құрбандық шалып,  әруақтарға тағзым жасаған. Ал, Керулен өзені алқабындағы түркі ескерткіштері  түркі тарихына қатысты  қатысты  мұралардың қатарын тың деректермен толықтырып, Солтүстік шығыс Моңғолияның да  көне түркілердің  мекені  болғандығына дәлел болып отыр.

Моңғолиядағы археологиялық экспедиция жұмысының нәтижесіне  байланысты TWESCO басшысы Дархан Қыдырәлі ашылған жаңалықтың түркі тарихына түрен салар, ортақ тарих үшін олжа болған  дүние екендігін айтты. 

«Тамыздың басында академияның арнайы делегациясы археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан өңірде болғанбыз. Керулен алқабы мен Кентай өңірінің түркі  тарихында да айырықша орны бар екендігі байқалып  тұр.  Біз  қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан аймақта түркі дәуіріне тән  көптеген ескерткіштің ізін байқауға болады. Ал табылған жәдігерлерге келсек, олар шынымен де үлкен жаңалық»,-деді ол.

Ғалымның сөзіне қарағанда Керулен алқабы түркі тарихы үшін жаңа тарихи парақша болуы мүмкін. Түркі тарихына сенсациялық  жаңалықтар енгізген археологиялық экспедиция жұмысы әлі де жалғасын табатын болады.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу