Түркі тарихына түрен салар тың жаңалықтар табылды

TWESCO-ның (Халықаралық Түркі академиясы) Керулен  алқабындағы археологиялық  экспедициясы түркі тарихына сенсациялық  жаңалықтар енгізді.  Бұл туралы Ұланбатыр  қаласында өткен  баспасөз мәслихатында  Моңғолия ұлттық музейінің   директоры  Д.Сүхбаатар айтты. Ол Керулен өзені бойындағы қағандар өмір  сүрген алқаптың түркі тарихына тікелей қатысы бар екендігін атап өтті.

Егемен Қазақстан
24.08.2018 2510
2

Бұдан бұрын да хабарланғандай, TWESCO мен Моңғолия Ұлттық музейі  Керулен   өзені алқабында  археологиялық  қазба жұмыстарын бастаған болатын.  Академия тарапынан «Керулен  экспедициясы» деген  атау берілген  ғылыми   ұжым  Моңғолияның  Хэнтий аймағы  Дэлгэрхаан  сұмыны  жеріндегі түркі дәуіріне жататын «Хаяхудаг» және  «Гүнбүрд» кешендеріне қазба жұмыстарын жүргізуде. Бұл өлкенің түркі дәуіріне тиесілі қабаттары анықталмаған   болатын. Алайда,  биылғы  экспедиция  нәтижесінде бұған дейін түркілердің табаны тимеген деп келінген Моңғолияның солтүстік-шығыс тарапындағы киелі Керулен-Кентей аймағының ғұн-көк түріктер дәуірінде батыр бабаларымыздың құтты қонысы болғандығы айқындалды.

Моңғолия ұлттық музейінің   директоры,  тарих ғылымдарының докторы  Дагваадоржийн Сүхбаатар баспасөз мәслихатында: «Керулен» жобасы музей мен Халықаралық Түркі академиясының бірлескен кешенді ғылыми бағдарламасы. Олай болатыны ұлы қағандардың алтын бесігі Хэнтай аймағы Керулен алқабындағы түркі дәуірі ескерткіштеріне бұрын-соңды археологиялық қазба жұмыстары жүргізіле қоймаған  тың өңір. Биылғы жылы археологиялық қазба жүргізілген,  шамамен 6-8 ғасырға тиесілі делінген көне түркі ғұрыптық кешен әуелі ғылымға мүлде белгісіз болып келген. 30 шаршы метр аумақты құрайтын көне кешен  ұзақ ғасырлар барысында топыраққа басылып, қымталып қалған. Осы кешенді Халықаралық Түркі академиясымен  бірлесіп зерттеуді қолға алып, түркі дәуірінің жәдігерін байытатын олжаларға тап болдық»,-деді.

Ғалымдардың айтуынша «Хаяахудаг» кешенінің сырты төрткүл топырақ қорғанмен қоршалып, оның іші тереңдігі 2 метр, ені 1 метр ормен айнала төңіректен оқшауланыпты. Осы  ордың ішінен 2 метр 20 см тереңдіктен түбі бүтін қыш құмыра, адам бейнеленген 2 тас мүсін және  тағы басқа жәдігерлер табылды. Бұл кешенде ағаш тақтаймен шатырланған,  бөренеден жасалған ғибадатхана бар екені зерттеу барысында анықталып отыр. Археологиялық зерттеудің нәтижелерімен бөліскен Моңғолия Ұлттық музейінің  ғылыми қызметкері, археолог Чинболд Баяндэлгэр: «Хаяахудаг» көне түркі кешені әйгілі Керулен дариясының солтүстігінде ұлы хандарды таққа көтерген қасиетті алқапта орналасқан. 2017 жылы Түркі академиясы мен музей «Бұрхан Халдуннан Ұлытауға дейін: тарихи жадының жаңғыруы» деген экспедиция жасап, ғалымдарымыз Жошы күмбезіне де зиярат жасады. Биыл, міне, ғұрыптық кешеннен олжалы оралдық. Бұл жәдігерлер көне түркі тарихи мұраларын толықтыра түсетін қымбат қазына. Ер азамат мүсіні бүркіт қабақты, қыр мұрынды, салалы сақалы бар жауынгер көсем, ал әйел басына көшпелілердің шошақ бөркін киген түркі аруы. Жалпы кешендерден әйел адам мүсіні аз табылады, сол себептен де бұл аса сирек кездесетін бағалы жәдігер болды»,-деді.

«Хаяахудаг»  кешеніндегі  орда жылқылар мен құрбандыққа шалынған мал сүйектері мол кездеседі. Аттардың сүйектеріне қарап ғалымдар әдеттегі жылқыдан  ірі, ұзақ мерзім міністе болған, жорыққа қатысқан арғымақтар екенін болжап отыр. Ч.Баяндэлгэрдің айтуына қарағанда  түркілер мұндағы  ғұрыптық кешендерде де Тәңіріге арнап құрбандық шалып,  әруақтарға тағзым жасаған. Ал, Керулен өзені алқабындағы түркі ескерткіштері  түркі тарихына қатысты  қатысты  мұралардың қатарын тың деректермен толықтырып, Солтүстік шығыс Моңғолияның да  көне түркілердің  мекені  болғандығына дәлел болып отыр.

Моңғолиядағы археологиялық экспедиция жұмысының нәтижесіне  байланысты TWESCO басшысы Дархан Қыдырәлі ашылған жаңалықтың түркі тарихына түрен салар, ортақ тарих үшін олжа болған  дүние екендігін айтты. 

«Тамыздың басында академияның арнайы делегациясы археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан өңірде болғанбыз. Керулен алқабы мен Кентай өңірінің түркі  тарихында да айырықша орны бар екендігі байқалып  тұр.  Біз  қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан аймақта түркі дәуіріне тән  көптеген ескерткіштің ізін байқауға болады. Ал табылған жәдігерлерге келсек, олар шынымен де үлкен жаңалық»,-деді ол.

Ғалымның сөзіне қарағанда Керулен алқабы түркі тарихы үшін жаңа тарихи парақша болуы мүмкін. Түркі тарихына сенсациялық  жаңалықтар енгізген археологиялық экспедиция жұмысы әлі де жалғасын табатын болады.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу