Алматыда «Латын әліпбиіне көшудің ғылыми-ұйымдастырушылық міндеттері» тақырыбында семинар-кеңес өтті

Сана жаңғыруы әліпби жаңғыруынан басталады. Бұл туралы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының ұйымдастыруымен Алматыда өткен «Латын әліпбиіне көшудің ғылыми-ұйымдастырушылық міндеттері» атты республикалық семинар-кеңесте кеңінен айтылды. Жетекші лингвист ғалымдар мен зиялы қауым өкілдері бас қосқан жиында латын әліпбиіне көшудің маңызды мәселелері талқыланды.

Егемен Қазақстан
25.08.2018 5056
2

Қазақ тілі негізгі емле ережелерінің жалпы жобасын Ахмет Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты ағымдағы жылдың басынан бері әзірлеп, ғылыми қауымға шілде айында концепция түрінде ұсынған болатын. Концепциядан кейін емле ережені әр тараптан жиналған тілші ғалымдар мен орфографиялық жұмыс тобының мүшелері жан-жақты талқылаған еді. Жұмыс сарапталып, талқыланып оның негізінде аз-кем толықтырулар жасалғаны да белгілі. Осы түзету нәтижесін негізге ала отырып бұған қатысты әлеуметтен сынама-сауалнама да алынған. Жаңа емле ереженің пилоттық жобасын апробациядан өткізу бойынша еліміздің бірқатар өңірлерінде нақтырақ айтсақ, Көкшетау, Қарағанды, Семей, Өскемен, Қызылорда, Ақтөбе, Алматы, Астана қалаларында жүргізілген сынамалардың нәтижелері, статистикалық көрсеткіштері жиын барысында жұртшылық назарына ұсынылды.

– Сауалнама негізінде қандай проблемалар көрінді және нені енгізу керек деген сұрақтар алға қойылып күні кеше өткен семинар кеңесте осы жұмыстар қайта толықтыруға берілді. Мұның ішінде әсіресе шет тілдік сөздердің жазылуына байланысты мәселелерді баса айтуға болады. Қазіргі уақытта қолымызда 148 параграфтан тұратын ереже бар. Ол ережелерде бұрынғы кирил әліпбиіндегі ереженің құрылымы сақталып отыр. Дегенмен, ішінара ауыстырулар мен толықтырулар енгізіліп баптар ұлғайды. Бұрынғы ережеде айтылмай қалған проблемалы тұстарды тауып қайта енгіздік, – дейді Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы Орфография бөлімінің басшысы, профессор Құралай Күдеринова.

Ғалымдар қауымы орфография өте күрделі сала, сондықтан сауатты жазу үшін орфография мен ғылыми негіз болу керек екенін айтады. Сондықтан оның негізгі принциптеріне сүйену міндетті. Бұл тұрғыда шет елдердің тәжірибесіне де көз жүгірткеннің артықтығы жоқ. Ең бастысы тіліміздің табиғаты бұзылмауы керек. Елбасы өзі айтқандай әліпби деген қатып-семіп қалған дүние емес. Ол жол-жөнекей жөнделе, толықтырыла түседі. Алайда «көш жүре түзеледі» деп қазір реттеуге болатын маңызды мәселелерді кейінге қалдыруға болмайтынын айтқан бірқатар тіл мамандары өз талап-тілектерін де ортаға салды.

Кеңейтілген талқылауға қатысқан Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі ұлттық комиссия жанындағы орфографиялық, әдістемелік, терминологиялық, техникалық және ақпараттық сүйемелдеу жөніндегі жұмыс топтарының өкілдері мен ҚР Үкіметінің жанындағы республикалық терминология және ономастика комиссиясының мүшелері өздерінің сараптамалық пікірлерімен бөлісіп, латын әліпбиіне біртіндеп көшуге қатысты бірқатар ұсыныстар айтты.

Профессор Нұргелді Уәли қазақ тілінің жаңа емле ережесін әзірлеу барысында басшылыққа алынған ғылыми принциптер мен үрдістерге кеңінен тоқталса, ғалым Айманкүл Алдашева жаңа емленің құрылымын таныстырып, емле түзуде қолданылған негізгі тілдік механизмдер мен модельдер жайлы баяндады. Оған қоса семинар жұмысында «Емле ережесі жобасын сынамадан өткізудің алғашқы кезең нәтижелері және жаңа емледегі жаңалықтар», «Емле ережесі жобасын талдау, сараптау, алғашқы кезең нәтижелері», «Термин сөздерді жаңа әліпбимен таңбалаудағы қиындықтар» сынды бірқатар тақырыптарда баяндамалар жасалды.

Арман ОКТЯБРЬ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу