Жүз жылдық домбыра

Домбыраның көп тараған түрі ертеде қозықұйрық деп аталған. Мұндай домбыраны, әсіресе Батыс Қазақстан өңіріндегі әнші-жыршылар тұтынған. Қозықұйрық – тұтас ағаштан шабылады, оның бір атауы – омырылмалы екіге бөлінеді, қоржынға салып алып жүруге ыңғайлы, сағасы бұран­далы әдіспен бекітіледі. Бұл домбы­ра­лар­дың тарихы сонау «Аттың жалы, атан­ның қомы» деп аталатын көш­пелі дәуірлермен тығыз байланысты.

Егемен Қазақстан
27.08.2018 2532
2

Тұтас шабылған қозықұйрық домбыралар халықтың отырықшылық, қалалық кезеңін сипаттаса керек. Мұндай домбыралардың мойны қазіргі домбыралармен салыс­тыр­ғанда ұзынырақ болып келеді. Бел­гілі эпик жыршы, фольклортану­шы ғалым Берік Жүсіповпен әңгі­ме­міздің ауанын осылай, көне қозы­құйрық домбыраларды сипаттаудан бастауымызға тарихы кенен сондай бір ерекше домбыра себеп болған еді.

«Бұл домбыра менің қолыма тигенде мойны ұзын болатын. Осы­ған қарап мен аспап иесінің саусақ­тары салалы, биік бойлы нар қазақ болса керек деп топшыладым» деп, жалғастырды әңгімесін жыршы.

– Қарасам, домбыраның алақаны жоқ (құлағы орнатылған бас бөлігі), қылсағағына айна орнатылыпты әрі дүміндегі түйменің айналасы түгел сынған екен.

Бұл домбыраның қазіргі қалыпқа ке­луін­де белгілі шебер Жолаушы Тұр­­ды­­ғұловтың еңбегі ересен. Жыр­шы­ның өтінішімен өзінің байырғы таби­ғи қоңыр дауысы қалып­тасқанша оның беттақтайы бірнеше рет жабылған.

– Қақпағы төртін­ші рет жабыл­ғанда сирек қоңыр дауыс­ты, жұм­сақ әрі қазақи тұнықтығымен ерек­шеленетін Дина мен Жамбыл ұста­ған домбыраларға тән ғажап үн күм­бірледі, – дейді жыршы.

Енді бұл домбыра жыршы Берік Мыр­за­лыұлының қолына қалай түсті деген сауалдың жауа­бына тоқ­та­лайық. ««1987 жылы Алматы мемл­екеттік консер­вато­риясының студенті атанғаннан кейін Ақтөбе өңіріндегі Ембі қала­сында тұратын әкемнің қарындасы Нәзипа Жүсіпқызы мен жездем Сәндібай Имағамбетовтың үйіне бардым. Әңгіме арасында жездем Сәндібай: «Берік, біздің үйде бір қожаның домбырасы бар, ұстауға қорқамыз. Өзің көріп, сол домбыраға иелік етсеңші» – деп, домбыраны бергісі келетіндей емеурін танытты. Мен дереу «Адам домбырадан да қорқа ма екен?» деп, аспапты көруге ынтық­тым. Жездем сарай­­дың бұрышында киіз­ге ораулы тұрған аспапты нұсқады. Ора­мын шешіп, қолы­ма алып, жылдар тоздырған көне домбыраға ары-бері үңіле бастадым. Жездем: «Жақас қожаның домбырасы», – деді.

Сәндібайға жамағайын Жақас қожа заманында бақсылық жасаған. Ал домбыра сағасындағы айна сол бақ­сы­л­ықтан қалған ерекше белгі. Айна көбінесе бақсы қобызында кез­де­­седі. Ол кісі осы домбырамен зікір сал­­ған болуы да мүмкін. Мұндай бақ­­сы­­­лар шоққа темір қыздырып жалаған.

Бұл домбыра Жақас қожаға қалай жетті дегенге келсек, 1900 жылдары Қызылорда облысының Арал ауданы, Ақбасты-Көкарал өңіріне Қарақалпақстан жидесінен шабылған екі домбыра келіпті. Арнайы тапсырыспен жасалған әлгі домбыралардың біріне Әби молда, екіншісіне осы Жақас иелік етіпті. Жақас қожа дүние салғаннан кейін аспапты қожаның кемпірі Сәндібай қайнысына берген», деп тәмамдады әңгімесін Берік Мырзалыұлы. Бүгінде осы қасиетті домбыраны жыршы үлкен сахналарға шыққанда ұстап, отыз жылдан бері шаңырағының құтты мүлкі ретінде тұтынып келеді.

Эльвира Серікқызы,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.02.2019

Астанада шахматтан Әлем чемпионаты өтеді

19.02.2019

Халық сауалы жауапсыз қалмайды

19.02.2019

Қызылордада алаяқтар азаймай тұр

19.02.2019

Астана әкімдігінде тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар санының өсу себептері түсіндірілді

19.02.2019

Жеке клиникалардың белсенділігі жоғары

19.02.2019

«Алтын жауынгер» анимациялық фильмі жарыққа шығады

19.02.2019

Оразалы Досбосынов атындағы аудитория ашылды

19.02.2019

Шетелмен әріптестік нығайып келеді

19.02.2019

«Смарт-Астана» қосымшасының жаңа сервистеріне қатысты мәселелер талқыланды

19.02.2019

Дәурен Сүйеукенов: дзюдодан Еуропа кубогінде ел чемпионатындағы есемді қайтардым

19.02.2019

Әлия Юсупова Гран-при кезеңі мен Будапешттегі халықаралық турнирді қорытындылады

19.02.2019

Ішкі істер министрі Е. Тұрғымбаев батыр баламен кездесті

19.02.2019

Жер жаһанды шарлаған Мағжан

19.02.2019

Қарағандыда 24 000 жер үйге газ құбыры тартылады

19.02.2019

Абылайхан Жүсіпов Софиядағы турнирдің күміс жүлдегері атанды

19.02.2019

Елбасы «Лукойл» мұнай компаниясының президентімен кездесті

19.02.2019

Қарағандыда биыл қандай жолдар жөнделеді

19.02.2019

Елорда оқушылары инновацияға ден қояды

19.02.2019

Сенат комитетінде халықаралық құжаттар қаралды

19.02.2019

Қазақстан Бала құқықтары туралы конвенцияның қабылданғанына - 25 жыл

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу