Сәбит ПӘРМЕНҚҰЛ. Отырар өңірінің көне атаулары

Көнеден жеткен жер-су атау­ларының шығу тарихын зерттеуде басты назарда болатын жайт, сол жерді мекендеген халықтардың шығу тарихы, тарихта алатын орны және әлеуметтік-экономикалық жағдайын терең білу қажет. Бұл жерде тарихи оқиғалар мен тайпалардан бөлек, жер бедерінің географиялық орналасу процесі де бізге көптеген мағлұмат береді.

Егемен Қазақстан
29.08.2018 2392
2

Тарихы тереңнен бастау алатын Отырар өңірі аз зерттеліп жүрген жоқ. Орта ғасырларда Отырар немесе Фараб деп аталған қала Оты­рар – Фараб аймағының астанасы болған. Ғалымдардың пайымдауынша, «Оты­рар» атауы – «қоныс тұрақ», ал, «Фа­раб» – «өтетін жер, өткел» мағынасын береді екен.

Отырар қаласының атаулары әр жиһанкездің жазбаларында әрқалай атпен берілген. Әсіресе, Отырар, Отырар­бенд, Фараб, Тұрар, Танбанд, Тарбан деген атаулар жиі кездеседі. Бір деректерде Фараб не Бараб деген жер атауы соғдының Параб, яғни «өзеннің арғы жағалауы», «өткел орны» деген сөзінің арабтық графикалық үлгісі болып табылады. Ал А.Әбдірахмановтың пікіріне сү­йенсек, Фараб сөзін Иранның Пуроб, яғни «суы мол, сулы жер» дегенінен таратады.

Бұл жерде қазіргі таңда аталып жүрген Отырар атауының қашан пайда болғаны, нақты қандай мағына беретіндігі туралы дерек әлі күнге нақты болмай отырғаны шындық.

Ендігі кезекте, осы өңірден әлі күн­ге дейін ара-тұра кездесіп қалатын көне атау­лар мен киелі орындар­ға келер болсақ, Нарын мен Қара­дария өзендерінің Ферғана қазаншұңқы­рын­дағы қосылған жерінен бастау алатын Сырдария өзені туралы алғашқы дерек Геродоттың «Әлем картасы» еңбегінде айтылады. Жалпы, қазіргі уақытта Сырдария өзенінің көне атауларының бірнеше нұсқасы сақталып отыр.

Тарих ғылымдарының докторы, профессор Уахит Шәлекеновтің 90 жылдық мерейтойына арналып шығарылған «Өнегелі өмір»  жинағынан Сырдария өзені жайында қызықты мәлімет кездестіруге болады. Ғалым Авеста кітабына жүргізілген зерттеулеріне сүйене отырып Ранхы өзенін Сырдарияның ескі атауы деген пікірді алға тартады.

Сырдария өзенінің бұған дейін де, бұдан кейін де көптеген атқа ие бол­ғаны белгілі. Бұлардың ішінде көп­шілікке таныс бірқатар атауларға жеке тоқталатын болсақ, көне гректерден жет­кен мәліметтен өзенді «Яксарт» атауымен кез­дестіреміз. «Yakhsha Arta», яғни, «Үл­кен маржан» атауымен белгілі бұл өзенді Гай Лэ Стрэнждің «Шығыс хали­фат елдері» атты еңбегінде Сыр­дария өзенін жергілікті халық «Шаш» өзені деп атайтындығын, ал, XIV ға­сырда моңғолдар бұл өзенді Гүлзариян деп атағанын жазады. Ал түріктердің қойған атауы Сырсу болса, арабтардан жеткен деректерде «Сейхун» деген атпен аталғаны айтылады.

Археолог-ғалым М.Қожаның «Орта­ғасырлық Отырар: Аңыздар, Де­рек­тер, Зерттеулер» тақырыбында жарық көр­ген еңбегінде Сырдария өзені мен оның ескі арналары туралы көптеген аңыздар мен құнды деректер келтірілген.

Ел арасында Сырдың орта ағысын мекендеген ұлыстар мен тайпалардан қалған, қазіргі таңда ұмыт бола бастаған Шаншар, ШәмілДүр, Өгізсай сынды жекелеген этноатаулар ара-тұра кездесіп қалады. Қазіргі таңда бұл атау­лар тұрақты түрде қолданылмаса да ауызекі диалектикада, мақал-мәтелдер арасында және эпостық жырлар мен аңыз-әңгімелерде кездеседі.

Тарихтан белгілі, ІХ-Х ғасыр ара­лы­ғында Сырдың орта және төменгі ағы­сын Оғыз тайпасы мекендеген болатын. Х ғасырдың бірінші жартысы мен
ХІ ғасырдың басында қыпшақ тайпаларымен болған  ұрыс нәтижесінде ұлы көш орын алып, Сырдарияның орта және төменгі ағысында орналасқан Оғыз тайпалары қазіргі Түрікменстан жеріне көшкен болатын. Отырар жерінде оғыз тайпаларынан қалған Шаншар, Өгізсай сынды этимологиялық атаулар кездеседі.

Ал Сырдария өзенінің ескі арнасы болып табылатын «Өгізсай» атауы да осы тайпалардан қалған болуы мүмкін деген пікір қалыптасып отыр. Сонымен қатар Отырар ауданының орталығы Шәуілдір атауы да оғыздардан қалған белгі болуы мүмкін деген пікір туындап отырғаны шындық.

Отырар өңірінен анықталып отырған көне атауларды зерттеуде тарихи-географиялық маңызы мен ландшафтық ерекшелігіне, шаруашылығына баса назар аударған дұрыс сияқты. Қазіргі таңда Отырар өңірінде толықтай болмаса да топонимикалық атаулар біршама зерттелген. Алдағы уақытта зерттеу жұмысын бұдан әрі жандандырып, кең ауқымда жүргізуді қолға алу қажет.

Сәбит ПӘРМЕНҚҰЛ,

Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қызметкері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын талқылауға арналған TEDx форматында жиын өтті

12.12.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Түркістан қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өтті

12.12.2018

Астанада Гейдар Алиевті еске алды

12.12.2018

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

12.12.2018

«Жер жәннаты – Ақмола» деп аталатын жинақ жарыққа шықты

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Желтоқсан құрбанын еске алу турнирі өтті

12.12.2018

Сенатта сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру мәселелері талқыланды

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда цифрлы сүт фермасы іске қосылды

12.12.2018

Қазақ киносының Бауыржанын еске алды

12.12.2018

«Маңғыстау - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі ашылды

12.12.2018

Павлодар облысында тұрғындар ауыз суды Ертіс өзенінен алуға мәжбүр

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда қарымды қаламгер Мәлік Мұқановтың  мерейтойы атап өтілді

12.12.2018

Маңғыстау полицейлерінің жалақылары өседі

12.12.2018

Отандық автоөндіріс саласының инвесторлары Қостанайда болды

12.12.2018

Конькиден Алматы қаласының біріншілігі аяқталды

12.12.2018

Қыздар университетінде тұрмыстық әлімжеттікке қарсы жиын өтті

12.12.2018

Қазақ спорт және туризм академиясында Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы талқыланды

12.12.2018

Қарағанды облысында 2019 жылдың бюджеті бекітілді

12.12.2018

Павлодарда патриоттық әндер фестивалі өтті

12.12.2018

Шытырман оқиға жазудың жүйріктері анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу