Нантепкі

Қазір қоқыс контейнерінің қасынан өтсеңіз, шашылып жатқан нанды көресіз. Табаныңыздың астында тапталып жатады. Байқамай басып кетсеңіз, бойыңызды бір ыңғайсыздық билейді. Бала кезінен ата-әжелерінің құлаққа құюымен нанды қадірлеп өскен ұрпақ арамызда. «Нан қиқымын шашпаңдар, жерде жатса баспаңдар, теріп алып қастерлеп, торғайларға тастаңдар» деген тақпақты тақылдап айтып өскен буын да белорта жасқа келді. Сондықтан нанды дастарқанда шашпауға, аяқ астында жатса баспауға тырысамыз. Бұл жазылмаған заңдылық. Тіпті нанды бір қолмен бөлу де бізге әбес көрінеді. Бұл ерсі қылықтан бір керенаулық, астың қадіріне жетпеушілік көргендей боламыз. Ендеше нан үзімі, кейде тіпті тұтас бөлке неге қоқыс жәшігіне тасталады, неге аяқ астында жатады? Нантепкі заман деген осы болар, бәлкім?!..

Егемен Қазақстан
30.08.2018 141
3

Расында, бірде журналистік сапармен ел ішінде жүргенде бір кейіпкерімізге байла­­нысты шалғай ауылдағы ұрпағымен сөйлес­кен едік. Сонда кейуана көрмеген қиын­дығы жоқ әулие бабасының әңгімесін тарқат­қан­дағы бір сөзі көкейімізде қалып қойыпты. Анда-санда сана қатпарынан қылаң беріп қа­лады. Сондықтан бір ауыз сөз болса да оқыр­­ман­ға жеткізуді жөн санадық. Хәл үстін­де жат­қан әкесі балаларына аштық пен заман­­ның тар­лығына тұсалып қалмасын деді ме, тағ­дыр-тәлейіне әлдеқандай кейістік те таныт­­пай, «бүгін бір үзім нанға зар болып отыр­­сыңдар. Алда нантепкі заман туады. Бұл қи­ын­дықтан оның обалы ауыр болады» депті...

Ұлысымыз бір тілім нанды бөліп жеген ағайын-бауырды, дос-жаранды, қоңсы-қолаңды қатты қадірлейді. Оның ар жағында нанға, адал ас пен ақпейіл көңілге деген құрмет те тұр емес пе! Ендеше біздің қоғамда көңілімізге де қылау түскені, көңілжықпас кеңдігімізді де кір шалғаны, тепкіге түскені ғой... Мұның мысалы – бұл күнде бір-бірін танымайтын көршілер, бір-біріне тасбауыр­ ағайын көбейіп келеді. «Бөле емес, өле жейтін» қысаң қалып қалыптасып, асыл қасиеттерді ұрлаған уақытта, әрине, қарынға сыймаған артық ас қоқысқа бармағанда қайда барады? Осы жайт ойландырады. 

Физиологиялық әрі моральдық тұрғыдан бағамдасақ, қазақ «бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл сұрама» дейді. Алапат ашар­шылықты өткеріп, жартысынан астамы қы­рылған қоғамның араға ғасыр аралатпай нантепкі пиғылға ұшырауы ақылға сыймайды. Жазушы Валерий Михайлов «Хро­ника великого джута» атты еңбегінде «сіңіріне ілініп, ыңыршағы шыққан жартылай тірі адамдар» деп суреттегендей, бұл ұлы нәубетте адамдардың адам сиқынан кеткені тарих деректері мен көнекөздердің естеліктерінен мәлім. Қолдан күштеп ұжымдастырудың нәтижесінде сол кезде ақ қардың үстіндегі ақ шаңқан киіз үйлердің өлі қаласы орнағанын, киіз үйлердің қайсысына кірсең де барлық зат-мүлкі орнында, бірақ адамдары жоқ, бір сәтте ғайып болып, тіршілік тоқтап қалғандай үрейлі көріністің ортасында тірі қалған кішкентай қыздың қансүңгі бейнесін Ғабит Мүсіреповтің «Ол – аштық! Ол аштықтың көзі болатын! Қарғыс атқыр аштықтың дәл өзінің!» деп долы әрі шарасыздықтан туған дәрменсіз ашуы қазіргі нантепкі қоғам санасына жетпей жатқан сияқты сезіледі. Әйтпесе, жан дүниенің алапат жарылысын тудыратын ащы тарихтан алған тағылым артық асты аяқасты етпес еді... Қайбір жылы осы аштыққа қойылған Астанадағы алып монументтің бір бөлігін айдың-күннің аманында ұрлап кетуі де біздің ұлы нәубетті мүлдем ұмытып кеткеніміздің һәм нантепкі қимыл-қарекетіміздің нақты көрінісі ғой...

Жалпы, аштық оқиғалары белгілі бір қанқұйлы саясат пен басып-жаншыған соғыс кезеңдеріне тән. Мәселен, австриялық танымал психолог, дәрігер әрі философ Виктор Франклдың екінші дүниежүзілік соғыста немістің өмір сүруге мүмкіндік қалдырмас концлагері туралы жазатын әйгілі күнделігі бар. Әлемде әлденеше рет басылса да оқырманы азаймаған күнделігінде автор адами жағдайға арналмаған өлім лагерінде адамды мықты тәні емес, қуатты рухы сақтап қалатынын айтады. Бұл ойды Қытай абақтысында қырық жыл ғұмырын өткізген Қажығұмар Шабданұлы да қайталайды. Жазушының серіктері лагерде қызылша түбірін қазу жұмысы кезінде тәтті түбірді түбімен бірге қазбай, жартылай жұлып алады екен де, кейін күзетшілерден қағаберісте жалма-жан әлгі қалып қалған тамырды таңдайына салып әл жалғайды екен. Осыны байқап қалған Қажығұмар олардың аузындағы тәтті түбірді түкірткізіп тас­тайды. Аң-таң болған әрі ашу-ызасы келген аш түрмелестеріне: «Бұл қарныңды тоғайтпайды, керісінше рухыңды сындырады», дейді.

Иә, нантепкі ұғымы тоқшылықты, ит басына іркіт төгілген заманды да білдіреді. Бірақ бұл жазбамызда пиғылға, ниетке қатысты айтып отырғанымызды ескерте кетелік. Нантепкі мінез-құлыққа жол бермеу – талай мүмкіндіктерге жол ашатын прагматикалық сана-сезімімізді қалыптастыруға да түрткі болар еді.

Думан АНАШ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

21.01.2019

Жылқының сүйек құрылымы

21.01.2019

Сәби өлімі неге көп?

21.01.2019

Алматылық студенттердің ішімдікті қаншалықты тұтынатыны зерттелді

21.01.2019

Б.Сағынтаев «Франция–Қазақстан» сауда-өнеркәсіптік палатасының өкілдерімен кездесу өткізді

21.01.2019

Ақтөбеде сегіз өзеннің арнасы тазаланып, тереңдетіледі

21.01.2019

Маңғыстауда шетелдіктер тастап кеткен кемелерді сатып алып жүр

21.01.2019

Әл-Фараби ауданына спорттық сауықтыру орталықтары қажет

21.01.2019

Қазақстанда қара және түрлі-түсті металды шетелге шығаруға тыйым салынды

21.01.2019

Қызылорда облысында 283 шетел азаматы әкімшілік жауапкершілікке тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу