Арқаның хас сұлуы

Егемен Қазақстан
03.09.2018 3337
2

Қызына Құралай, ұлына Қаршыға деп ат берген көшпенді халық табиғатпен үндесе өмір сүрді. Алаштың Атыраудан Алтайға дейін, Арқадан Алатауға дейінгі сайын даласында табиғатына көз тоятын көптеген сұлу өлкелер бар. Соның бірі Сарыарқа­ның інжу-маржаны – Қар­қаралы таулары. Оның тұмса табиғаты мен саф ауасы адамның тәнін емдеп, жанын жазады. Осы ғажайыпты келешек ұрпаққа мирас қылып қалдыру мақсатында 1998 жылдың 1 желтоқсанында Қазақстан Рес­пуб­ликасы №1212 қаулысымен Қар­қара­лы ұлттық табиғат паркі құрылған болатын.

Орталық Қазақстандағы жануар­лар әлемі мен өсімдіктер дүниесінің негізгі бөлігі осы парк аумағында ме­кен­­деп, өсіп-өнеді. Оның құрамына Қар­­қаралы, Бақты, Кент және Тау орман шаруа­шылықтары кіреді. Сонымен қатар мемлекеттік парк қарамағына «Бектауата мен Белдеутас» зоологиялық қаумалдары бекітілген.

Табиғат паркінің өсімдіктер әлемі сегіз жүзден аса түрден тұрады. Олар­дың бес түрі Қарқаралы бөрі қар­ақаты, сфагнум мүгі, қырғыз қайыңы, жіңіш­ке көкнәр, көктем жаңагүлі Қазақстан­­ның Қызыл кітабына енген. Ал жануар­лар дүниесінде 46 сүтқорек­тінің түрі, 25 құс­тың түрі мекендейді. Құстардың көбі соқ­палы болады. Жануарлар мен құстар­дан арқар, қара ләйлек, бүркіт, үкі, ер­ге­жейлі бүркіт, дала сұржыланы, Иг­натов гольяны Қазақстанның Қызыл кітабына енген.

Парк көлемінің жалпы аумағы 112120 гектарды құрайды. Қорықтық аймақ, экологиялық тұрақтану аймағы, туристік сауық­тыру аймағы және шектеулі шар­уа­­шылық әрекетінің аймақтарына бөлі­не­тін парк аумағын 75 мемлекеттік инспектор мен қорғау бөлімінің бастығы, таби­ғат нысандары мен кешендердің ин­же­нері, орман шеберлері қорғап, қадағалайды.

Сонымен қатар мобильді топтар аумақ­та құқық қорғау органдарымен бірлесе жүргізілетін рейдтерге қаты­сады. Төтенше жағдайлар туын­да­ған жағдайда дереу іс-қимылды қамта­ма­­сыз ету мақсатында мекеменің авто­ма­ши­н­алары мен орман өртін сөн­діру стансасына радиостансалар орнатыл­ған. Орман өрт ошақтарына де­сан­т­­тарды жеткізу мақсатында «Тікұшақ» алаңы ұйымдастырылған. «Қаза­виа­орманқорғау» қызметімен өрт қауіп­тілігі жоғары маусымда бекітілген жос­парға сәйкес күнделікті әуеден шолу жүргізіледі. Қазіргі таңда ұлттық парк­тің аумағында мемлекеттік инс­пек­­торлардың тұрғын үйі мен жұмыс орны болып отырған 43 кордон орна­ласқан. Мемлекеттік инспекторлар киім­дермен, қызметтік атыс қарулармен, куәліктер­мен және заманауи модификациялы рациялармен қамтамасыз етілген.

Ұлттық парк құрылған күннен бастап ғылым және мониторинг бөлім­дері жұмыс істейді. Құрылғанынан осы аралыққа дейін көптеген ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілді. Соның бірі – «Табиғат жылнамасы» бағдарламасы бойынша жүргізілетін зерттеулер. Бұл бағдарлама бойынша парк аумағында табиғи үрдістердің даму динамикасына байланысты жинаулар мен ақпаратты талдау жүргізіледі.

Білім және ғылым министрлігінің зоология институтымен 2002 жылы «Қарқаралы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің ірі сүтқоректілерінің есебі және олардың таралуы» тақырыбы бойынша зерттеулер жүргізді.

Ғылыми зерттеу жұмыстары аясында Ә.Марғұлан атындағы археология институты және Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дің Сарыарқа экспедициясы маусым айында Кент орманшылығының жеріндегі көне Алат елді мекенінде және Қызылтас елді мекенінің өндірістік алаңында археологиялық қазба жұмыстарын жүр­гізді. Қарағанды мемлекеттік универ­ситетінің биогеографиялық факультеті мамандары ұлттық парктің ғылым және мониторинг бөлімінің мамандарымен бірлесе отырып «Биота элементтері және экожүйелердің тұтастай жай-күйіне ұзақ мерзімді мониторингі ұйымдастыру» тақырыбы зерттеді. Ал 2009 жылы Новосібір қаласында орналасқан Ресей ғылым академиясының жүйелендіру және жануарлар экологиясы институты парк аумағындағы ұсақ сүтқоректілердің фаунасына далалық зерттеулер жүргізді.

«Жасыл ел» бағдарламасы бойынша ағаш отырғызу жұмыстарына жыл сайын жоғары сынып оқушылары мен студенттер атсалысады.

Қарқаралы мемлекеттік ұлттық пар­кі­нің бірінші кезектегі мақсаты – фауна мен флораның табиғи мекендерін қор­ғау. Сонымен қатар туризмді дамыту.

Қарқаралы маңындағы Шахтер, Тасбұлақ, Апан, Інжу-маржан және тағы басқа демалыс орындарына еліміздің әр жерінен жыл сайын турис­тер көп­теп келуде. Олардың көбі Шайтанкөл, Бассейн көлі, Қалмақ қорғаны, Үш үңгір, Қызылтас, Кімасар шатқалдарына сапар шегеді.

Сонымен қатар Тасбұлақ шатқалында орналасқан табиғат мұражайы парк мақтаныштарының бірі. Бұл 1983 жылы салынған. Екі қабатты ағаш ғимарат. Мұндағы таныстыру залында көптеген сүт коректілер мен құстардың бейнелері орналасса, ботаникалық залда сирек кездесетін өсімдіктер ұсынылған. Осы мұражай аумағында орналасқан 82 гектар зоологиялық вольерде марал, сарық, кербұғы, шудалы қодас, доңыз сияқты жануарларды тірідей көруге болады.

Қарқаралы ұлттық паркі «Саябақтар шеруі» халықаралық табиғатты қорғау акциясына 2004 жылдан бері тұрақ­ты қатысып келеді. Бұл шара аясында «Құстар ұяларын орнату», «Таза арна – таза жағалау», «Таза орман», «Құмырсқа илеулерін қоршау», «Жасыл желек – жердің көркі» сияқты акцияларды тұрақты өткізіп, табиғатты қорғаудың маңыз­дылығын насхаттайды.

Ұлттық парктің жыл сайынғы ағаш отырғызуы мен жүздеген гектар жерлер­дегі топырақты минералдандыруы арқа­сында жалаңаш төбелердің баурайы жабылып, орман өсіп келеді. Бұл әрине көз қуантып, көңілге сенім орнатады.

Жақпар тасында арқары секіре биле­ген, орманында бұланы өкіре күй­ле­ген, көк аспанында қыраны қалық­тай сам­­ға­ған, шыңынан сұңқары шүйіле заулаған, тоғайында құры ойнақ салған, қара орма­ны­н­ың саф ауасына құмарымыз қанған Қарқаралы, Бақты, Кент, Қу өңірі – киелі мекен.

Гүлбаршын ЖҰМАХАНОВА

Қарағанды облысы,

Қарқаралы қаласы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу