Үркердей топ ішіндегі Үркімбаев

Егемен Қазақстан
04.09.2018 1517
2

Өткен ғасырдың 30-жыл­да­рын­­дағы қазақ зиялыларының тағдыры – Қазақстан тарихының ең ерекше парағы. Олардың көп­шілігі әдебиетте, өнерде, ғылым­да, білім саласында жарқын із­­дерін қалдырып кетті. Есім­дері қай­та жаңғырып, өмірбая­ны, еңбегі белгілі бола бастады. Көмес­кі тарт­­қан тарихтың қалта­рыс­­тарын­да қалып бара жатқан бұл жай­саң­дарды қоғаммен қайта табыстыру үдерісінде Қазақстан Ұлттық архив қоры құжаттарының орны бөлек. Қазақстан Респуб­ли­касы Президенті Архивінің құ­жат­­тары жекелеген тұлғалардың өмір­баянын зерттеп жүрген қазақ­стандық және шетелдік тарихшы ғалымдардың ғылыми ізденісі­нің негізі, берік іргетасы десек те артық емес. Президент Архиві Қазақ­станның номенклатуралық қыз­меткерлерінің өмірбаян, жеке парақшалар, білім жөніндегі құжаттары, мінездеме, фотосурет­терден құралған жеке істері­­не аса бай. Республикалық, облыс­тық және аудандық дәреже­дегі жетекші­лердің кадр­лық мәсе­лелері қаралған кездегі бас­қару құ­жа­ттамасы бөлімдерінде, іс қағаз­дарында және оған қыстырыл­ған қосымшаларда өмірбаяндық құжат­тар молынан кездеседі. Бар­лық номенклатуралық-партия­лық қызметкерлердің жетекші қыз­метке өсу жолын осы архив құжат­т­арымен қуалай отырып анықтау аса қиын шаруа емес. Олардың қыз­метке тағайындалу, араласу, лауа­зымынан алынуы туралы деректерді архив қоймаларынан оңай табуға болады.

«Егемен Қазақстан» газетінде (15.03.2018) Раушан Нұ­ғ­ман­­бектің «Жазықсыз атылған жампоз» атты мақаласы жария­л­анып, онда журналист оқыр­ман­ға Семей облысының тума­сы Сәкен Үркімбаев туралы баян­даған еді. Біздің газетімізде іл­герір­екте, дәлірек айтқанда, 2010 жылы белгілі журналист Дәу­лет Сейсенұлының да «Қажы қолынан дәм татқан» деген мақа­ласының жарық көргені есіміз­де. Мақалада Сәкен Үркім­баев­тың Шәкәрімді әне-міне қолы­­на кісен салынатынын ескер­тіп, төніп келе жатқан тажалдан құт­қару ниетімен туған жерін тастап шығуға кеңес беріп, осылай­ша оны аман алып қалғысы келген әрекеті туралы әңгімелейді. Бірақ Шәкәрім Сәкеннің ақылын тың­дамайды. Ал 1931 жылдың қазанында Шәкәрім жауыздар қолынан мерт болады.

Сәкен Үркімбаев туралы дерек өте аз, сондықтан семейлік тілшілер ол туралы кім не біледі деген мәселемен қоғамға сұрау да салған болатын. Прези­дент Ар­хивінің қоғаммен байланыс бө­лімінің жетекшісі Жанар Сатаева өз мекемелерінде Сәкен Үр­кім­баев туралы сақталған аз­даған мәлі­мет­терімен бөліскен еді. Оның ай­туын­ша, Президент Архивінде Үр­кім­баевтың өмірбая­нына байла­ныс­ты бірнеше құжат қана сақ­тау­­­лы. «Қазақстан Комму­нис­­тік пар­тияс­ы Алматы облыс­тық ком­итеті» арх­ивтік қорының кадр­лар­ды тір­кеу секторында Үр­кім­баев Сә­кен Омарбекұлы­ның да жеке ісі сақ­­талған. Сәкен Үр­кім­баев 1902 жы­­лы дүниеге кел­ген, Шығыс Қа­зақ­стан облысы, Шыңғыстау ауданы­ның (қазір Абай ауданы) тумасы.

1935 жылы өз қолымен толты­рылған кадрларды тіркеу бойынша жеке іс қағазында 1935 жылы 2 мау­сымдағы РСФСР Жоғар­­ғы соты Қазақ бөлімшесінің оны Ал­маты облысы Сарқан ауданының халық судьясы етіп жіберген жолда­­ма­­сы да қоса тіркелген. 1935 жыл­дың 29 маусымында Алматы обл­ыстық партия комитетінің бюро­­­сы С.Үркімбаевты халық судья­сы етіп тағайындайды. Бұл лауа­зымға тағайындалу үшін Сәкен Үркімбаевтың бүкіл ата-тегі, әлеу­меттік ортасы ұзақ уақыт тексе­ріледі. Өзінің байдың тұқымы емес екенін дәлелдеп жазған ол, көптеген ақталу қағаздарында ту­ғанына екі ай болған кезде әкесі Омарбек Үркімбаевтың 1902 жылы қайтыс болғанын айта­ды. Әкесі қайтыс болған соң дү­ние-мүлкін тегіс ағайын-туысы бө­ліп алады, ал анасы Атажанның қолында азын-аулақ ұсақ малы ғана қалады, оның өзі 1930 жылы үкіметке өткізіледі.

«Мен Жігітек пен Кеңгір­бай биді білемін. Бірақ олардың жеке басы туралы ешнәрсе айта ал­май­мын, өйткені олар қайтыс бол­ғалы бері 200 жылдан ар­тық уа­­қыт өтті. Олардың тегі мен тұ­­­қы­­­мы­нан тараған ел бүгінде екі ауыл­­­дық кеңес болып отыр, бұл тұ­­қы­­мнан мен де тараймын. Ұзын­­құ­­лақ­тың айтуынша, Кеңгір­бай то­бықты руының ішінде өте бедел­ді адам болған» дейді Семей қала­лық партия комитетіне жазған өмірбаяндық құжатта.

Сәкен Үркімбаев әйелі Ақли­ма­мен Қызылтас ауданының (1929-1930) соты болып қызмет істеп жүрген кезінде танысады. Ол күйеуі туралы естеліктерді ұзақ жыл есінде сақтап жүрді. Ақ­ли­мадан Сәкеннің Шәкәріммен кездесуін, ақынның оның ақылына құлақ қоймай күйіп кеткенін күйініп әңгімелейтіні туралы дерек жеткен.

Зобалаңның алғашқы торуылы Үркімбаевқа 1935 жылдың өзінде-ақ жетеді, бірақ сол жылғы тұт­қын­далудан құтылғанымен, 1937 жылғы жаппай нәубеттің құ­ры­ғынан сытылып кете алмайды. Бұл туралы Алматы облыстық пар­тия комитеті Бюросының 1937 жыл­ғы 1 сәуірдегі №256 п.25 қау­лы­­­сында: «Сарқан ауданы­ның халық соты Үркімбаев сот жұ­мы­сын­да жі­берген ірі қылмыстары үшін қыз­метінен алынды» деп жазылған.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің «Қуғын-сүргінге ұшыраған тұлғалар туралы Мемориал» мәліметтер базасында Сәкен Үркімбаев туралы деректер жоқ. Тек әйелі Ақлиманың әкесі Жұматай Арыновтың 1938 жылдың тамызында тұтқындалып, сол жылдың қазанында атылғаны туралы ғана ақпарат бар.

Өз мекемелерінде сақталған белгісіз деректерді көпшілікпен бөлісіп, таныстырып отыру­ды қыз­метінің негізгі қыры ретінде қарастыратын Қазақстан Пр­е­зи­денті Архивінің қызметкері Ж.Сатаева белгілі қоғам қайраткері Сәкен Үркімбаевтың тағдыры туралы қосымша мәліметтер Шығыс Қазақстан және Алматы облыстық архивтерінде сақталуы мүмкін екенін айтады. «Бастысы, облыстағы архив ісімен айналысатын әріптестеріміз қайраткер туралы деректерді толықтыру туралы семейлік тілшілердің бастамасын жерге тастамай, тың мәлі­меттермен байыту ісіне атсалысса, 1930 жылдардағы ұлт үмі­ті болған үркердей топ ішін­де Үркімбаев секілді бірегей тұлға­ның да болмысы жарқырай түсер ме еді», дейді Жанар Сатаева.

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,

АЛМАТЫ

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.09.2018

Д.Қыдырәлі – Түлкібас ауданының құрметті азаматы

20.09.2018

Мемлекеттік органдардың бірыңғай платформасы құрылады

20.09.2018

Қостанайда жалпықазақстандық диктантқа 4 сынып оқушысы қатысты

20.09.2018

Павлодарда Google компаниясының қызметкері Қуат Есеновпен кездесу өтті

20.09.2018

Әділ Дүйсенбек. Ұрпақ сабақтастығының үлгісі

20.09.2018

2018 жылдың 8 айында 7,7 млн. шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді

20.09.2018

«Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының екінші кезеңі басталды

20.09.2018

Астана қаласы Әуе көлік прокуратурасы жолжүктерді ашудың 80 дерегін анықтады

20.09.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

20.09.2018

GGG үздіктер тізімінде төмендеді

20.09.2018

Қазақстан құрамасын Кака баптайды

20.09.2018

Сапа менеджментін енгізу бәсекеге қабілеттілікті нығайтады

20.09.2018

Елімізде 1 қазаннан бастап депозит шарттары өзгереді

20.09.2018

Машина жасаушылар форумына әлемнің 20 елінен 1000-нан астам делегат қатысады

20.09.2018

Жеңімпаз қыздың қайырымдылығы көпке үлгі

20.09.2018

Б. Сағынтаев Инвесторларды тарту мәселелері жөніндегі Үкіметтік кеңестің отырысын өткізді

20.09.2018

Экс-чемпион бокс мектебінің директоры болып тағайындалды

20.09.2018

 Жаңа заң – жаңа үміт

20.09.2018

Мөлдірдің мөлдір әлемі

20.09.2018

Көкшетау тұрғыны тираждық лотерея ойынының миллионері атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(1)

Гүлдан Жұмағалиева (07.09.2018 21:47:25)

Сәлеметсіз бе! Сәкен Үркімбаев менің атамның туған інісі, ол кісінің жалғыз дана фотосы біздің үйде сақталған. Тарихшылар мен зерттеушілер атамыз жөнінде ақпарат жинап, атамызды қуғын-сүргін құрбандары мен халық зиялыларының қатарына қосып, атын жаңғыртар болса нұр үстіне нұр болар еді. Мақала авторына көп-көп рахмет! Біздің тарапымыздан көмек керек болса, менің электрондық поштама жазсаңыздар болады.

Пікір қосу