Qalalar álemi

Dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, adamzattyń erteńi qalalar áleminiń bolasha­ǵy­na tikeleı baılanysty. Bul tujyrymnyń aqı­qatyn ýaqyt qudireti de aıqyndap keledi. BUU-nyń deregi boıynsha, búginde álemdegi qalalarda 4 mıllıardqa jýyq halyq (adamzattyń jartysynan astamy) ómir súredi eken. Boljam boıynsha, 2050 jyly qalalardaǵy halyq sany 6,5 mıllıardqa jetip, planeta turǵyndarynyń 70 prosentin quraıtyn kórinedi.

Егемен Қазақстан
07.09.2018 90
3

Eger 1950 jyly dúnıe júzinde 10 mıllıonnan astam turǵyny bar 2 qala ǵana (Tokıo, Nıý-Iork) bolsa, 2017 jyly 10 mıllıonnan astam halqy bar qalalar sany 37-ge jetti. Planetamyzdaǵy ýrbanı­zasııa deńgeıi buryn-sońdy bolmaǵan joǵary qarqynmen damýda. Máselen, qazir Japonııa­daǵy ýrbanızasııa deńgeıi 94 prosentten assa, Gollan­dııada – 91, Avstralııada – 90, AQSh – 82, Ońtústik Koreıada – 83 prosentke jetip otyr. Al Katar, Gvadelýpa, Kýveıt jáne Belgııa (halqynyń 98 prosenti qala turǵyny) sııaqty memleketter tolyq ýrbanızasııa úrdisine ushyraǵan.

«Qalalar álemi adamzatty qutqarady», deıdi áleýmettik bıolog, AQSh Ulttyq akademııasynyń akademıgi Edvard Osborn Ýılson. Ol óziniń «Jer sharynyń jartysy» atty kitabynda adamdardyń qalaǵa qonys aýdarýy barǵan saıyn eseleı artpasa, tómendemeıdi degen tujyrymdy alǵa tartady. «Qazir bizdiń planetamyzda 8 mıllıardqa jýyq halyq ómir súredi, osydan tek jarty ǵasyr ýaqyt buryn Jer sharyndaǵy adamzattyń sany 4 mıllıardqa da jetpeıtin edi», deıdi Edvard Ýılson. Sondyqtan ol qazirden bastap ýrbanızasııa úrdisin jedel túrde retteýdi qolǵa alýdy usynady. Ǵalymnyń pikirinshe, adamzatty qurlyqtyń jartysyn jaılaıtyn iri megapolısterge shoǵyrlandyryp, Jer sharynyń qalǵan jartysyn janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń kedergisiz damýyna qaldyrý kerek. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana adamzattyń jer betinen múlde joǵalyp ketý qaterine uryndyratyn ekologııalyq apattardyń aldyn alýǵa bolady eken. 

Tarıh tabaldyryǵyn býyrqana attaǵan HHI ǵasyrdyń basynda jahandyq jańalyqtardyń kún tártibinen «Aqyldy qala» degen jańa uǵym berik oryn aldy. «Aqyldy qala» atty ınnovasııalyq bastamalar boıynsha álemniń árbir shalǵaıynda zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy, ozyq ınnovasııalyq tájirıbelerdi, jańa ınfraqurylymdyq jetistikterdi is júzine asyra bastaǵan ǵasyr qalalary qalyptasa bastady. Bul baǵytta ásirese, ónerkásibi erekshe damyǵan Soltústik Amerıka, Batys Eýropa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi aıtarlyqtaı nátıjelerge jetti. McKinsey halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasynyń derekteri boıynsha, 2020 jyly álemdegi «aqyldy qalalar» shoǵyry 600-ge jetedi eken. Aldyn ala jasalǵan boljam boıynsha, osy 600 «aqyldy qala» jahandyq ishki jalpy ónimniń úshten birin óndiretin bolady. Al «Arup» konsaltıngtik kompanııasynyń zertteýleri boıynsha, 2020 jyly «aqyldy qalalar» kórsetetin qyzmet kólemi jylyna 400 mıllıard AQSh dollaryna jetpek. Tipti keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, 2050 jyldary álem 200 memleketke emes, 600 iri megapolıske bólinetin kórinedi.

Mine, osy bir álemdik ýrbanızasııa úrdisinen Qazaqstan da syrt qalmaq emes. Elimizde ýrbanızasııa úrdisiniń erekshe qarqynmen bastaý alǵan kezeńi 1960 – 1990 jyldardyń (tıisinshe 44 prosentten 56 prosentke deıin ósken) úlesine tıedi. 2000-shy jyldary ol biraz báseńdep, 2014 jyldan bastap qaıtadan údeı tústi. 2017 jyly elimizdegi qalalardyń turǵyndary 10 336,8 myń adamdy qurap, ýrbanızasııa úrdisi 57,3 prosentke jetti. Osy ýaqyt aralyǵynda Astana qalasynyń halqy 3,2 ese, Shymkent turǵyndary 2,6 ese, Aqtóbeniń halqy eki esege jýyq, Almaty turǵyndary 1,6 ese ósti.

Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy­men qolǵa alynǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde «Aqyldy qala» qaǵıdatyn damytý kún tártibine qoıyldy. Elimizdegi «Smart Sıtı» baǵdarlamasy aıasyna Astana, Almaty, Qaraǵandy, Shymkent jáne Aqtóbe qalalary engizildi. «Smart Astana» jobasy boıynsha shahardyń kóshelerine beınebaqylaý júıesin qurý, jer qatynastary boıynsha blokcheın-tehnologııasy, aqyldy kóshe jaryqtary, ıntellektýaldy kólik júıesi, smart-medısına, smart-mektep jáne basqa ınnovasııalyq jobalar júzege asyrylýda. «Smart Almaty» jobasy boıynsha ashyq ákimdik, beınebaqylaý, «Open Almaty» formaty boıynsha ákimdiktiń qoǵamdyq qabyldaý júıesin qurý jobalary, «Smart Aqtóbe» jobasy boıynsha sıfrly ákimdik, memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý, halyqtyq baqylaý júıelerin qurý, «Smart Ońtústik» jobasy boıynsha búldirshinderdi balalar baqshasyna jáne birinshi synypqa qabyldaýdyń elektrondy júıesin qurý, páter kezeginde turǵan qala turǵyndarynyń arasynda páter bólýdiń elektrondy baǵdarlamasyn jasaý jobalary, «Smart Qaraǵandy» jobasy boıynsha oblystaǵy medısınalyq mekemelerdegi kezekke tirkeý jáne basqa qaǵaz qujattardy elektrondy júıege kóshirý jobalaryn júzege asyrý josparlandy. Keıinnen bul qanatqaqty jobalardy elimizdiń basqa da iri qalalarynda is júzine asyrý kózdelýde. Elimizde belsendilikpen qolǵa alynǵan «Aqyldy qalalar» jobasy qanshalyqty is júzine asatynyna ýaqyt tóreshi. Bastysy, adamzat bolashaǵynda sheshýshi oryn alatyn «qalalar álemin» damytý úrdisinde kenjelep qalmasaq bolǵany.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Жұлдызы биік Жуалы

19.09.2018

«Астананың 20 жылдығы» атауы берілді

19.09.2018

Өзара үнқатысу мәдениетін қалыптастыру маңызды

19.09.2018

Сенатта – атыраулық ардагерлер

19.09.2018

Ғасырдан астам тарихы бар

19.09.2018

Рухани жаңғыру және білім беру ісі

19.09.2018

Межелі жоспарға жету көзделді

19.09.2018

Esti men eski

19.09.2018

Алаш арыстары білім алған Семейдегі оқу орнына 115 жыл толды

19.09.2018

«Егеменнің» жаңа жобасы

19.09.2018

Судың да сұрауы бар

18.09.2018

Головкин мен Альварестің үшінші жекпе-жегі болуы мүмкін бе? (ВИДЕО)

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу