Көркемсөз хақында «Ақ ордалы Астана» поэзия кешіндегі ой

Әдебиет деген не? Күнкөріс үшін жазыла ма? Егер түбінде пайда көру мақсаты жоқ бір шығарма дүниеге келсе ше? Демек, ақшамен өлшенбейтін дүниені өліммен де өлшеуге болмайды.

Егемен Қазақстан
07.09.2018 2785
2

Бір кездері Қытайда «бүкіләлемдік әдебиет» деп таныған әдебиет қазір әлем әдебиеті болып өзгерді. 1900 жылы сегіз мемлекеттің альянсына кірген Жапония, Ресей, Ұлыбритания, Франция, АҚШ, Германия, Аустро-Венгрия, және Италия мемлекеттері. Жуырда Андре Жид, Исикава Точиги, Д. Лоуренс, Уилл Гом­перц, Вальтер Беньямин, Ева Герольд, Ум­берто Эко шығармаларын оқыдым. Деген­мен бұл мәдениет төңкерісі кезіндегі үш мем­лекет­тің (Вьетнам, Солтүстік Корея, Албания) ғана әдебиетінен тұратын «әлем­дік әдебиет» түсінігіне қарағанда жақсы.

* * *

ХХ ғасырдың басында Лу Шин мен Мао Дуньның тірі күнінде әлем әдебиеті деген түсінік мүлде өзгеше болатын. Қыспаққа ұшыраған Аустралия, Дания, Эстония, Литва, Чехословакия, Румыния, Малайзия, Болгария, Португалия, сонымен қатар Азия мен Латын Америкасы­ның көптеген елдерінің әдебиетін 1949 жылы ҚХР құрылғаннан кейін ғана айта бас­тады. 

Өз басым 1966 жылы мәдениет төңкерісі қызған шақта әлем әдебиетінің бір бөлігі өртелгенін көрдім. Мектептегі тәртіпке бағынып, әкемнің кітаптарын алып макулатураға өткіздім. Есімде қалғаны: оның арасында «Тынық Дон», Крыловтың мысалдары сияқты кітаптар болды. Көбін ұмыттым. Сол кездері В. Кочетовтің «Ағайынды Ершовтар», Ф. Гладковтың «Цемент», В. Кетлинскаяның «Мужество» романдарын оқыған едім. Осының бәрі мені ерекше әсерде қалдырды.

* * *

80-жылдары Қытай әлемге есігін ашқанда, халық өзіне таңсық жаһанға ақылсыз, бағдарсыз ұрынды. Әрине, мен де ол толқыннан тыс қалған жоқпын. Дегенмен 90-жылдардың басында мен Аустралияға кеттім. Ол жерде ағылшын, америка әдебиеттері бойынша бакалавр білімін алдым. Магистрлік тақырыбым Аустралия әдебиетімен байланысты болғандықтан сол жерде қалып, білімімді жалғастырдым. Сол жерде ұзақ тұрып қалғандықтан әлем әдебиетінің бір бөлігі саналатын қытай әдебиетінен алыстай бас­тадым.

Дегенмен мен қытай тілінде де ағылшын тілінде де жазатын ақын, жазушы болдым. 

* * *

Әдебиет туралы ойым Аустралияға барғанда өзгере бастағандай болды. Жазушы һәм оқырман ретінде мен бір елді оның әдебиетін оқығанда ғана танимын. Әдебиетін білмей тұрып, көзбен елестетіп ештеңе де айта алмаймын. Әдебиетін оқып, ақын-жазушыларымен араласып, жаңашыл, әдеби тәжірибеге жиі баратын қауыммен етене танысып, өлеңдерін, әңгімелерін аудара бастағаннан кейін маған бөтен әлем есігін аша бастайды. WeChat желісіне арнайы топ құрып, пікірлерімізді де ашық, әрі айқын жазып отыруға тырысамыз. 

Өлең көкжиегі біз ойлағанға қарағанда кең, шексіз. Өлеңнің түрі көп: қара өлең, ақ өлең, әлеуметтік өлең, екі тілді және экрафтық, пиньиньдік өлеңдер бар. Баллада, поэма бар. Осы поэзияның бәрі қаламмен де, компьютермен де, аудио және видео түрінде де жазыла береді.

Бұл қазіргі Қытай мен Аустралия әдебиетіне ортақ құбылыстар. Бір жағынан қазіргі Қытайда жарияланып жатқан шығармалар партия мен билікті мақтайтын, сезімтал стильде жазылған, тарихи, сая­си жағдайларға көз жұма қарайтын де­ко­­ративті өлеңдер. Ал Аустралияда сый­­лыққ­а неолибералды көзқараспен қа­рай­­ды. Егер кітап жүлде алса қатал эко­но­­ми­калық климаттан өте алады. Ал жүл­де алмаса, көңіл бөлінбей ұмыт қала бере­ді. Соңғы жетістіктің өлшемі ретін­де Nielsen BookScan-ды айтуға болады. Ол жерде кітаптар туралы барлық ақпа­рат сақ­тал­ған. Баспагерлер соған қарап кітап­тар­ды қайта басып шығуға бола ма, жоқ па де­ген сұраққа жауап іздейді. Енді біз әде­биет­­тің болашағына ақша болып аттаймыз, ақ­шамен есептейміз. Қорқынышты сияқты...

* * *

Өз кітабыңды өзің шығару статус-квоға ие жазушылар үшін үміт сыйлайды. Қытайда өзің кітап шығарсаң, халықаралық нөмір ала алмайсың. Себебі ол өте қатаң бақылауда және қымбат. Әдетте 20-30 мың юаньды бір кітап нөмірі үшін төлейсіз (Бұл шамамен 1-1,5 миллион теңге көлемінде). Бірақ ақындар «заңсыз кітап шығару» жолымен жариялылық көріп, соны сатып, күн көріп келеді. 

Аустралияда жағдай еркіндеу. Қанша кітап шығарам десеңіз де еркіңіз, бірақ кітабыңыз сыйлық алмаса, гаражда жатқан үйіндіге айналуы мүмкін. 

* * *

Мен енді музыкаға қызығып жүрмін. Бірақ жазуды ұмытардай емес. Енді Қазақстан әдебиетіне жақындап келемін.

* * *

2011 жылы Цинхай аралында өткен үшінші поэзия фестиваліне тұңғыш рет қатыстым. Сол кезде әр елдің ақындарымен таныстым. Әрине, олардың арасында қазақ ақыны да бар еді. Ол жердегі көңіл күйді, әсерді ұзақ айта беруге болады. Бірақ мен нақты екі нәтижені айтқым келеді. Біріншісі, менің өлеңдерім эстон тіліне аударылып басылды. Екіншісі, мен қазақ ақынының өлеңін қытайшаға да, ағылшыншаға да аударып, Қытайда жарияладым. 

* * *

Сол фестивальде жолықтырған көп ақынның түрі, аты есімде қалған. Тек бір ақын ғана есімде сақталмапты. Ол қазақ ақыны – Ардақ Нұрғазы болатын. Тек екі жылдан кейін электронды пошта арқылы хабарласып, жеті жылдан кейін ғана сол фестивальде бірге болғанымызды еске салды. 

Ардақтың алғашқы мен аударған бес өлеңі Cordite Poetry Review әдеби-онлайн жур­налында жарық көрді. Екі тілді форматта, қытайшасы мен ағылшыншасы қатар тұр­ды. Маған Ардақтың поэзиясындағы образ байлығы, көркемдігі және таңғаларлық мета­форалары ұнайды. Оның өлеңдерінде ай­қын және жасырынып жатқан сырлары көп. 

* * *

Уақыт өте келе Бақытжан Қанапиянов­пен таныстым. Оның өзінен бұрын поэзиясына, өміріне қаныққан едім. Жас күнінде бокспен шұғылданып, екі рет Қазақстан чемпионы болыпты. Бірақ ол өлең жазғанда боксшыға ұқсамайды. Нәзік және салмақты жырлар жазады. 

* * *

Менің аудармаммен оның жеті өлеңі «Шилин» (№ 4, 2016) журналында жарық көрді. Бір жылдан соң сегіз өлеңін екі тілге аударып, «Шии-вэньсю» журналында басылды. Бақытжанның өлеңдерінде тарихи ауыр мұң, бәлкім, салмақ, абсурдтық сезім бар. Тіршіліктегі ойы адам жанын ерекше толқытады. Оның өлеңдерін қытайша оқығанда қазақ рухы бейне бір көз алдыма атқып шыққандай болады. 

* * *

Екі ақынның өлеңін қытай, ағылшын тіліне аударған елдің астанасына келдім. Осы елді, жерді көруге ерекше ынтығып, асығып келгенімді жасырмаймын. Бәлкім, осы «Ақ ордалы Астанам» фестивалінен соң көптеген қазақ ақындарымен тығыз шығармашылық қарым-қатынас жасайтын шығармын. 

Келгеніме, көргеніме, білгеніме қуаныштымын. 

Оуянг Ю, ақын, жазушы, аудармашы (Аустралия)

Аударған 

Білім АРЫҚБАЙ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

23.02.2019

Мақсат - әр тұрғынға отыз шаршы метр баспана беру

23.02.2019

Қызылорда облысы Полиция департаментінің жеке құрамы үшін гарнизондық жиын өтті

23.02.2019

Лондонда қазақстандық боксшы қарсыласын нокаутқа түсірді

23.02.2019

Павлодарда  «Ұзақ өмір сүру орталығы» ашылды

23.02.2019

Ұлттық нейрохирургия орталығында түрлі науқастар тегін қаралды

23.02.2019

Кетіп жатқан әкімге «кетпе» деді 

23.02.2019

Полиция департаменті тұрғындарға арналған кеңсе ашты

23.02.2019

Майқайың кентінде өрт сөндірушілер газ толы баллондарды алып шықты

23.02.2019

ҚХЛ: Тұрақты біріншілік аяқталды

23.02.2019

Михаил Кукушкин жартылай финалға шықты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу