«5.0 қоғамы» – Жапонияның болашаққа бағдары

Таң атқанда сізді оятып, күнтізбеңіз­дегі жұмыстарды есіңізге салып, ауа райы­ның қандай екенін хабарлап, қолыңызға қолшатыр ұстап шығуды ұсынатын, сіз жұмыста болғанда шамасы жеткенше үйіңіздің шаруасын тындыра беретін көмекші роботыңыздың, иә болмаса жүр­гізу­шісіз өзі жүретін, темірден жасалғанымен «ақылы» бар смарт-көлігі­ңіздің болғанын қалайсыз ба? Ал кешке үйіңізге қайтып келгенше ақылды тоңазытқышыңыздың тапсырма бойынша тамағыңыз бен дәрі-дәрмегіңізді өзіңізге қажетті мөлшерде, қажетті уақытта, өзіңізді әуреге салмай-ақ, өзгенің мазасын алмай-ақ, сіздің роботыңыз сияқты роботтар жұмыс істейтін арнайы смарт-дүкендерден әуелетіп дәл есігіңіздің алдына әкеп беретін дрондар ұшып жүретін қоғамда өмір сүргенге қалай қарайсыз?   

Егемен Қазақстан
11.09.2018 5851
2

Бүгінгі таңда дамыған мемлекеттер­дің барлығында дерлік шоғырланып қалған әлеуметтік-экономикалық про­б­ле­маларды шешуге және «жаңа қоғам» қалыптастыруға бағытталған стра­тегиялық жоспарлар әзірленіп, оларды жүзеге асыруға нақты талпыныстар жасалып жатқаны белгілі. Алайда жаһандану үрдістері қатты қарқынмен дамып, бір елдің коғамдық-әлеуметтік және саяси-экономикалық мәселелері басқа елдермен, халықаралық қауымдастықтың әрбір мүшесімен тығыз байланысты болып отырған қазір­гі заманда жаңа фор­мат­тағы дамуды қам­тамасыз етуге бағытталған ұлттық стра­тегиялар сол елдің ғана жоспары болып қоймай, дүйім дүниенің дамуы­на бағытталған бағ­дар­лама ретінде қарас­тырылып отыр. 

Мысалы, Еуропаның ең дамыған елдерінің бірі Германия үкіметінің 2010 жылы жариялаған «Industrie 4.0» даму стратегиясы бүгін Еуропа ғана емес, бүкіл әлемнің индустрияландыру саласындағы жаңа стандарттарына айналып отырса, АҚШ-тың өнеркәсіп саласында жаңа форматта әріптестік орнату мақсатын­да қабылданған «Advanced Manufacturing Partnership 2.0» бағдарламасы (2011 ж.) және азиялық алып ел Қытайдың өнеркәсіп саласындағы «Made in China 2025» индустриялық стратегия­сы дүние жүзінде қызу талқылануда. Президентіміз Н.Назарбаевтың жыл басындағы «Төртінші өнеркәсіптік револю­ция жағдайындағы дамудың жаңа мүмкіндіктері» атты Жолдауы мен Қазақ­стан үкіметінің 2025 жылға дейінгі өнеркәсіп саласын дамытуға бағытталған жаңа жоспарының қабылдануына да осындай әлемдік үрдістер арқау болғаны анық. 

Жапонияның 2016-2020 жылдарға арналған заманның талабына сай жаңа форматта мемлекеттің ғылыми және тех­нологиялық дамуын қамтамасыз етуге бағытталған стратегиялық жоспары да әлем елдерінің назарын аударып отыр. Жапон үкіметінің осы страте­гия­лық жос­­парында жоғарыда бейнеленген жаңа қоғам әлемде алғаш рет «5.0 қоғамы» («Society 5.0») деп аталып, аталған стра­тегияны жүзеге асыру мақ­сатында қабылданған «Connected Industries» атты бағдарламасы да дәл осы Төртінші өнеркәсіптік революция дәуірінде даму­дың жаңа жолдарын қамтамасыз етуді көздеп отыр.  

Жапон үкіметі жүзеге асыруға талпыныс жасап отырған 5.0 қоғамында адамдар күнделікті күйбең тірлікке сарп еткен уақытын жеке басы үшін мейлінше тиімді пайдаланып, «уақыт» пен «зат» атты өмір сүруге қажетті негізгі фундаменталды физикалық құн­ды­лықтар мен денсаулық пен білім сияқты басты рухани-философиялық құндылықтарға деген көзқарас өзге­ріп, мемлекеттің экономикалық дамуы мен қоғамның рухани дамуы қатар жүріп, «байлық» атты ұғым басқаша болып, «әділдік» пен «теңдік» ұғымдары дүниетанымның тірегіне айналуы тиіс. 

Алғаш естігенде фантастика­лық жанрдан алынған ертегі әңгімеге көп ұқсайтын «роботтар әлеміне» негізделген «5.0 қоғамы» адамзаттың бүгінге дейінгі даму процесінің кезекті кезеңі ретінде қарастырылып отыр. Бірінші кезеңде адамдар аңшылықпен айналысып, күнкөріске қажетті тамағын табиғаттан тапса, екінші кезеңде егін егіп, мал асырауды қолға алып, үшінші кезеңде тұрмысқа қажетті заттарды өндіруге бейімделіп, өнеркәсіп саласы дамып, төртінші, яғни қазіргі кезеңде ақпарат тарату жүйесі дамып, интернет желісі мен цифрлы технологиялар тұрмыстың барлық саласының ажырамас бөлігіне айналды.  

Ақпарат ерекше құндылыққа ие болып, интернет пен цифрлы технологиялар әр мемлекеттің және қоғамдық жүйенің негізіне айналып отырған дамудың қазіргі кезеңінде сауда-экономикалық, қоғамдық-әлеуметтік барлық салаларда жиналып, сақталып отырған ақпаратты (Big Data) өндірісті оңтайландыру мақсатында ғана емес, адамның өмірі мен тұрмысын оңайлату мақсатында барынша тиімді пайдаланудың жолын табу келешектің қоғамын құру жолында ең маңызды мәселеге айналып отыр. 

Дамудың қазіргі кезеңіндегі қоғамда тұрмыстың барлық саласында көптеп жиналып қалған түрлі ақпараттар адамдар арасында «ортақ дүние» бола алмай отырғаны және қоғам мүшелері бір-бірімен ақпарат сараптамалары нәтижелерімен бөліспей, иә бөлісе алмай отырғаны ақиқат. Өйткені ондай шексіз мөлшердегі ақпаратты адамның өзі толықтай өңдеп, саралап, сараптай алуы мүмкін емес.  

Ал келешектегі 5.0 қоғамда адам­дар­дың айналасындағы заттар, мысалы, смарт-көлігіңіз, үйіңіз­дегі тоңазыт­қышыңыз бен кіржуғыш машинаңыз, қалтаңыздағы смартфо­ныңыз сияқты күнделікті тұрмыста пайдаланып жүрген заттардың барлығы «Заттар интернеті» (IoT, Internet of Things) жүйесі арқылы бір-бірімен және дүкендер мен ауруханалар, банктер сияқты қоғамдық мекемелермен тығыз байланыс орнатып,  адам мен зат арасында ақпарат ортақ болып, ол ақпарат тұрақты түрде жасанды интеллект арқылы сарапта­лып, қажетті уақытта және қажетті жерде адам­ның пайдасына жарап отыратын болады. Адамның ақпаратқа иелік ету­дегі монополиялық үстемдігі жоға­лып,  «ақпарат» атты құндылықтың мәні өзгеретін болады, ал жасанды интеллект пен роботтар ақпаратпен бөлісу үшін адамды жас пен кәрі деп, қала мен ауыл деп қоғамдағы орны мен дәрежесіне қарай бөлмей, бәріне бірдей қарап, «теңдік» қағидаларына негізделген смарт-қоғам орнайды.        

Ол үшін ең алдымен қоршаған ортамыз бен айналамыздағы заттардан тұратын физикалық кеңістік пен ұшы-қиыры жоқ шексіз ақпараттан тұратын кибернетикалық кеңістікті бір-біріне жалғастырып, ұштастырып, оларды барынша адамның мұқтаждығына пайдалану жүйесін қалыптастыру қажет. Бір сөзбен айтқанда, Big Data-дағы түрлі ақпаратты жасанды интеллект арқылы өңдеп, сол ақпаратты адамның тұрмысына қажетті зат шығару үшін пайдаланып, ақпаратты зат түрінде қайта қоғамға қайтару жүйесін қалып­тас­тыру. Жоғарыда аталған жапондар­дың «Connected Industries» атты тұжы­рымдамасы осыны мақсат тұтады.  

Бүгінге дейін тынымсыз дамып келе жатқан білім мен ғылымның, техника мен технологиялардың, тамақ өндірісі мен денсаулық сақтау салаларындағы жетістіктердің арқасында адамның өмір сүру жасы күннен-күнге ұзарып отырғаны белгілі. Әсіресе Жапонияда жыл сайын 4 мыңға жуық адамның жасы жүзден асып, қазірдің өзінде олардың саны 70 мыңға жетіп отыр. Ал дүниеге келетін балалар саны жылдан-жылға азайып, жапон қоғамы дамыған елдердің арасында ең қатты қарқынмен қартайып бара жатқан қарттар қоғамына айналды. Бүгінгі таңда 127 млн тұрғыны бар Жапонияда жасы 15-ке толмаған жасөспірімдердің үлесі 12,7%, ал жасы 65-тен асқан адамдардың үлесі 26,7% болып отырғанын ескерсек, алдағы уақытта қарттар саны тек көбейе бермек. Ал олардың өмір сүруіне жағдай жасап, денсаулығы мен тұрмысын тиісті деңгейде қамтамасыз етуге қажет­ті қаражаттың, яғни мемлекеттік бюд­жетке төленетін салық көлемі жұмыс­шылар санының күрт азаюына байланысты жеткіліксіз болуы үкімет үшін де, қоғам үшін де өзекті проблемаға айналып отыр. Жапонияның қазіргі ішкі және сыртқы саясатының басты бағыттары және ғылым мен технологиялар салаларындағы барлық дерлік бағдарламалары дәл осы мәселені шешуге бағытталған. 

Сондықтан Жапония үшін адамдарға көмекші болар роботтар қоғамын құру әсте тек технологиялық дамуға деген құмарлықтан ғана шығып отырған ой емес, турасын айтқанда, ұлт пен мемлекетті дамыған елдер қатарында сақтап қалудың жалғыз жолы болып отыр. Ал адамзаттың бүгінге дейінгі даму кезеңдері тарихынан білет­ініміз­дей, қай заманда болсын кез келген ин­но­вация тек шынайы қажет­тілік пен мұқтаждықтан туатынын ескерсек, таби­ғи ресурстары жоқ, тек ғылымы мен технологиясына арқа сүйер Жапония даму­дың келесі кезеңін, яғни 5.0 қоға­мын құруға әлемдегі ең мүдделі ел десек қателеспейміз. 

Әрине ондай жаңа қоғам бір дегенде құрыла қоймас, ол үшін қалыптасқан қоғамдық құрылымдардың өзгеруі тиіс және жапондардың өздерінің сөзімен айтсақ, жаңа қоғам құру жолында «биік қабырғалар» тұр. Дегенмен келешекте адамға көмекші болатын роботтардың «ақылы» мен «сезімі» болатын болса, «олардың ақылын тыңдамай, сезімімен санаспай, намысына тиетін сөздер айтылып, әрекеттер жасалып жатқан жағдайда олардың құқықтары қалай қорғалмақ» дегенге саятын жапон қоға­мындағы пікірталастарға куә болған­да ол заманның да алыс емес екенін еріксіз сезінесің. 

Жапония 2025 жылғы ЭКСПО халықаралық көрмесін Кансай аймағы, Осака қаласында өткізуге ниет танытып отыр және осы жылдың қараша айында Париж қаласында өтетін сайлауға қатысатын үміткер елдердің бірі. Егер сайлау нәтижесі жапон тарапы үшін оңды болып, 2025 жылғы ЭКСПО Осакада өтетін болса, дәл осы шара аясында жапон үкіметі «Жан жадырайтын келешек қоғамның дизайны» атты тақырыппен болашақтағы жаңа қоғамның моделін халықаралық қауым­дастыққа таныстыруды жоспарлап отыр. 

Жапония жаңа қоғамның моделін құра білсе, «қартайған ұлттар» қатарына кіретін қазіргі еуропалық дамыған елдер үшін ғана емес, біраз жылдар жүргізіп келген «бір бала» саясаты мен урбанизация саясаты салдарынан келешекте сөзсіз бүгінгі Жапонияның күйін кешетін Қытай сияқты алып ел үшін де үлгі болары анық. Алысқа барып, басқаны айтпағанда, келешекте жастардан қарттар саны асып түсіп, жұмысшылар саны тапшы болуы ықтимал деп болжам жасала бастаған біздің ел үшін де жапон үкіметінің болашақтың қоғамын құруға бағытталған технологиялық талпынысына назар аударып, біліп жүргеніміз абзал. 

Мемлекет басшысының «Қазақстан­ның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» және «Төртінші өнеркәсіптік революция жағдайындағы дамудың жаңа мүмкіндіктері» атты Жолдаулары мен «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында көрсетілген мақсаттарға жету «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасының тиісті деңгейде орындалуы үшін де, дамыған отыз елдің қатарына қосылуымыз үшін де әлемдегі ең дамыған елдердің бірі Жапонияның болашаққа бағдары болып отырған «5.0 қоғамына» зейін қойып, көңіл бөлу заман талабы деп білемін. 

«Жаңа жаһандық үрдістер ешкімнен сұрамай, есік қақпастан бірден төрге озды. Сондықтан, заманға сәйкес жаң­ғыру міндеті барлық мемлекеттердің алдын­да тұр»,  «Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс»,  «Өзгеру үшін өзімізді мықтап қолға алып, заман ағымына икемделу ар­қылы жаңа дәуірдің жағымды жақ­тарын бойға сіңіруіміз керек», «Ол жаңа технологияның ағыны алып келетін өзгерістердің бәріне дайын болу деген сөз. Таяудағы он жылда біздің өмір салтымыз: жұмыс, тұрмыс, демалыс, баспана, адами қатынас тәсілдері, қысқасы, барлығы түбегейлі өзгереді. Біз бұған да дайын болуымыз керек», «Бұл – өзгелердің тәжірибесін алып, ең озық жетістіктерін бойға сіңіру мүм­­кіндігі. Азиядағы екі ұлы держава – Жапония мен Қытайдың бүгінгі келбеті – осы мүмкіндіктерді тиімді пай­­да­­ланудың нағыз үлгісі» дегенді ай­тып отырған «Рухани жаңғыру» бағ­дар­ламасы біздің ұрпақтан ең алдымен болашаққа бәсекелестікке бейімді ұлт ретінде қадам басу және дамыған елдердің қатарына қосыла алуымыз үшін ең алдымен сол дамыған елдердегі озық ойлар мен технологиялық жетістік­тер­ді біліп, оларды ой елегінен өткізіп отыруды талап етіп отыр. Өйткені «өмір сүру үшін өзгере білу керек. Оған көн­бегендер тарихтың шаңына көміліп қала береді».
 
Батырхан ҚҰРМАНСЕЙІТ,

жапонтанушы, дипломат, 

PhD докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу