Емле ережесі жұртшылық талқысынан өтті

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев өткен жылдың 26 қазанында «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» Жарлыққа қол қойған сәттен бастап, Елбасы жүктеген міндеттерді орындаудың мерзімдік кестесі жасалып, әсіресе қазақ тілі әліпбиін латынға көшіру мәселесін ғылыми тұрғыдан толық сараптайтын жұмыс топтары құрылған болатын. Соның бірі – Орфографиялық топ. Оларға жүктелген міндет – латын қазақ әліпбиіне қатысты тілдің жаңа емлесін пысықтап, орфография және орфоэпиясын сараптап, емле толық түзілген соң орфографиялық және орфоэпиялық сөздік жасау. Осы орайда біз аталған топтың атқарып жатқан жұмысының барысы жайлы басылым оқырмандарын хабардар ету мақсатында Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекші ғылыми қызметкері, Ұлттық комиссия жанынан құрылған Орфографиялық топтың мүшесі Гүлфар МАМЫРБЕК ханымға жолығып, сұхбаттасқан едік.

Егемен Қазақстан
11.09.2018 3178
2

– Гүлфар Мәжитқызы, өткен жаз айларында болашақта қабылдануы тиіс латын қазақ әліпбиінің емле ережелерін саралау мақсатында, сіздер көптеген облыстарды аралап апробациялық зерттеу жүргізіп, қарапайым халықтың ой-пікірін білдіңіздер. Көздеген мақсаттарыңыз орындалды ма, қандай нәтижеге қол жеткіздіңіздер, осыған тоқталып өтсеңіз?

 – Әліпби ауыстыру дегеніміз – аса үлкен бұқаралық рухани реформа. Сондықтан бұл мәселеде халық тарапынан түрлі пікірлер, ұсыныстар болуы заңды. Әсіресе, жаңа емле ережені саралауда қоғамдық пікірі өте маңызды. Осыған байланысты Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы маусым-шілде айларында жаңа емле ережелерінің жобасына сараптама жасау үшін Көкшетау, Қарағанды, Қызылорда, Өскемен, Семей, Ақтөбе, Астана, Алматы қалаларында апробациялық (сынама-сауалнама) жұмыстар ұйымдастырып, қазіргі қолданыстағы емле мәселелері сауалнама түрінде  қоғамның талқысына салынды.  

Бұл ауқымды іс-шараны тікелей өз қадағалуымен іске асырып, оның өте жоғары деңгейде өтуіне мұрындық болған Тілешов Ербол Ердембекұлының еңбегін ерекше атап өту керек. Сауалнаманың нәтижесін шығарып, сандық әрі сапалық талдау жүргізуде Сапина Сабира Мінәтайқызы, тілтанымдық талдау жүргізуде Фазылжанова Анар Мұратқызы, Күдеринова Құралай Бимолдақызы, сондай-ақ халық арасына сынама жұмыстарын өткізу барысында Хабиева Алмагүл Алтайқызы, Сейтбекова Айнұр Аташбекқызы, Жайлауова Салтанат Қамзақызы, Сейсенбек Нұржан Бижомартұлы сынды т.б. жас мамандар өз біліктіліктерін танытып, үлкен үлес қосты.   

Қазіргі емле жобасындағы негізгі күрделі мәселелер сауалнама мәтінінде көрсетіліп, қоғам талқысына салынды. Сынама жұмысына байланысты: «Сауалнама жүргізу құр әурешілік, кирил жазу жүйесіне үйреніп, саналары сонда қалып қалған жұрттан емлеге қатысты нәтиже шықпайды» дегенге саятын пікір айтқандар да болды. Алайда өзім барып өткізген апробацияларда жаңа емлеге бей-жай, салғырт қарап: «Менің санамда тек кирил жазуы, оны өзгерте алмаймын», - деп отырған халықты көрмедім. Керісінше, Меруерт Байғара, Гүлжайнар Сүлейменова, Руслан Оспан сынды журналистердің, Әділет, Сыртқы істер, Қаржы, Қорғаныс, Білім және Ғылым, Мәдениет және Спорт министрлігі қызметкерлерінің шынайы жанашырлықпен шырылдаған ұсыныстарына куә болып қайттым. Сынамаға қатысушылар әліпбидің кемшіліктері мен қиындықтарын, оны жөндеудің жолдарын қызу талқылап, емле ережесін жасаушылар үшін аса қажетті ұсыныс-пікірлер жазып, өздерінің тәуелсіз көзқарастарын білдірді. Халық ы (y) мен у (ý), и  мен і таңбаларына өзгерту енгізуді, ш (sh) және с (s), х (h), һ (h) әріптері қатар келетін сөздер оқылым мен жазылымда қиындық тудыратындықтан, ш дыбысына диграф емес, жеке таңба арнауды, у дыбысына u таңбасын беруді сұрап отыр. Сондай-ақ кейіннен қ-мен таңбаланып жүрген рақмет, рақат, дастарқан тәрізді сөздерді қайтадан х-мен жазуды, г-мен таңбаланып жүрген қыргүйек, шегара, көгөніс сөздерін к-мен жазуды қызу талқыға салды. Бұл орайда сынамаға қатысушылар ол сөздерді қ, г таңбасымен емес, бұрынғыдай х, к таңбасымен жазуды талап етіп отыр. Халық тарапынан айтылған бұл ұсыныс-пікірлер әліпбиге өзгеріс ендіру қажеттілігін және емле ережелерін қоғам пікірімен санаса отырып, аса ұқыптылықпен бекіту керектігін айқын аңғартты. Сонымен қатар, апробация нәтижесі жаңа емледе қазіргі жазу жүйесіндегідей босаң норманың (қыркүйек те дұрыс, қыргүйек те дұрыс, ғафу да дұрыс, ғапу да дұрыс т.б.) мүлде болмау керектігін, халықтың санасында берік орныққан базалық нормаларды қайта-қайта өзгерте бермеу қажеттілігін көрсетіп отыр. Емле мен орфографиялық сөздікке 4-5 жыл сайын өзгеріс енгізе бермей, үкімет тарапынан бір-ақ рет бекітілуі шарт екенін де апробация нақты айқындап беріп отыр.    

 – Түсінікті. Дейтұрғанмен қазіргі таңда Елбасы мақұлдап, қол қойған жаңа латын қазақ әліпбиінде э, ц, ю, я, щ, ë, ь, ъ әріптері жоқ. Бірақ осы әріптермен жазылған шет тілдененген сөздерді таңбалауға қатысты қоғам пікірі қандай екен?

 – «Кирил жазуына үйренген адамдар шеттілдік сөздерді орыс орфографиясымен таңбалауға құмар, сондықтан апробация нәтижесіне сүйенудің қажеті жоқ» дегенге саятын пікірлер айтылып жатыр. Алайда, керісінше, сауалнамаға қатысушылар шеттілдік сөздердің құрамындағы э, ц, ю, я, щ, ë, ь, ъ әріптерінің орнына қандай таңбаларды қолдану қолайлы екендігін нақтылап берді. Мәселен ц әрпін жалғыз с-мен (конститусия), ю әрпін иу тіркесімен емес, көп жағдайда, тек у таңбасымен (парашут) беруді, басқа әріптерге қатысты да осы сияқты тұжырымдарын ұсынды. Әрине, шеттілдік сөздерді орыс тілінің орфографиясы бойынша жазу үшін әліпбиге енбей қалған 8 таңбаны (э, ц, ю, я, щ, ë, ь, ъ) іздеушілер де, түпнұсқа тілдің (ағылшын, т.б.) заңдылығымен жазуды көздейтіндер де, сындырып жазғанды дұрыс деп танитындар да болды. Шеттілдік сөздерді тіліміздің айтылым нормасына бағындыру керек деп, орыс орфоэпиясына салып сындыруды ұсынғандар да кездесті (канститутсиа, кәмпүйтер т.б.). Бірақ шеттілі сөздерінің жазылымын орыс орфоэпиясымен қалыптастыру дұрыс емес. Керісінше, орыс орфоэпиясымен айтуды да доғару керек. Бірақ біздің қоғам конституция, компьютер т.б. сөздерді дәл осылай айтуды ұят деп есептейді. Ал жаңа емле бойынша компьютер сөзін латын әліпбиімен kompýter (айтылымы кампутер), продюсер сөзін рrodýser (айтылымы прадусер) деп таңбалаймыз. Орыс орфоэпиясынан арылудың қандай жолы бар? Мәселен белгілі журналист Ғалым Боқаштың ұстанымы бұл мәселені шешіп беруде елеулі қызмет атқарады. Журналистің «Жаһан жаңалықтары» хабарында олимпиада, пропорсия, полисиа т.б. көптеген шеттілдік сөздерді осылайша айту үрдісі орыс орфоэпиясынан бас тартуға септігін тигізері сөзсіз. Ендігі мәселе жаңа емле ережелері бекігеннен кейін, әсіресе, теле-радио жүргізушілері, танымал журналистер тарапынан осы үрдіс өз жалғасын тапса, халықтың санасындағы «олай айтсақ ел күледі, орысша білмейді деп ойлайды» деген пікір жойылар еді.  

– Сонымен ұзын сөздің қысқасы сіздер апробацияның нәтижелеріне сүйеніп, қандай қорытынды шығардыңыздар, екіншіден, емле ережелерге қатысты айтылған қоғамдық пікір-ұсыныстар ескеріле ме?

 – Әрине, халық талап етіп отырған бірқатар мәселелер, әсіресе әліпби таңбаларына қатысты ұсыныстар міндетті түрде ескеріледі. Емле ережелері жобасы дәл қазір еліміздегі барлық ЖОО-ның қазақ тілі кафедраларына, жекелеген ғалымдарға таратылды. Қыркүйек айының ортасына дейін емлеге қатысты ұсыныс-пікірлер жинақталып, соңғы қорытынды шығарылады. Қорытындының нәтижелері жоғарыға ұсынылады. Бұл үрдістің барлығы Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры Тілешов Ербол Ердембекұлының тікелей бақылауымен жүзеге асып жатыр. Емле ережелері қазақ жазуының ғылыми ортологиялық негізін қалаған академик Рәбиға Сыздық апамыздың кеңесшілігімен, жазу теориясының мамандары, орфограф-ғалымдар Н.Уәли, Ә.Жүнісбек, З.Базарбаева, А.Алдаш, Б.Момынова, сондай-ақ тілдің әр саласының белгілі зерттеушілерінен құрылған Орфографиялық топтың мүшелері дайындады. Халық мақұлдаған, сарапшылар дұрыс деп таныған соңғы Емле ережесі ресми түрде бекітілген соң, ортологиялық құралдар (анықтағыш, орфографиялық сөздік, т.б.) жасау ісі қолға алынбақ.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу