Емле ережесі жұртшылық талқысынан өтті

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев өткен жылдың 26 қазанында «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» Жарлыққа қол қойған сәттен бастап, Елбасы жүктеген міндеттерді орындаудың мерзімдік кестесі жасалып, әсіресе қазақ тілі әліпбиін латынға көшіру мәселесін ғылыми тұрғыдан толық сараптайтын жұмыс топтары құрылған болатын. Соның бірі – Орфографиялық топ. Оларға жүктелген міндет – латын қазақ әліпбиіне қатысты тілдің жаңа емлесін пысықтап, орфография және орфоэпиясын сараптап, емле толық түзілген соң орфографиялық және орфоэпиялық сөздік жасау. Осы орайда біз аталған топтың атқарып жатқан жұмысының барысы жайлы басылым оқырмандарын хабардар ету мақсатында Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекші ғылыми қызметкері, Ұлттық комиссия жанынан құрылған Орфографиялық топтың мүшесі Гүлфар МАМЫРБЕК ханымға жолығып, сұхбаттасқан едік.

Егемен Қазақстан
11.09.2018 2819
2

– Гүлфар Мәжитқызы, өткен жаз айларында болашақта қабылдануы тиіс латын қазақ әліпбиінің емле ережелерін саралау мақсатында, сіздер көптеген облыстарды аралап апробациялық зерттеу жүргізіп, қарапайым халықтың ой-пікірін білдіңіздер. Көздеген мақсаттарыңыз орындалды ма, қандай нәтижеге қол жеткіздіңіздер, осыған тоқталып өтсеңіз?

 – Әліпби ауыстыру дегеніміз – аса үлкен бұқаралық рухани реформа. Сондықтан бұл мәселеде халық тарапынан түрлі пікірлер, ұсыныстар болуы заңды. Әсіресе, жаңа емле ережені саралауда қоғамдық пікірі өте маңызды. Осыған байланысты Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы маусым-шілде айларында жаңа емле ережелерінің жобасына сараптама жасау үшін Көкшетау, Қарағанды, Қызылорда, Өскемен, Семей, Ақтөбе, Астана, Алматы қалаларында апробациялық (сынама-сауалнама) жұмыстар ұйымдастырып, қазіргі қолданыстағы емле мәселелері сауалнама түрінде  қоғамның талқысына салынды.  

Бұл ауқымды іс-шараны тікелей өз қадағалуымен іске асырып, оның өте жоғары деңгейде өтуіне мұрындық болған Тілешов Ербол Ердембекұлының еңбегін ерекше атап өту керек. Сауалнаманың нәтижесін шығарып, сандық әрі сапалық талдау жүргізуде Сапина Сабира Мінәтайқызы, тілтанымдық талдау жүргізуде Фазылжанова Анар Мұратқызы, Күдеринова Құралай Бимолдақызы, сондай-ақ халық арасына сынама жұмыстарын өткізу барысында Хабиева Алмагүл Алтайқызы, Сейтбекова Айнұр Аташбекқызы, Жайлауова Салтанат Қамзақызы, Сейсенбек Нұржан Бижомартұлы сынды т.б. жас мамандар өз біліктіліктерін танытып, үлкен үлес қосты.   

Қазіргі емле жобасындағы негізгі күрделі мәселелер сауалнама мәтінінде көрсетіліп, қоғам талқысына салынды. Сынама жұмысына байланысты: «Сауалнама жүргізу құр әурешілік, кирил жазу жүйесіне үйреніп, саналары сонда қалып қалған жұрттан емлеге қатысты нәтиже шықпайды» дегенге саятын пікір айтқандар да болды. Алайда өзім барып өткізген апробацияларда жаңа емлеге бей-жай, салғырт қарап: «Менің санамда тек кирил жазуы, оны өзгерте алмаймын», - деп отырған халықты көрмедім. Керісінше, Меруерт Байғара, Гүлжайнар Сүлейменова, Руслан Оспан сынды журналистердің, Әділет, Сыртқы істер, Қаржы, Қорғаныс, Білім және Ғылым, Мәдениет және Спорт министрлігі қызметкерлерінің шынайы жанашырлықпен шырылдаған ұсыныстарына куә болып қайттым. Сынамаға қатысушылар әліпбидің кемшіліктері мен қиындықтарын, оны жөндеудің жолдарын қызу талқылап, емле ережесін жасаушылар үшін аса қажетті ұсыныс-пікірлер жазып, өздерінің тәуелсіз көзқарастарын білдірді. Халық ы (y) мен у (ý), и  мен і таңбаларына өзгерту енгізуді, ш (sh) және с (s), х (h), һ (h) әріптері қатар келетін сөздер оқылым мен жазылымда қиындық тудыратындықтан, ш дыбысына диграф емес, жеке таңба арнауды, у дыбысына u таңбасын беруді сұрап отыр. Сондай-ақ кейіннен қ-мен таңбаланып жүрген рақмет, рақат, дастарқан тәрізді сөздерді қайтадан х-мен жазуды, г-мен таңбаланып жүрген қыргүйек, шегара, көгөніс сөздерін к-мен жазуды қызу талқыға салды. Бұл орайда сынамаға қатысушылар ол сөздерді қ, г таңбасымен емес, бұрынғыдай х, к таңбасымен жазуды талап етіп отыр. Халық тарапынан айтылған бұл ұсыныс-пікірлер әліпбиге өзгеріс ендіру қажеттілігін және емле ережелерін қоғам пікірімен санаса отырып, аса ұқыптылықпен бекіту керектігін айқын аңғартты. Сонымен қатар, апробация нәтижесі жаңа емледе қазіргі жазу жүйесіндегідей босаң норманың (қыркүйек те дұрыс, қыргүйек те дұрыс, ғафу да дұрыс, ғапу да дұрыс т.б.) мүлде болмау керектігін, халықтың санасында берік орныққан базалық нормаларды қайта-қайта өзгерте бермеу қажеттілігін көрсетіп отыр. Емле мен орфографиялық сөздікке 4-5 жыл сайын өзгеріс енгізе бермей, үкімет тарапынан бір-ақ рет бекітілуі шарт екенін де апробация нақты айқындап беріп отыр.    

 – Түсінікті. Дейтұрғанмен қазіргі таңда Елбасы мақұлдап, қол қойған жаңа латын қазақ әліпбиінде э, ц, ю, я, щ, ë, ь, ъ әріптері жоқ. Бірақ осы әріптермен жазылған шет тілдененген сөздерді таңбалауға қатысты қоғам пікірі қандай екен?

 – «Кирил жазуына үйренген адамдар шеттілдік сөздерді орыс орфографиясымен таңбалауға құмар, сондықтан апробация нәтижесіне сүйенудің қажеті жоқ» дегенге саятын пікірлер айтылып жатыр. Алайда, керісінше, сауалнамаға қатысушылар шеттілдік сөздердің құрамындағы э, ц, ю, я, щ, ë, ь, ъ әріптерінің орнына қандай таңбаларды қолдану қолайлы екендігін нақтылап берді. Мәселен ц әрпін жалғыз с-мен (конститусия), ю әрпін иу тіркесімен емес, көп жағдайда, тек у таңбасымен (парашут) беруді, басқа әріптерге қатысты да осы сияқты тұжырымдарын ұсынды. Әрине, шеттілдік сөздерді орыс тілінің орфографиясы бойынша жазу үшін әліпбиге енбей қалған 8 таңбаны (э, ц, ю, я, щ, ë, ь, ъ) іздеушілер де, түпнұсқа тілдің (ағылшын, т.б.) заңдылығымен жазуды көздейтіндер де, сындырып жазғанды дұрыс деп танитындар да болды. Шеттілдік сөздерді тіліміздің айтылым нормасына бағындыру керек деп, орыс орфоэпиясына салып сындыруды ұсынғандар да кездесті (канститутсиа, кәмпүйтер т.б.). Бірақ шеттілі сөздерінің жазылымын орыс орфоэпиясымен қалыптастыру дұрыс емес. Керісінше, орыс орфоэпиясымен айтуды да доғару керек. Бірақ біздің қоғам конституция, компьютер т.б. сөздерді дәл осылай айтуды ұят деп есептейді. Ал жаңа емле бойынша компьютер сөзін латын әліпбиімен kompýter (айтылымы кампутер), продюсер сөзін рrodýser (айтылымы прадусер) деп таңбалаймыз. Орыс орфоэпиясынан арылудың қандай жолы бар? Мәселен белгілі журналист Ғалым Боқаштың ұстанымы бұл мәселені шешіп беруде елеулі қызмет атқарады. Журналистің «Жаһан жаңалықтары» хабарында олимпиада, пропорсия, полисиа т.б. көптеген шеттілдік сөздерді осылайша айту үрдісі орыс орфоэпиясынан бас тартуға септігін тигізері сөзсіз. Ендігі мәселе жаңа емле ережелері бекігеннен кейін, әсіресе, теле-радио жүргізушілері, танымал журналистер тарапынан осы үрдіс өз жалғасын тапса, халықтың санасындағы «олай айтсақ ел күледі, орысша білмейді деп ойлайды» деген пікір жойылар еді.  

– Сонымен ұзын сөздің қысқасы сіздер апробацияның нәтижелеріне сүйеніп, қандай қорытынды шығардыңыздар, екіншіден, емле ережелерге қатысты айтылған қоғамдық пікір-ұсыныстар ескеріле ме?

 – Әрине, халық талап етіп отырған бірқатар мәселелер, әсіресе әліпби таңбаларына қатысты ұсыныстар міндетті түрде ескеріледі. Емле ережелері жобасы дәл қазір еліміздегі барлық ЖОО-ның қазақ тілі кафедраларына, жекелеген ғалымдарға таратылды. Қыркүйек айының ортасына дейін емлеге қатысты ұсыныс-пікірлер жинақталып, соңғы қорытынды шығарылады. Қорытындының нәтижелері жоғарыға ұсынылады. Бұл үрдістің барлығы Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры Тілешов Ербол Ердембекұлының тікелей бақылауымен жүзеге асып жатыр. Емле ережелері қазақ жазуының ғылыми ортологиялық негізін қалаған академик Рәбиға Сыздық апамыздың кеңесшілігімен, жазу теориясының мамандары, орфограф-ғалымдар Н.Уәли, Ә.Жүнісбек, З.Базарбаева, А.Алдаш, Б.Момынова, сондай-ақ тілдің әр саласының белгілі зерттеушілерінен құрылған Орфографиялық топтың мүшелері дайындады. Халық мақұлдаған, сарапшылар дұрыс деп таныған соңғы Емле ережесі ресми түрде бекітілген соң, ортологиялық құралдар (анықтағыш, орфографиялық сөздік, т.б.) жасау ісі қолға алынбақ.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.11.2018

Мәулен Әшімбаев ауыл шаруашылығы қызметкерлерін кәсіби мерекелерімен құттықтады

18.11.2018

Элизабет Тұрсынбаева Мәскеудегі турнирде үздік алтылыққа енді

18.11.2018

Қызылорда облысында МЖӘ бойынша екі спорт кешені ашылды

17.11.2018

Amazon мен Google-де жұмыс істейтін қазақстандықтарды елге шақыру керек - Атамекен ҰКП

17.11.2018

Павлодар облысында 370 жүргізуші мөлшерден артық жүк тасыған

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу