Мырзагелді Кемел. Тәуелсіз ел экономикасы қалай қалыптасты?

Қазақстан тәуелсіздігіне ширек ғасырдан астам уақыт өтті. Бұл кезең еліміздің нарық экономикасына көшу мерзіміне сәйкес келді. Яғни тоқсаныншы жылдардың басында нарық қатынастарына көшу басталғанда Қазақстанның еншісіндегі экономика «жан тапсыру» алдындағы экономика еді.

Егемен Қазақстан
12.09.2018 6060
2

Біздегі кәсіпорындар әлемдік қа­ты­настар талабына тіптен де сәйкес кел­мейтін. Кәсіпорындарымыздың барлығы дерлік біз өткелі тұрған дүниежүзілік нарықтың талабына шыдайтын бірде-бір өнім шығара алмағандықтан, кейін кеткен еді. Біздің еншімізге нарық талаптарына жауап бере алмайтын темір жол, автомобиль жолдары, энергия жүйелері мен құбыр желілері тиді, ахуалы әбден нашарлаған ауыл шаруашылығы мұраға қалды. Бүкіл заңнамаларымыз Кеңес Одағы заңнамаларының көшірмесі еді, бұл бір орталықтан басқарылып бө­лі­нетін, теңгермешілік саясатқа негізделген болатын. Ең бастысы, жаңа заманның талаптарына сай, жаңа жағдайда не істеу керек екенін білетін адамдарды тәрбиелеу қажеттігі шұғыл түрде алдымыздан шықты. Қазір осы істің бәрі жаңартылды, жүйеленді және жүзеге асырылды. Іс жүзінде бәрін де жаңадан бастауға тура келген сәт туды.

Қысқа мерзім ішінде еліміз тарихи үш міндетті жүзеге асырды: тәуелсіз мемлекет құра алдық, жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көштік және тоталитаризм құрсауындағы елден тең құқықты демократиялық елге айналдық.

Экономика – саясаттың да, мәде­ниет­тің де негізі. Экономика мемлекеттің, қо­ғамның, әрбір нақты адам мен оның отбасы өмірінің негізі. Өйткені экономикамен байланысты емес сала жоқ, қай мәселе болсын шешімі экономикаға тәуелді. Оны шешу үшін елде қуатты, осы мәселелерді шешуге қабілетті экономика құрылмаса, ең биік құндылықтар санайтын – еркіндік пен демократия, халық игілігі деген құбылыстың өзі бос сөзге айналады.

Бүгінде Қазақстан барлық эконо­ми­калық көрсеткіш бойынша ТМД елдері ішінде іс жүзінде көш бастаушылар тобында келеді. Бұған жету үшін талай тар жол, тайғақ кешуден өттік. Инфляция да, жаппай жұмыссыздық та, өнеркәсіп орындарының тұралауы да, дүкен сөрелерінің тып-типыл көріністері де болды. Банк жүйесінің кембағалдығы сауданы тұқыртып, оларға төлем тапсырмаларын орындау мүмкін болмауға айналды.

Тәуелсіздік кезеңіндегі Қазақстан экономикасының дамуын үш кезеңге бөліп қарастыруға болады: I кезең – 1991-1995 жылдар, II кезең – 1996-2000 жылдар, III кезең – 2001 жылдан бүгінге дейін. Алғашқы екі кезеңде экономикамыздың жағдайы түбегейлі өзгерді. Бұл кезеңде біз Отанымыздың шаңырағын көтеріп, ордасын тіктік, қауіпсіздігін нығайтуға кірістік, экономикамызды нарық жолына бағыттадық. Кешегі қиындықты халқымыз ұмыта бастады. Қазақстан әлемдегі ең қарқынды өркендеу үстіндегі экономиканың біріне ие болды. Алдыңғы қатарлы елдер сенімді экономикалық, сая­си әріптес санайтын болды.

«Тоқ адамды тойындыру қиын» дейтін халық даналығы бар. Тойынған сайын тәубешілдік, қиындықпен жеткен жетістігімізді қорғау мен жетілдіру оңай емес. Әр ел тәуелсіздігі мен бостандығын ең басты байлығы деп есептейді. Халық үшін Отанның азаттығынан қымбат ештеңе жоқ. Осы тәуелсіздігіміз үшін ата-бабаларымыз ғасырлар бойы күресті, қан төкті. Азаттық үшін айқасқан бабалар кең-байтақ өлкені бізге мәңгілік мұраға қалдырды. Біз осы үшін де баба­ларымыздың алдында өзімізді мәңгілік қарыздар сезінуге тиіспіз. Аңсап күткен азат­тық біздің ұрпақтың еншісіне бұйыр­ды. Бұл бір жағынан өлшеусіз бақыт, екінші жағынан өте үлкен жауапкершілік.

Өйткені тәуелсіздікке қол жеткізгеннен гөрі, оны ұстап қалу әлдеқайда қиын. Бұл әлем кеңістігінде ғұмыр кешкен талай халықтың басынан өткен тарихи шындық. Өзара алауыздық пен жан-жаққа тартқан берекесіздік талай елдің тағдырын құр­дымға жіберген. Біз қазіргідей аса жауапты кезеңде, жанданудың жауапты тұсын­да ел мен жердің тұтастығын, ұлты­мыздың бірлігін, Отанымыздың абыройы мен мәртебесін бірлесе ойластыруы­мыз керек. Саясаттың сан тарау соқпағына сарсылып түскен талай елдің сансырап қалған кездерін де көріп отырмыз. Сондықтан бізге білік пен ақылдың, ынтымақ пен білімнің, достық пен бірліктің ауадай қажет екенін білеміз. Бүгінгі әлемдік дамудың қарқыны өте үлкен, оған ілесу қай мемлекет үшін де оңай емес. Ал өркениет кеңістігінен орныңды табу одан да қиын. Бұл үшін биік мәдениет керек. Биік мәдениетті күшті ұлттар ғана жасай алады. Ал күшті ұлт болу үшін ең алдымен ішкі бірлік, ұйымшылдық, татулық керек.

Тарихи аса қысқа мерзім ішінде елімізде ең шұғыл экономикалық, әлеуметтік, құқықтық және саяси реформалар жүзеге асты. Елбасы да, халық та бірте-бірте өзгерді, пайымы мен дүниетанымын өздері өзгертті. Осылай біз ешкімнің де айрықша ақыл айтуы мен дәріс беруінсіз-ақ өмірдің өзінен сабақ алып, өз еңбегіміз өз игілігіміздің кілті екеніне көз жеткіздік, мемлекет тек біздің ұмтылыстарымызға қолдау туғызып, жәрдем көрсетіп тұрса, өзінің міндетін ақтағаны екенін түсіндік.

Президент 2001 жылы 16 желтоқ­сан­да жасаған баяндамасында «Өз ерек­шеліктерімізді ескермей, шет елдердің тәжірибесін бас-көзсіз көшіруге ұмтылған кездеріміз де жоқ емес. Соның салдарынан зардабын күллі қоғамымыз сезінген іркілістерге де ұрындық. Дегенмен, біз қауіпті әрдайым жіті аңдап, өз жауап­кершілігімізді сезіне білдік, міне, мұның өзі біздің шыдап шығуымызға мүмкіндік берді» деп қателіктер мен кемшіліктер болғанын, бірақ олар уыстан шығып кетерлік бақылаусыздыққа бастамағанын ашық айта білді.

Қазақстан қазір әлем таныған, әлем сыйлайтын елге айналды. Оған жету жолы оңай емес. Зорлықпен мойындататын, еріксіз көндіретін Шыңғысхан мен Наполеонның заманы келмеске кеткен. Бұл заман білектің күшін емес, білім мен бірліктің күшін мойындайтын заман. Бұл заманда әлем экономикалық жа­ғынан мықты, ішкі тұтастығы берік, ауыз­біршілігі күшті мемлекеттермен ғана санасады. Елімізді сыйласа, демек сол талаптарға сай болып қалыптасып жатқанымыз. Бұл әрі мақтаныш, әрі үлкен жауапкершілік жүктейді. Осының бәрі – тәуелсіздіктің арқасы. Тәуелсіз Қазақстан дамуының дұрыс жолын таңдап, Абай айтқандай «ақырын жүріп, анық басқанның», ел болып бірігіп бере­келі жұмыс атқарғанның нәтижесі. Елі­­міздің тарихындағы ақтаңдақтар бір­­тін­­деп зерттеліп, тарихымыздың қазы­на­сына ұсынылуда. Енді, менің ойым­ша, осы соңғы, егемендік тарихын да терең­деп зерттейтін уақыт жеткен сияқты.

Жаңа тарихымыздың саяси, әлеу­мет­тік-рухани бағыты Қазақстан страте­гиялық зерттеулер институты мен Қа­зақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының кітапханасында кеңінен зерттеліп келеді. Ендігі жерде мемлекеттің үш ұстыны болып саналатын экономика, әлеуметтік қорғау мен руханияттың экономика бағытын жүйелі зерттеуге көшуге тиіспіз. Нақ осы бағыт Ұлттық конгрестің ғылыми бағыттарының біріне айналса деймін.

Байқауымша, тәуелсіздік тұсындағы тарих Алматыдағы Ш.Уәлиханов атын­дағы Тарих және этнология институты мен Астанадағы Мемлекеттік тарих институты, еліміздің 59 жоғары оқу орындарындағы Қазақстан тарихы кафедралары, сонымен қатар жаңадан 4 мемлекеттік, 9 акционерлік және 9 жеке жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы кафедралары болғанына қарамастан, ұлттық экономикамыздың даму сатылары жайында кітапханалардағы еңбектерді сүзіп өткенімізде, жаңа тарихты талдайтын тұщымды еңбектердің өте аздығын байқаймыз. Қазір қоғамымыз жазба басылымдармен қатар, әлеуметтік желіні де ақтарыстырып, керегін іздейді. Бұл орайда да мақтанарлық ештеңе таппадық. Бар тапқанымыз алғаш рет 1996 жылы Алматыдағы «Экономика» баспасынан шыққан, тәуелсіздікке дейінгі тарихты зерделеген Күләш Әбілқызы Берденованың «Экономическая история Казахстана: учебное пособие» атты көлемді еңбегі ғана. Сосын тарихшы Жұлдызбек Абылхожиннің 1997 жылы шыққан «Очерки социально-экономичес­кой истории Казахстана. ХХ век» атты ғылыми еңбегі бар екен. Осыны қазіргі тарихшыларымыз ХХI ғасыр деп неге әрі қарай жалғастырмасқа, әлеуметтік-экономикалық тарихты білу қоғамдық сұраныстан туындап тұрған жоқ па?..

Өкінішке қарай тарих ғылымымен айналысатын екі институтымызда – Тарих және этнология институты мен Мемлекет тарихы институтында Қазақстанның эко­номикалық дамуына арналған құрылым жоқ. Бұл институтта әлеуметтік-эконо­микалық зерттеулер жүргізетін К.Илья­сованың ғылыми жетекшілігімен алты жылда «Ұлттық экономика – архив қорларында», «Қазақстанның арнайы экономикалық аймақтары – архив құ­жаттарында», «Астана – жаңа қала» атты үш тақырыптық тәп-тәуір жинақтар шыққан.

Осы жобаларға сәйкес бөлімнің атауы да «Қазақстанның әлеу­меттік-экономикалық даму тарихы» деп өзгертілген екен, бірақ экономикалық тарихты жазатын мамандары тапшы. Біздің ойымызша, екі институтта да экономиканың түрлі салаларын жеке-жеке зерттейтін арнаулы қызметкерлер болуы тиіс. Әдетте тарихшылардың еңбектері нақтылыққа негізделген, көпсөзділіктен ада, болашақта Қазақстан тәуелсіздік алған жылдары ел экономикасының қандай жолмен, қалайша дамығанын тарихи тұрғыдан нақты көрсетіп тұрар еді. Зерттеулер Қазақстанның әлемдік экономикада алатын орнын, басым салалар бойынша үлес салмағын, проценттік көрсеткішін көрсеткені жөн.

Экономист ғалымдарда Қазақстан эко­номикасының қалыптасу сатылары мен даму үрдістерін талдайтын бірқатар еңбектер бары рас. Дегенмен экономикалық ғылыми-зерттеу инс­титуттарында да жүйелі түрде, салалар мен бағыттарды кең көлемде талдау жасаған еңбектер аз. Оның себебі жоғарыда айтылған гранттар түрлі жобалар бойынша нақты бекітіледі де, сол сайыста жеңіске жеткендер ғана өз еңбектерін ұсынады. Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің бұрынғы төрағасы Б.Әбдірәсілов: «2018-2020 жыл­дары жүзеге асырылатын жобалар эко­номика, өндіріс және әлеуметтік сала секторларының іс жүзіндегі нақты қажет­тіліктеріне бағытталған. Биыл грант­тық жобалардың нәтижелілігіне жоға­ры талаптар қойылып отыр», деп атап өт­кенімен, бұл жобалар ішінде эконо­ми­калық талдамаларға қатысты ештеңе жоқ екен.

Тарихшылардың экономика саласын зерттеуі тиіс екендігін босқа көтеріп отырған жоқпыз. Тарихшылар қазіргі тарихты әлеуметтендіруге бет бұрса, өндірісшілердің, құрылысшылардың, астаналықтардың, аймақтардың осы жылдар ішіндегі өмір тарихын архив құжаттарымен жазса, жаңа тарихты да ұмыттырып алмасақ деген оймен, ұлттық конгресс алдағы уақытта мынадай тақырыптағы жобаларды басшылыққа алса деген ой бар және осы бағытта импактфактор журналдарына мақалалар даярласа, жұмыстың нәтижесі де көрінер еді. Нарыққа көшу, жекешелендіру, ұлттық валюта, стратегиялар мен бағдарламалар, ауыл шаруашылығы, жаңа экономикалық институттар, Астананы көшірудің экономикалық аспектілері, астаналық социум және елдің дамуына әсері, арнайы экономикалық аймақтар және «жасыл экономика»  сияқты тақырыптар қамтылса дейміз.

2014 жылдың басында «Мәңгілік Ел» идеясы жарияланды. Бұл – Қазақстан Республикасының ұлттық идеясынан келген түйін-тұжырым. Мәңгілік Ел – отандастардың бірегей тарихи мақсаты мен қаһармандық ұраны. Аталған идея Қазақ елінің ғасырлар бойы армандаған мақсаты ғана емес, тәуелсіздік жолын­дағы жанқиярлық еңбегі мен тынымсыз шығармашылығының нәтижелері арқылы қол жеткен асу.

Бүгінде Қазақстанның Мәңгілік Ел екенін бүкіл әлем мойындады. Біз арман­дарды ақиқатқа айналдырдық. Тәуел­сіз­дікпен бірге халқымыз мәңгілік мұрат­тарына қол жеткізуде. Ендеше, Қазақ Елінің ұлттық идеясы – «Мәңгілік Елді» көзіміздің қарашығындай сақтау – мәңгі мұратымыз!

 

Мырзагелді КЕМЕЛ,

экономика ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Абылай ханның қара жолы - солтүстік пен оңтүстікті байланыстырған ең төте жол

23.09.2018

Павлодарда «Ертіс» футбол клубының атауын латын қарпіне көшіру ұсынылды

23.09.2018

Фильмдер қашан түрлі-түске бояла бастады?

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу