Жазу емлесінде назар аударар жайттар бар

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында: «Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақстан-2050» Стра­тегия­сында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдедім. Бұл – сол кезден барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз. 

Егемен Қазақстан
12.09.2018 3960
2

Яғни, 2025 жылға қарай ісқағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен басып шығара бастауға тиіспіз. Ол кезең де таяп қалды, сондықтан біз уақыт ұттырмай, бұл жұмысты осы бастан қолға алуымыз керек» деп көрсетілген міндетіне сәйкес іске асырыла басталған сан салалы іс-шаралардың қата­рында жаңартылған емле ере­ж­елерін әзірлеу ісі де қолға алын­ған бола­тын. Нәтижесінде А.Бай­тұр­сын­ұлы атындағы Тіл білімі инс­титуты ғалымдарының тіке­лей қа­ты­суымен тоғыз тараудан тұратын «Қазақ емлесінің негізгі ере­же­лері» атты жоба дайындалды.

Әліпби ауыстыру арқылы шет тілдік сөздерді игерудің дәстүр­лі жолдарын жаңғырту негі­зінде оларды жазуға бейім­деу­дің жаңа тетіктерін табу ұстаны­мын ба­с­шы­лыққа алған тілші-ға­лым­­­дар тарапынан жоғарыдағы жо­ба­­да шет тілдік сөздерді иге­ріп жазу­дың бірнеше жолы ұсынылған.

Мысалы, акут таңбасына негіз­делген латын графикалы қазақ әліпбиінде жоқ жіңішкелік бел­гі­сін (ь) қазақ тілінің базалық нор­масына сәйкес жіңішке дауыс­ты дыбыстарды таңбалайтын гра­фемалар арқылы беру жолы қарастырылған (қазақ тілінде дауыссыздардың жіңішкелігі қатар тұрған жіңішке дауыстылармен анықталатыны белгілі).

Нақты айтқанда, жіңішкелік белгісі (ь) түсірілген сөздерде сөз басы мен бірінші буында жіңішке дауыстыларды жазу ұсынылады: ánsambl (-diń, -i, -ge, -der), dúbl (-diń, -i, -ge, -der), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), párоl (-diń, -i, -ge, -der), ásfalt (-tiń, -i, -ke, - ter), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke, -ter), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), vólt (-tiń, -i, -ke, -ter).

Қазақ тілінің ұлттық айтылым нормасына сай сөздің бірінші буыны жіңішке айтылса, келесі буыны да үндесе келе жіңішке айтылады. Сондықтан да párоl (пәрол) деп жазылып, [páról] / [пәрөл] деп дыбысталады. Сол сияқты орыс тілі арқылы енген «ансамбль», «асфальт» сөздері де ánsambl (әнсамбл), ásfalt (әсфалт) түрінде таңбаланып, [ánsámbіl] / [әнсәмбіл], [ásfált] / [әсфәлт] деп айтылады т.б.

Осы ұстанымға сай «аль» әріп тіркесімен басталатын және сөз ішінде екі дауыссыз дыбыс арасында жіңішкелік бел­гісі бар сөздерде ь түсіріліп, сөз­дің алғашқы буынын жіңішке дауыс­тымен жазу ережесі де ұсыныл­ған. Мысалы, álbatros, álbom, álmanah, áltron, álfa, váls, bálzam.

Шет тіл сөздерін қазақ тілі­нің дыбыс жүйесіне бейімдеп таң­балау жолдарының бірі ретінде таны­лып жүрген тетік – сөз соңын­дағы а әрпін түсіріп жазу. Осымен байланысты орыс тілінің «газета» сөзін ұлттық жазылым мен айтылымға икемдеп, қазіргі кездегі газет [гәзет] деп беру тәжірибесіне сай жобада «минута», «граната», «цифра» сияқты сөздердің а әрпін сөз мағынасына әсер етпеген жағдайда түсіріп жазу ережесі ұсынылған: gazet (-tiń, -i, -ke, -ter), mınýt (-tyń, -y, -qa, -tar), granat (-tyń, -y, -qa, -tar), sıfr (-diń, -i, -ge, -ler).

Сонымен қатар тілдің синтагматикасында кездескенімен, қазақ тілінің парадигматикасына жат болып табылатын <в> фонемасын таңбалауда қазіргі кирилл графикалы қазақ жазуын­да орыс тілінің жазылу-айтылу нормасына сай «в» әрпімен орфограммаланылып жүрген ватсап, веб-сайт, вебинар, википедия т.б. сөздерін, дәлірек айтқанда, ағылшын тіліндегі түпнұсқасында w әрпімен басталатын сөздерді ý әрпімен жазу ұсынылған: ýаtsap, ýıkı, ýıkıpedıa, ýeb-saıt, ýebınar, bıznesýmen.

Сондай-ақ орыс тілінен енген ц аффрикатын таңбалауда да әзірлемешілердің ішінара 1938 жылғы латын тәжіри­бесіне сүйенгені байқалады: «пицца», «ницца» сияқты қос ц (ts) тұлғасындағы сөздерден басқасы s әрпі арқылы берілген: sırk, sıfr, sılındr, sırkýl; desımetr, medısina, proporsıonal, abzas, kvars, konstıtýsıa, korporasıa.

Бұған қоса орыс тілі арқылы енген -cт, -зд әріп тіркесті сөз­дер­дің бүгінгі күнгі игеру тәжіри­бесіне сай соңғы дауыссызын түсіріп жазу ұсынылған. Мысалы, съезд сөзін қазіргі кезде съез деп таңбалап жүрміз. Осыған сәйкес латын графикалы жаңа әліпби негізінде «съезд», «журналист», «манифест», «энциклопедист», «коммунист», «Эверест» сияқты сөздерді jýrnalıs (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnıs (-tiń, -i, -ke, -ter), manıfes (-tiń, -i, -ke, -ter), ensıklopedıs (-tiń, -i, -ke, -ter), Everes (-tiń, -i, -ke, -ter), sıez (-diń, -i, -ge, -der) тұлғасында, яғни соңында тұрған «т», «д» әріптерін түсіріп таңбалау ұсынылған.

Қазақ емлесінің негізгі ережелер жобасын қарастыру барысында Орфографиялық жұмыс тобы мүшелерінің ерекше талқысында болған тағы бір мәселе – шет тіл сөздерін жартылай немесе толықтай «сындырып» таңбалау. Жартылай «сындырып» таңбалау бағытын ұстанушылардың пікірі бойынша, мысалы, «бульдозер», «пальма», «дубль» сөздерін búldozer, pálma, dúbl тұлғасын­да беру дұрыс деп танылса, толықтай «сындырып» таңбалау көзқарасын қолдаушыларының пікірі бойынша, «тренд» сөзін – tirent, «студент» сөзін – ústydent, «шрифт» сөзін shiripti түрінде жазу дұрыс деп танылады.

Әзірге шешімін таппаған бұндай шет тіл сөздерін орфо­грам­­малау мәселесінде тілт­аным­дық негіздемелермен қатар экс­т­ралинг­вистикалық, әлеуметтік түрт­кі жайттарды да ескеру қа­жет деп ойлаймыз. Себебі әзір­леніп жатқан жазу емлесі қазіргі қоғамдағы тіл иелмендері үшін түсінікті, қолайлы болуы шарт.

 

Алмагүл ХАБИЕВА,

Ұлттық комиссия жанындағы орфографиялық жұмыс тобының мүшесі, филология ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

22.01.2019

Жастар жылының логотипі бекітілді

22.01.2019

Жол азабына ұшырағандарға шекарашылар көмекке келді

22.01.2019

Р.Бекетаев: мемлекеттік сатып алуларға қатысу үшін салық төлеу керек

22.01.2019

Жаңақала ауданында жоғалған адам табылды

22.01.2019

Сенатта халықаралық құжаттар қаралды

22.01.2019

Федерация кубогында ел намысын кімдер қорғайды?

22.01.2019

Төсек тартқан науқасты үйде күтетін «Үйдегі Хоспис» жобасын қолға алу керек

22.01.2019

Қарағанды облысында адасқандар құтқарылды

22.01.2019

Іскер әйелдер қауымдастығы – қайырымдылық бастамашысы

22.01.2019

Батыс Қазақстан облысында «Сыбайлас жемқорлықтың  алдын алу» тақырыбында дөңгелек үстел өтті

22.01.2019

Алуа Балқыбекова: Қазақтың боксшы қыздарымен әлемде барлығы да санасады

22.01.2019

Қасиетті қамшы

22.01.2019

Соңғы төрт күнде шығыс өңірінің теміржолшылары шамамен 2 мыңнан астам шақырым жолды қардан тазартты

22.01.2019

«Шымкент - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі жаңа жобаны таныстырды

22.01.2019

Ақырзаман жақын ба?

22.01.2019

Шымкенттің орталық аудандарындағы балалар әлі күнге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Астана әкімдігінің аппараттық жиыны бұдан былай ашық форматта өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу