Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

Егемен Қазақстан
12.09.2018 65
3

Iá, qaı ultty alsaq ta, onyń boıyndaǵy ar, namys, abyroı, uıat, ıba, izgilik sııaqty bıik sanatty qasıetterdiń áýelgi qalyptaýshysy áıel, ana der edik. Qazaq áıeli óziniń osynaý qasıetti mıssııasyn ǵasyrlar boıy adal atqaryp keldi jáne alda áli de atqara bermek. Búgingi jahandanýdyń adam túsinip bolmaıtyn almaǵaıyptar zamanynda qazaq ultyna óziniń zamanaýı Tumar hanym, Domalaq jáne Aıpara analary, Zere ájeleri kerek. Búgingi qazaq áıeliniń bolmys-beınesi ámanda «Qaıran bizdiń analar ardy oılaǵan!» dep Muqaǵalı jyrlaıtyn, Juban men Israıl aqyndar qaıran qalatyn deńgeıden kórinse, sodan eshbir tómendemese, qaıta bıikteı berse eken dep tileımiz.

Kezinde qazaq áıelin: «Senen artyq jan joq dep ǵashyq boldym, men ne bolsam bolaıyn sen aman bol!» dep asqaqtatqan hakim Abaı da sol tustaǵy názik jandylardyń boıyndaǵy talaı-talaı «at kótere almas» minderdi kóre bilgen-di. Sonyń bir parasy «Shý degende kóriner sulý artyq, Kóbi kópshil keledi ondaı qanshyq. Betim barda betime kim shydar dep, Kimi pańdaý keledi, kimi tantyq. Aqyl kerek, es kerek, minez kerek, Er uıalar is qylmas qatyn zerek. Salaq, olaq, oınasshy, kerim-kerbez, Jyrtań-tyrtań qyzyldan shyǵady erek». Al alǵany jaqsylar úshin – «kem emes altyn taqtan jar tósegi» Abaı zamanyndaǵy qazaq áıeliniń ıdealy – «Ary bar, aqyly bar, uıaty bar Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma».

Zamanalar ózgerdi, taý qozǵalsa qozǵalmas degen nebir qatybas qoǵamdar tóńkerilip tústi. Biraq jaqsy áıeldiń birinshi qasıeti ar, aqyl, uıat bolyp qala berdi. Ýaqyt ilgerilegen saıyn qazaq áıeli kemeldendi, kóriktendi, ilim-bilimge, mádenıetke qol jetkizip, óz boıyndaǵy izgilikti, jaqsy qasıetterdiń qataryn tolyqtyra tústi, molyqtyra berdi. Halyq basyna túsken qıynshylyq kezeńderde, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda, keshegi Jeltoqsan kóterilisi tusynda qazaq áıeliniń shynaıy bet beınesi, asyl qasıetteri, qaısarlyǵy men sabyr-shydamy, órligi men erligi, ójettiligi men namystylyǵy jasyndaı jarqyrap kórindi. Osyndaıda qazaq áıeli, qazaq qyzy úshin, asyl analarymyz, arly jeńgelerimiz, ıbaly qaryndastarymyz úshin boıymyzdy maqtanysh sezimi kerneıdi.

Al álbette, kóptiń ishinde ne bolmaıdy, kúndelikti ómirde jamanshylyqtary kórinip jatsa janymyz qapalanady, qorlanyp namystanamyz. О́kinishke qaraı, «jamandyqtyń jany siri», qazaq áıeliniń sońynan nebir nashar qylyqtardyń da tas keneshe jabysyp, ilesip qalmaı kele jatqany dúıim jurtqa belgili. Ol qandaı jaman qylyqtar dep solardyń báriniń atyn atap, túsin tústeıtin bolsaq, ol myna aldymyzdaǵy aq qaǵazǵa da aýyr tıer dep oılaımyn. Bular ýaqyt alǵa ozǵan saıyn birtindep juqqan keseldi dertter. Ony juqtyrmas úshin, azdyryp-tozdyratyn dimkás daǵdylarǵa, minez-qulyqtyń kesir-kesapattaryna shaldyqpas úshin syrtqy ortanyń, jahandanýdyń áserine qarsy turarlyq ulttyq ımmýnıtet bolýy shart. Dál osy rette. «Kinámshil boıjetken» atty klassıkalyq áńgimesinde uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń de ózimen zamandas názik jandylarǵa syn kózimen qaraǵany baıqalady. Bul áńgimede jekelegen qazaq áıelderiniń boıyndaǵy keselder tereńdep, basqasha, tym usqynsyz sıpat alyp bara jatqany jan-jaqty ashyp kórsetiledi. Al sodan jıyrma jyl shamasy ótkende jazylǵan Qasym Amanjolovtyń «Bıkesh» atty satıralyq poemasynda qazaq qoǵamyna, qazaq áıelderiniń ortasyna kire bastaǵan jaman ádet-daǵdylardyń jańa túri sıpattalady. Búgin qarap otyrsaq, uly Muhań, daýylpaz Qasekeńder ashynyp aıtqan sol keseldi qylyqtar qazaq áıel-qyzdarynyń arasynda odan saıyn asqynyp, keń etek jaıyp bara jatqany kóńilge qaıaý salady.

Kópke topyraq shashpaımyz. Ondaı azyp-tozý jolyna túsýshiler aıaýly da arly arýlarymyzdyń, asyl jandy, adal sút emgen naǵyz qazaq qyzy, qazaq áıelinen sadaǵa ketsin. Biraq sondaılardyń bar ekeni, ýaqyt ótken saıyn qarasy kóbeıip bara jatqany qynjyltady. О́mirge ákelgen shaqalaqty laqtyryp tastap ketý, jezókshelikke salyný, temeki men ishkilik, uıat isterin qoǵamǵa ashyq nasıhattaý... Qazir osynyń bárine etimiz úırenip aldy. Ondaı arsyz bizbıkeshterge «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» búgingi qazaq qoǵamynda ázirge tabylmaı turǵany da zor ókinish.

О́mirge urpaq ákelip tárbıeleıtin áıel, ana bolashaǵynyń da tárbıeshisi deýge bolady. Ásirese, qarakóz balalarymyzdyń ana tiline ýyzynan jaryp úırenýi kóp jaǵdaıda otbasyndaǵy tárbıege, áıelge baılanysty. Ana tili deıtinimiz de sondyqtan. Biz bul arada áke rólin, ákege júkteler jaýapkershilikti tómendetip turǵan joqpyz, biraq kóptegen qazaq áıelderiniń, jas ana, jas kelinshekterdiń ulttyq qundylyqtardan shettep júrgeni, til men dil, dástúrimizdi moıyndamaıtyny janǵa batady. Sondaıda «Qasıetińe qaıta oral, qazaq áıeli!» dep aıqaı salǵyń keledi.

 

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларды қолдаудың 10 қадамы жасалды

22.02.2019

Қостанайда әкім есебі жаңа ғимаратта өтті

22.02.2019

Қарағанды облысының тумасы Қазбек Нұржановтың құрметіне арналған 41-ші жеңіл атлетика жарысы өтті

22.02.2019

Қарағанды облысында 479 жоба іске асады

22.02.2019

Ұлттық валютадағы мәтін тек қазақ тілінде болады

22.02.2019

Sanofi - күдіктен ада компания

22.02.2019

Сенатор С.Айтпаева Германиядан келген делегациямен кездесті

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларға тұрғын үй сертификаттары беріледі

22.02.2019

Ақтөбе облысында су тасқынына дайындық шаралары қабылданып жатыр

22.02.2019

Құралай Ахмет: Шет елде оқуға ынтасы бар кез келген адам «болашақтық» бола алады

22.02.2019

Жастар кәсіпкерлігіне арналған «Jas Business» семинары өтті

22.02.2019

Халықтың әл-ауқатын жақсарту – басты мақсат

22.02.2019

Жоғарғы сот жемқор судьяларды анықтауды күшейтеді

22.02.2019

Шаңғымен тұғырдан секіруден Қазақстан командасы әлем чемпионатында бақ сынайды

22.02.2019

Ерлан Қошанов көпбалалы отбасылар тұрғын үймен қалай қамтамасыз етілетінін айтты

22.02.2019

Мамандар: Денсаулық туралы жаңа Кодексті қабылдау бизнес үшін кедергілер туғызуы мүмкін

22.02.2019

Семейде «Нәджип Әмір» атындағы аудитория ашылды

22.02.2019

«Әбу-Даби Плаза» елордада жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді

22.02.2019

Милад Карими мен Аким Мусаев Мельбурндегі Әлем кубогінің финалына өтті

22.02.2019

Юлия Галышева бастаған Қазақстан командасы Жапониядағы әлем кубогіне қатысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу