Шалқар неге шақырмайды?!

Мені еліміздің батыс өңірінің экологиялық жағдайы және туризмді дамыту мәселелері толғандырады. Шілде айының басында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Бурабай курорттық аймағында болып, елімізде туризмді дамытуға қатысты бірнеше бағыттарды атап көрсетті және осы саланың басшыларына нақты тапсырмалар берді. Елбасының айтқан ұсыныстары бәрімізге де ой салды. 

Егемен Қазақстан
19.09.2018 4405
2

Ақжайық өңірінде Шалқар көліне айрықша көңіл бөлу қажет деген тоқтамға келіп отырмын. Шалқар көлі Орал қаласынан 75 шақырымдай жерде орналасқан. Ғалымдардың жасаған пайымдарына сүйенсек, Шалқар көлі Каспий шегінен мың жыл бұрын тартылған бұрынғы Хвалын теңізінің жұрнағы екен. 921-922 жылдары Волга Бұлғариясына жасаған сапары туралы араб көпесі-ғалым Ахмед Ибн-Фадланның шығармаларында осы көл және оған құятын өзендер жөнінде нақты деректер келтірілген. Сондай-ақ бұл көл 1768-1774 жылдары академик П.С.Палластың басқаруымен Ресей академиясы ғалымдарының экспедициясы кезінде зерттеле бастаған. П.С.Паллас көлді жан-жақты сипаттап қана қоймай, балық аулау, оны ұйымдастыру мен реттеуге байланысты да жазыпты.

Сол секілді Ресей Географиялық қоғамының ұсынысымен 1852 жылы академик К.М.Бэрдің басшылығымен ихтиофаунаны зерттеу мен балық аулау кәсібінің жағдайы бойынша экспедиция ұйымдастырылған. Онда да үлкен зерттеу жұмыстары жүргізіл­гені белгілі. Сонымен қатар 1861 жылы Орал қаласында туған, белгілі ихтиолог, сая­си қайраткер, журналист, Ресей Мем­лекеттік Думасының депутаты болған Николай Бородин де Шалқар көлін зерттеп, ғылыми еңбектер жазған.

Осы Шалқарда дүниеге келген қазақ­тың белгілі жазушысы Хамза Есенжанов өзінің «Ақжайық» трилогиясында аталған көлдің сипаттамасын жазып кеткен. Оның көлемі мен орналасқан аймағының келбетін көркем суреттей көз алдыңа әкеледі.

Бұл облыстағы ең терең, ірі су айдыны. Біз Шалқар көлін кішігірім Қара теңіз деп атаймыз. Кішкентай болса да, Сантас деген таулы үстірті бар. Көлдің көлемі 205,8 шаршы шақырымды құрайды, ұзындығы – 18 км, ені – 14 км. Оның суы да биологиялық құрамы жағынан өзгеше. Ғалымдар емдік қасиеті мол екенін айтады. Тұзды су. Қара теңіздің суына ұқсайды. Осы Шалқар көлін заманауи демалыс орнына айналдырудың маңызы өте зор. 

Біз 1998-2000 жылдары Шалқар көлін қорғау және лайықты демалыс орнына айналдыру, дұрыс пайдалану мақсатында арнайы жоба жасадық. Бағдарламаны жасауға ғылым докторлары Сергей Жубаев, Мария Фарту­шина, Балуаш Траисов, Хайыржан Ғабдеев қатысты. Мен бұл жобаның үйлестірушісі болдым. Үлкен зерттеу жұмысы жүргізілді. Сол кездегі облыс әкімі Қабиболла Жақыпов жобамызды қолдап, бекіткен еді. Бағдарламада Шалқар көлінде балық өндірісін дұрыс жолға қою жағы да қарастырылды. Негізгі мақсат – Шалқар көлі маңында туризм орталығын құру. Бұл жобаны іске асыратындай біздің қолымызда қаражат жоқ. Сондықтан жобаны бір азаматқа берген едім. Осыдан бірнеше жыл бұрын жұмыс басталғанмен, аяғына жеткізілген жоқ. Ең басты күрделі құрылыс жұмысы қолға алынбай тұр.

Осы кезге дейін көлге баратын тас жол болған жоқ еді. Қазіргі облыс әкімі Алтай Көлгіновтің тікелей басшылығы арқасында тас жол салынды. 

Ал Шалқардың қазіргі жағдайы көңіл толатындай күйде емес. Жаз бойы батыс өңірінің азаматтары, сондай-ақ Ресейдің көршілес облыстарынан да адамдар келіп, Шалқарда демалып жүр. Көлді жағалай кәдімгі киіз үйлер орнатылған. Төңірегіне жасыл желек егілмегесін, құм басып барады. Бірнеше шақырым жол жүріп келген демалушылар мен турис­тер үшін лайықты жағдай жасалмаған. Құм-топырақ киіз үйдің ішіне де кіріп кетеді. Көл жағасының тазалығы сын көтермейді. Айдалада тұрған ағаштан жасалған әжетханалар бар, олардың санитарлық жағдайын айтудың өзі артық! Көлдің жағасына тікен шөптер, ошаған өсіп кеткен. Жалаң аяқ жүрген адамның табанына кіріп, мазасын алады. Көлге серуендеуге арналған жүзу құралдары, демалушылар үшін қоғамдық тамақтандыру, сауда нүктелері де жоқтың қасы. Адамдар дәрі-дәрмек немесе тамақ алу үшін көлге 1,5 шақырым жердегі Сарыөмір ауылына барады. Бұл да ақылға сыйымсыз. Бір сөзбен айтсақ, Шалқар көлінің табиғи байлығын жабайы түрде пайдаланып келеміз. Бізге жабайы ұйымдастырылған жер емес, заманауи талаптарға сай демалыс орны керек! 

Негізінен біздің жобамыз бойынша, көлді жағалай заманауи қонақүйлер және басқа да нысандар салынуы қажет. Салқын және ыстық су жүйелері, кәріз құбырлары міндетті түрде болуы тиіс. Қайықтар мен катамарандар жүзетін және тоқтайтын орын да болуы керек. Көлдің төңірегін көгалдандыру да бас­ты мәселенің бірі деп ойлаймын. Ол да біздің жобада қамтылған. Көлден 15 шақырым жерде тұщы су бар, соны тартып әкелген жөн. Тіпті күндердің күнінде ұшақтар қонатын әуежай мен ұшу-қону алаңдарын жасау керек. 

Соның бәрі дұрыс жолға қойылса, туризм дегеніңіз пайда әкелетін сала. Жылдың төрт мезгілінде де адамдар келуі үшін демалыс үйлері лайықты қыз­мет көрсетуі керек. Айталық жаз­да суға түсіп демалуға болады. Қыста келушілер шанамен, шаңғымен сырғанап, көңіл көтерер еді. Ал балық аулайтындар үшін арнайы орындар қарастырылуы керек. Олар жазда да, қыста да келіп, тынығуына мүмкіндік бар және балық аулаудан жарыстар өткізуге болады.

Бір жақсы жаңалығымыз, осыдан бірнеше ай бұрын Батыс Қазақстан облысының әкімі Алтай Көлгіновтің жеке қабылдауында болып, аталған жобамызды өңір басшысына өз қолы­мыз­бен тапсырдық. Ол үлкен мән бе­ріп отыр. Бірден бірінші орынбасары Игорь Стексовты шақырып алып, жоба­ны қалай жүзеге асырудың жолдарын қа­рас­тыру жөнінде тапсырма берді. 

Осы орайда, көлдің суын тиісті деңгейде ұстау үшін шешімін табуға тиісті мәселелер бар. 1980 жылдары облысты Мұстахым Ықсанов басқарып тұрған уақытта Шалқарға су жеткізу үшін Жайық өзенінен канал тартылды. Ол аздап жұмыс істеді де, 1990 жылдардағы тоқырау тұсында тұрып қалды. Қазір облыс басшысының тапсырмасы бо­йынша сол каналды қайтадан жандандыру жұмысы қолға алынуда. Бірақ бүгінгі таңда оның пайдасы да мардымсыз болмақ. Онымен Шалқарға су барып жарытпайды. Сондықтан бұл бағытта да жан-жақты зерттеу жүргізіп барып, суды пластикалық құбырмен жеткізу жағын қарастырған абзал болар еді. Бұл мәселені дұрыс ойластырып шешсе, сол маңайдағы ауыл шаруашы­лығы­на қажетті су да, көлге керек су да табылады. 

Көл негізінен көктемдегі қар суымен толы­ғып тұрады. Сондай-ақ Шың­ғыр­лау ауданының кішкентай тау­лары­нан ағатын Шолақ Аңқаты, Есен Аң­қаты деген өзендер бар. Соңғы жыл­дары олардың да суы жетпейді. Сол өзен­дер­­дің де түбін тазартып, Шалқар­ға су жет­­­кізе­тіндей жобаларды іске асыру қа­жет-ақ. Бұл іс жан-жақты ғылы­ми түр­де қол­ға алынуы керек. Өйткені Шал­қар көлі­нің эко­логиялық жағдайы – облыс­тық дә­ре­же­дегі емес, республикалық дең­гей­дегі мәселе! Оған ерекше мән берілгені жөн.

Ғазиз ХАЙМУЛДИН, 

еңбек ардагері, Батыс Қазақстан облыстық экологиялық ұйымдар қауымдастығының төрағасы

Орал

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын талқылауға арналған TEDx форматында жиын өтті

12.12.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Түркістан қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өтті

12.12.2018

Астанада Гейдар Алиевті еске алды

12.12.2018

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

12.12.2018

«Жер жәннаты – Ақмола» деп аталатын жинақ жарыққа шықты

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Желтоқсан құрбанын еске алу турнирі өтті

12.12.2018

Сенатта сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру мәселелері талқыланды

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда цифрлы сүт фермасы іске қосылды

12.12.2018

Қазақ киносының Бауыржанын еске алды

12.12.2018

«Маңғыстау - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі ашылды

12.12.2018

Павлодар облысында тұрғындар ауыз суды Ертіс өзенінен алуға мәжбүр

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда қарымды қаламгер Мәлік Мұқановтың  мерейтойы атап өтілді

12.12.2018

Маңғыстау полицейлерінің жалақылары өседі

12.12.2018

Отандық автоөндіріс саласының инвесторлары Қостанайда болды

12.12.2018

Конькиден Алматы қаласының біріншілігі аяқталды

12.12.2018

Қыздар университетінде тұрмыстық әлімжеттікке қарсы жиын өтті

12.12.2018

Қазақ спорт және туризм академиясында Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы талқыланды

12.12.2018

Қарағанды облысында 2019 жылдың бюджеті бекітілді

12.12.2018

Павлодарда патриоттық әндер фестивалі өтті

12.12.2018

Шытырман оқиға жазудың жүйріктері анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу