Шалқар неге шақырмайды?!

Мені еліміздің батыс өңірінің экологиялық жағдайы және туризмді дамыту мәселелері толғандырады. Шілде айының басында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Бурабай курорттық аймағында болып, елімізде туризмді дамытуға қатысты бірнеше бағыттарды атап көрсетті және осы саланың басшыларына нақты тапсырмалар берді. Елбасының айтқан ұсыныстары бәрімізге де ой салды. 

Егемен Қазақстан
19.09.2018 4492
2

Ақжайық өңірінде Шалқар көліне айрықша көңіл бөлу қажет деген тоқтамға келіп отырмын. Шалқар көлі Орал қаласынан 75 шақырымдай жерде орналасқан. Ғалымдардың жасаған пайымдарына сүйенсек, Шалқар көлі Каспий шегінен мың жыл бұрын тартылған бұрынғы Хвалын теңізінің жұрнағы екен. 921-922 жылдары Волга Бұлғариясына жасаған сапары туралы араб көпесі-ғалым Ахмед Ибн-Фадланның шығармаларында осы көл және оған құятын өзендер жөнінде нақты деректер келтірілген. Сондай-ақ бұл көл 1768-1774 жылдары академик П.С.Палластың басқаруымен Ресей академиясы ғалымдарының экспедициясы кезінде зерттеле бастаған. П.С.Паллас көлді жан-жақты сипаттап қана қоймай, балық аулау, оны ұйымдастыру мен реттеуге байланысты да жазыпты.

Сол секілді Ресей Географиялық қоғамының ұсынысымен 1852 жылы академик К.М.Бэрдің басшылығымен ихтиофаунаны зерттеу мен балық аулау кәсібінің жағдайы бойынша экспедиция ұйымдастырылған. Онда да үлкен зерттеу жұмыстары жүргізіл­гені белгілі. Сонымен қатар 1861 жылы Орал қаласында туған, белгілі ихтиолог, сая­си қайраткер, журналист, Ресей Мем­лекеттік Думасының депутаты болған Николай Бородин де Шалқар көлін зерттеп, ғылыми еңбектер жазған.

Осы Шалқарда дүниеге келген қазақ­тың белгілі жазушысы Хамза Есенжанов өзінің «Ақжайық» трилогиясында аталған көлдің сипаттамасын жазып кеткен. Оның көлемі мен орналасқан аймағының келбетін көркем суреттей көз алдыңа әкеледі.

Бұл облыстағы ең терең, ірі су айдыны. Біз Шалқар көлін кішігірім Қара теңіз деп атаймыз. Кішкентай болса да, Сантас деген таулы үстірті бар. Көлдің көлемі 205,8 шаршы шақырымды құрайды, ұзындығы – 18 км, ені – 14 км. Оның суы да биологиялық құрамы жағынан өзгеше. Ғалымдар емдік қасиеті мол екенін айтады. Тұзды су. Қара теңіздің суына ұқсайды. Осы Шалқар көлін заманауи демалыс орнына айналдырудың маңызы өте зор. 

Біз 1998-2000 жылдары Шалқар көлін қорғау және лайықты демалыс орнына айналдыру, дұрыс пайдалану мақсатында арнайы жоба жасадық. Бағдарламаны жасауға ғылым докторлары Сергей Жубаев, Мария Фарту­шина, Балуаш Траисов, Хайыржан Ғабдеев қатысты. Мен бұл жобаның үйлестірушісі болдым. Үлкен зерттеу жұмысы жүргізілді. Сол кездегі облыс әкімі Қабиболла Жақыпов жобамызды қолдап, бекіткен еді. Бағдарламада Шалқар көлінде балық өндірісін дұрыс жолға қою жағы да қарастырылды. Негізгі мақсат – Шалқар көлі маңында туризм орталығын құру. Бұл жобаны іске асыратындай біздің қолымызда қаражат жоқ. Сондықтан жобаны бір азаматқа берген едім. Осыдан бірнеше жыл бұрын жұмыс басталғанмен, аяғына жеткізілген жоқ. Ең басты күрделі құрылыс жұмысы қолға алынбай тұр.

Осы кезге дейін көлге баратын тас жол болған жоқ еді. Қазіргі облыс әкімі Алтай Көлгіновтің тікелей басшылығы арқасында тас жол салынды. 

Ал Шалқардың қазіргі жағдайы көңіл толатындай күйде емес. Жаз бойы батыс өңірінің азаматтары, сондай-ақ Ресейдің көршілес облыстарынан да адамдар келіп, Шалқарда демалып жүр. Көлді жағалай кәдімгі киіз үйлер орнатылған. Төңірегіне жасыл желек егілмегесін, құм басып барады. Бірнеше шақырым жол жүріп келген демалушылар мен турис­тер үшін лайықты жағдай жасалмаған. Құм-топырақ киіз үйдің ішіне де кіріп кетеді. Көл жағасының тазалығы сын көтермейді. Айдалада тұрған ағаштан жасалған әжетханалар бар, олардың санитарлық жағдайын айтудың өзі артық! Көлдің жағасына тікен шөптер, ошаған өсіп кеткен. Жалаң аяқ жүрген адамның табанына кіріп, мазасын алады. Көлге серуендеуге арналған жүзу құралдары, демалушылар үшін қоғамдық тамақтандыру, сауда нүктелері де жоқтың қасы. Адамдар дәрі-дәрмек немесе тамақ алу үшін көлге 1,5 шақырым жердегі Сарыөмір ауылына барады. Бұл да ақылға сыйымсыз. Бір сөзбен айтсақ, Шалқар көлінің табиғи байлығын жабайы түрде пайдаланып келеміз. Бізге жабайы ұйымдастырылған жер емес, заманауи талаптарға сай демалыс орны керек! 

Негізінен біздің жобамыз бойынша, көлді жағалай заманауи қонақүйлер және басқа да нысандар салынуы қажет. Салқын және ыстық су жүйелері, кәріз құбырлары міндетті түрде болуы тиіс. Қайықтар мен катамарандар жүзетін және тоқтайтын орын да болуы керек. Көлдің төңірегін көгалдандыру да бас­ты мәселенің бірі деп ойлаймын. Ол да біздің жобада қамтылған. Көлден 15 шақырым жерде тұщы су бар, соны тартып әкелген жөн. Тіпті күндердің күнінде ұшақтар қонатын әуежай мен ұшу-қону алаңдарын жасау керек. 

Соның бәрі дұрыс жолға қойылса, туризм дегеніңіз пайда әкелетін сала. Жылдың төрт мезгілінде де адамдар келуі үшін демалыс үйлері лайықты қыз­мет көрсетуі керек. Айталық жаз­да суға түсіп демалуға болады. Қыста келушілер шанамен, шаңғымен сырғанап, көңіл көтерер еді. Ал балық аулайтындар үшін арнайы орындар қарастырылуы керек. Олар жазда да, қыста да келіп, тынығуына мүмкіндік бар және балық аулаудан жарыстар өткізуге болады.

Бір жақсы жаңалығымыз, осыдан бірнеше ай бұрын Батыс Қазақстан облысының әкімі Алтай Көлгіновтің жеке қабылдауында болып, аталған жобамызды өңір басшысына өз қолы­мыз­бен тапсырдық. Ол үлкен мән бе­ріп отыр. Бірден бірінші орынбасары Игорь Стексовты шақырып алып, жоба­ны қалай жүзеге асырудың жолдарын қа­рас­тыру жөнінде тапсырма берді. 

Осы орайда, көлдің суын тиісті деңгейде ұстау үшін шешімін табуға тиісті мәселелер бар. 1980 жылдары облысты Мұстахым Ықсанов басқарып тұрған уақытта Шалқарға су жеткізу үшін Жайық өзенінен канал тартылды. Ол аздап жұмыс істеді де, 1990 жылдардағы тоқырау тұсында тұрып қалды. Қазір облыс басшысының тапсырмасы бо­йынша сол каналды қайтадан жандандыру жұмысы қолға алынуда. Бірақ бүгінгі таңда оның пайдасы да мардымсыз болмақ. Онымен Шалқарға су барып жарытпайды. Сондықтан бұл бағытта да жан-жақты зерттеу жүргізіп барып, суды пластикалық құбырмен жеткізу жағын қарастырған абзал болар еді. Бұл мәселені дұрыс ойластырып шешсе, сол маңайдағы ауыл шаруашы­лығы­на қажетті су да, көлге керек су да табылады. 

Көл негізінен көктемдегі қар суымен толы­ғып тұрады. Сондай-ақ Шың­ғыр­лау ауданының кішкентай тау­лары­нан ағатын Шолақ Аңқаты, Есен Аң­қаты деген өзендер бар. Соңғы жыл­дары олардың да суы жетпейді. Сол өзен­дер­­дің де түбін тазартып, Шалқар­ға су жет­­­кізе­тіндей жобаларды іске асыру қа­жет-ақ. Бұл іс жан-жақты ғылы­ми түр­де қол­ға алынуы керек. Өйткені Шал­қар көлі­нің эко­логиялық жағдайы – облыс­тық дә­ре­же­дегі емес, республикалық дең­гей­дегі мәселе! Оған ерекше мән берілгені жөн.

Ғазиз ХАЙМУЛДИН, 

еңбек ардагері, Батыс Қазақстан облыстық экологиялық ұйымдар қауымдастығының төрағасы

Орал

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу