«Үйеңкінің түбінен үйіріп алған, қобызым»

Тілеп Аспантайұлы атындағы ішекті-қыл аспаптарында орындаушылардың ІІ ха­лық­аралық байқауына 15 елден өнерпаз қатысты. Бас жүлде «Тұран» этно-фольклорлық ан­самблінің қобызшысы, ал­ма­тылық Мақсат Медеу­бектің еншісіне тиді.

Егемен Қазақстан
20.09.2018 1431
2

Тілеп Аспантайұлы – ХVIII ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген композитор, күйші әрі қобызшы. Он үш жасында қобызбен жалындап күй тартқан. «Тілеп Қобыз» сара-йында елорданың 20 жылдық мерекесі құрметіне өткізілген ішекті-ысқышты, қобыз тектес аспаптарда орындау­шылар байқауына әйгілі қобызшы Тілеп Аспантайұлы есімінің берілуінде сондай үлкен тарихи мән бар. Тұл­ғаның туғанына биыл 260 жыл толып отыр. Соған орай «Тілеп» қайырымдылық қоры мен Халық Қаһарманы Сағадат Нұрмағамбетов атын­дағы ха­лық­аралық қо­ғамдық-қайы­рымдылық қо­ры ұйымдастыруымен өткен байқауға 30-ға жуық өнер­паз қатысып, бақ сынады. Олардың өнеріне арысы Жапо­ниядан, берісі Алтай елінен танымал музыканттар келіп, баға берді. 

Мерекелі кештің айшықты сәті туралы ой қозғаған Гран-при иегері Мақсат САҒАТ­БЕКҰЛЫ бізбен әңгіме­сінде ха­лық саз аспаптары­ның ерекше қырлары туралы әңгімелеп берді.  

– Қобызшылар байқауы осымен биыл Қазақстанда екінші рет өткізіліп отырғаны белгілі. Бұл байқауды қолға алудағы басты мақсат не? 

 – Алғашқы сәттен бастап-ақ өнер бәйгесінің кең қолдау тауып ала жөнелгені қуантады. Бұған дәлел – былтыр додаға 30-дан астам елден өнерпаз қатысқан болатын. Сонау Солтүстік Аме­­рика мен Еуропаның, Азия мем­лекеттерінің басын бір идеяға топтастырып, бәй­ге­ге қосу де­геніңіз адам айтса нан­ғысыз үл­кен еңбек әрі әлем­дік дең­гей­дегі халықаралық сайыс­тар­дың өзінде өте сирек кезде­сетін құбылыс емес пе?

Тағы бір айта кететін жайт, мұндай ұлттық ірі жобаның қазақ елінде өткізілуі көңілге мақ­таныш сезімін ұялатады. Мақсат – қазақтың қара қобызын әлем жұртшылығына насихаттау, кәсіби биік деңгейге көтеру, сол арқылы халқымыздың музыкалық мұрасы мен мәдениетін, жан-дүниесі мен тарихын жан-жақты таныту. Өйткені қазақтың жанын түсіну үшін алдымен қобыз аспабы үніне құлақ түруге тура келеді. Халқымыздың арман-мұраты, қайғы-шері, мұң-зары, жанайқайы мен толғанысы қа­сиетті аспаптың қоңыр даусымен ғана айшықты бедерленеді, баяндалады. Мәселен, қобыз 2 мың жыл бұрын дүниеге келген деген дерек кім-кімге де ой салмай қой­майды. Алтайдың баурайынан VI ғасырдағы қобыз табылыпты. Ғажап қой! Қобыз өнеріне қолдау білдіріп, қамқорлық танытып жүрген меценат, «Тілеп» қайырымдылық қорының пре­зи­денті, қазылар алқасының төрағасы Сапар Ысқақов ағамыз Тілеп Аспантайұлының тікелей ұрпағы болып келеді. Міне, сол кісіден әлгі мұраның Ұлан-Батыр музейінде сақтаулы тұрғанын естіп-білген жайымыз бар. Егер оны VI ғасырда біздің ата-бабаларымыз тарта алған болса, демек тарихтың әлі бізге ашылмаған беймәлім қыр-сыры телегей теңіз деген сөз ғой, ал көкейдің көкжиегіне қондырған көгала үйрек-сеніміңіз соның жай бір азғантай бөлігі, мыңнан бір тамшысы ғана болып қалмақ. Қобыз тарихы 2 мың жылдан асып жығылып жатқанда, оның құдіретті шанағынан шіркін, небір шұғылалы, шұрайлы сұлу өрнек төгілмей тұра ма? 

– «Қобыз – скрипканың атасы» деген пікірді арагідік құлағымыз шалып қалып жатады. Осы қан­шалықты рас сөз?

 – Алтайдың Берелінен жауын­гер сүйегі табылды, оның бір жа­­ғына семсер, ал екінші жағына қобыз­дың қойылуы бекер болмаса ке­рек-ті. Қазақтың ер жүрек жауын­гер халық болғаны тарихта дәлел­денген, ал қобызды жанына әспет­теп жерлеуінде қандай сыр бар деген ой мені үнемі толғантады. Мұның өзі түбі түркінің оны жай дүние санамағанын, өмір сүру дағды­сы етене жақын болғандығын аңғартады... Өнер мерекесінде бебеулеген бір ішектен төрт ішекке дейінгі қобыз тектес неше алуан аспаптың үні құлағымнан кетпей қойды. Бәрінің түбі, тегі бір екені орындалу ерекшеліктерінен айқын аңғарылады. Мәселен, моринхур, гиджак, кеманча, ребаб, гудок, гадулка, т.с.с. жалғасып кете баратын көне музыкалық аспаптардың Астана аспаны астында тоғысып, өзгеше өрнекте сән түзеуі жан толқытады. Ұмыт бола бастаған байырғы құндылықтардың қайта бүршік жарып, ортаға оралуы кісіге ұмытылмас әсер сыйлайды.

– Биылғы байқау несімен ерекшеленді?

– Қобыз өнеріне қызығу­шы­лықтың барынша арта түске­ніне сүйсіндік. Мажар­станнан Бугларка есімді қыз байқауға қатысты. Көр­генде таңғалдым. Қобыз киелі аспап болмаса өзгелер осылай сүйе ме? Басқа бір халықтың көне музыкалық аспабында ойнауға осыншалықты құлай жығылу мүмкін бе, сірә? Сол тұрғыдан келгенде, мына байқау өзінің төл музыкасын менсінбей, халықтық туындыларды көзге ілмей жүргендерге үлгі етіп дәріптейтін тағылымды бір дәстүр екен деп ойладым. Орайы келген бір сәтте мән-жайды өзінен анықтап сұрадым. «Тұран» этно-фольклорлық ансамблі орындауындағы шығар­малардың бірін қалдырмай тыңдапты. Содан шыңыраудан шырқыраған қобыздың ғажайып дауысына сырттай құмар­т­қан ол мұны қалайда үйренуге бел буған. Сөйтіп өз бетімен оқи келе кәдуілгі шеберлердей емін-еркін көсіле тарта алатын жағдайға жеткен. Қазір толыққанды мең­геріп алған. Орындауы жа­тық. Оқытқан ұстазы виолончелист екен. Қобыздың қоңыр үнін жанындай жақсы көріп, ұнататыны сырттай байқаған кісіге білініп-ақ қалады.

– Алыс-жақын шетелдерден қанша адам өнер көрсетті? 

– Ресей, Мажарстан, Гер­мания, Болгария, Моңғолия, Қытай, Жапония, Өзбекстан, Қыр­ғызстан, Үндістан, Әзербайжан, Израиль, Иран, Сирия, бас-аяғы 15 елдің өрені бақ сынады. Ал­маты, Астана, Орал, Ақтау, Қы­зыл­орда қалаларынан алты орын­даушы қатыстық.

Бірінші, екінші және үшінші орындарды иеленген Мәдина Шах­гельдиева (Әзербайжан), Тумэнбаяр Содном-Иш (Моңғолия), Маджид Карабаев, Ислом Абдулазизов (Өзбекстан) өне­ріне көпшілік тәнті болды. Ең бастысы, бір-бірімізден әлі де үйренетін жақтарымыз көп екен. Сол себепті бұл байқауға қаты­сушылардың саны келесіде мұнан да арта түсетіні еш күмән туғызбайды.

– Қобыз аспабын үйренгісі кел­етін шетелдік өнерпаздар көп пе?

– Франциядан, Ресейден, Қы­тайдан келіп менен сабақ алып жүрген шәкірттерім бар. Олар­дың саны жыл сайын артып келеді.

– Қазылар алқасы құра­мында танымал тұлғалардан тағы кімдер болды?

– Біздің өнерімізге Алтай Рес­публикасының еңбек сіңірген әртісі (Ресей) Болот Байрышев, Жа­­понияның кәсіби музыканты Та­кеши Такеучи, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, профессор Раушан Мұсақожаева, Адыгей Республикасының ең­бек сіңірген суретшісі, белгілі зерт­теуші Замудин Гучев сынды нағыз мамандар баға берді.

– Байқауда кімнің шығар­ма­ларын орындадың?

– Тілеп Аспантайұлының қазір­гі таңда қолымызда үш күйі бар. Бұлар: «Бақсы», «Аллам жар» және «Толғау». Соның шоқтығы биік саналатын, сирек орындалып жүрген туын­дысы – «Бақсыны» нарқо­быз­бен, ал екінші кезеңде Ықыластың «Аққуын» қылқобызбен орындадым. 

Қазақтың жанын түсіну үшін алдымен қобыз аспабы үніне құлақ түруге тура келеді. Халқымыздың арман-мұраты, қайғы-шері, мұң-зары, жанайқайы мен толғанысы қа­сиетті аспаптың қоңыр даусымен ғана айшықты бедерленеді, баяндалады. 

– Бұл екі аспаптың бір-бірі­нен қандай айырмашылығы бар?

– Нарқобыздың дауысы ке­йін­гісіне қарағанда әлденеше есе зор әрі жуан болып келеді. Сондықтан күйдің мазмұнын шұрай­лы бедерлеп, бояуын солғын тартқызбай, шынайы мәнерде жеткізу үшін әуелі ас­паптың үн ерекшелігіне айрықша мән бере білу үлкен рөл атқарады. 

– «Тұран» этно-фоль­клор­лық ансамблін көпшілік сүй­сініп тыңдайды. Мұндай та­быс­қа қол жеткізудің сыры неде деп ойлайсың?

– Ата-бабамыздан қалған алтын мұраны көз қарашығындай сақтап, байырғы төл дәстүрімізді жалғастырып, ұмыт бола бастаған ұлттық аспаптар сүйемелдеуімен ер түріктің жауһар жыры мен гау­һар күйін жаңғырта алуымызда.

«Тұран» – қазақ халқының көне музыкалық аспаптарын дәстүрлі өнер туындыларымен заманауи ырғақта үйлестіріп, үндестіріп жүрген бірден-бір ұжым. Бүгінгі таңда 30-дан астам халық саз аспаптары бар десек, соның ішінде сыбызғы, са­з­сырнай, домбыра, жетіген, қыл­қобыз, шаңқобыз, шертер, шіңкілдек тәрізді алуан түрлі аспапта өнер көрсетіп жүрміз.

Әңгімелескен

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.10.2018

Ресми бөлім(17.10.2018)

16.10.2018

Станимир Стоилов: Бір ойынды жеңдік деп желпінбейміз

16.10.2018

Кольдо Альварес: Қазақстан бізден бір бас жоғары екен

16.10.2018

Машина жасау саласында меморандумға қол қойылды

16.10.2018

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев ресми сапармен Финляндия Республикасына келді

16.10.2018

Қарағандылық оқушылар халықаралық чемпионатта жеңіске жетті

16.10.2018

С.Стоилов: Қазақстанда ұлттық құрамаға лайық шабуылшы жоқ (видео)

16.10.2018

Маңызды қадамдар атап көрсетілді

16.10.2018

Семейде «Екі жұлдыз» байқауы өтті

16.10.2018

Тарбағатайда 4 мың басқа арналған бордақылау алаңы ашылады

16.10.2018

Әскери борышын өтеген сарбаздар туған жерлеріне оралуда

16.10.2018

Қазақстан және Литва жан-жақты ынтымақтастықты кеңейтуге ниетті

16.10.2018

Cенаторлар университеттегі цифрлық хабты аралады

16.10.2018

Қайрат Әбдірахманов дипломатиялық қызмет жүйесін жетілдіру туралы айтты

16.10.2018

Туризм саласының маманы жоқ

16.10.2018

Сенаторлар Ақ Жайық өңіріне келді

16.10.2018

Қаңтар–қыркүйек айларында ЖІӨ өсімі 4,1% жетті — ҰЭМ

16.10.2018

Тоғыз айдың қорытындысы бойынша өнеркәсіптік өндіріс көлемі 4,8%-ға ұлғайды — ҚР ИДМ

16.10.2018

Жекешелендірудің кешенді жоспарын орындау: 444 нысан сатылды

16.10.2018

Қармақшы - елдік пен ерлік мекені

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdik vırýsy

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary rejısser R.Bykovtyń «Chýchelo» atty fılmi Odaq kólemindegi búkil eldi shýlatqan bolatyn. Kishkentaı ǵana 6 oqıtyn balalardyń boıynan sonshalyqty qatygezdikti kórgen qazaq qaýymy, bálesinen aýlaq, qalada ósken ózge ulttyń qatybastary ábden buzylyp ba­rady eken, bizdiń balalarymyzdan, keleshegimizden aýlaq dep shoshyǵan. Ol kezde mundaı zulymdyq qazaq balasynda kezdespeıtin jat qylyq sanalatyn. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

О́mir kúzetindegi meıirim

Otbasylyq jáne jeke basynyń jaǵdaıyna baılanysty Germanıadaǵy oqýynan eriksiz qol úzip, týǵan jerge oralǵan Ǵabıt Nurhanuly esimdi azamattyń feısbýktegi jazbasy kóńilge túrli oı saldy. Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kóptegen túıtkildi synaǵan avtor nemis halqynan kóp nárseni úırenýimiz kerek deıdi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу