Алтай сынды ұлы тауды ұлықтауға тиіспіз!

Біздің халық «Жер тарихы – ел тарихы» деп елді мекендер атауларына ежелден ерекше мән берген. Шын мәнінде елдің тарихынан хабар беретін басты белгі жердің атауы болса керек. Тәуелсіздігін алғаннан бері Қазақ елінің жер-су атаулары кеңестік кезеңде қойылған аттарынан тазаланып, тарихи атауларын қайтарып алуда. Соңғы жылдары Шығыс Қазақстан облысында бұл жұмыс белсенді қолға алынды. Сол істің бірі және бірегейі – Зырян қаласы мен аталған ауданның «Алтай» болып өзгертілуі. Профессор Арап ЕСПЕНБЕТОВПЕН әңгіме осы тақырып төңірегінде өрбімек. 

Егемен Қазақстан
17.10.2018 4749
2

– Арап Сіләмұлы, Зырян қаласы мен ауданының Алтай деп өзгертілуін уақыт талабынан туған толғағы жеткен мәселе деп қабылдаған боларсыз? 

– Зырян қаласы мен ауданының Алтай деп өзгертілгені туралы жақсы жаңалықты естігенде осы өңірде ғана емес, жалпы Қазақ елінде бөркін аспанға атпаған адам кемде-кем шығар?! Қуанышымыз қойнымызға сыймағаны анық. Жердің атауы, судың атауы, елдің атауы деген үлкен маңызы бар мәселе. Бұл жай атау ғана емес. Ол халықтың өткен тарихы, оның мінезі, салт-санасы әрі қазақ атты қалай болса солай қоя салмаған. Сол жердің өзінің қасиетіне, ерекшелігіне қарай дәл та­уып атаған. Шағыл бойы, Семейтау дейді осы жердегі шығаберісті. Шағылыңыз жиналып жатқан құм. Одан әрі қарай Семейтау. Осы Семейтауың да, Шағылың да бірнеше ғасыр бұрын қойылған атаулар екені анық. Оны өзгертудің, басқаша жасаудың қажеті жоқ.

Ал Зырянның жағдайы басқа. Алтай – төрт мемлекетке ортақ тау. Шығысында Қытай, солтүстік-шығысына қарай Моңғолия, батысына қарай Ресей, бер жағында Қазақстан жатыр. Әркім меншіктенеді. Қазақ­стан­дықтар «Алтай біздікі» дейміз, Ресей «біздікі» дейді, Моңғолия мен Қытай «біздікі» дейді. Бұған ешкімнің де таласы жоқ шығар. Күні бүгінге дейін солай өмір сүріп келе жатырмыз. Қазақстанда тарихи әділет­тілік орнап, төл атауларды қайтару ісі мықтап қолға алынғаны қуантады бізді. Зырян­ды халықтың Алтай деп атайық деген ұсы­ны­сының өзі көңілге жылылық берері кү­мән­сіз. Өйткені Алтай қай халықтың болса да жүрегіне өте жақын. Алтайды Мағжан Жұ­ма­баев та, Иса Байзақов та жырына, әніне қосқан. Бұл да тегін емес. Алтайдың табиғаты, оның тазалығы адамды тартып, өзіне қарай жа­қын­датып тұрады. Онда қаншама керемет жерлер бар аралап көрсеңіз. Ғажайып бір оазис сияқты. Қазақстанның Швейцариясы осы Алтай ма деген де ойда қаламын. 

Алтайдың қойны-қонышы толған ең алдымен рухани байлық. Көптеген тұлғалы азаматтарды өмірге әкелді. Алтай – тек рухани емес, үлкен материалдық байлықтың да ортасы. Алтын, күміс, түсті металдар – барлығы осы Алтайдың қойнауынан шығып жатыр. Ендеше Алтай әр халыққа, оның ішінде түркілерге, таратып айтсақ, қазақтың жүрегіне тым жақын. Мен Зырян аудандық қоғамдық және ардагерлер кеңесінің төрайымы Элла Гейгердің: «Алтай» дейтін әлемдік брендті экономикамыздың дамуына пайдаланбау күнә дер едім. Осы қаланың өркендеуіне үлес қосып, өндіріс қазанында құрыштай қайнаған аға буын бұл өзгерісті құптайтынын мәлімдегім келеді», деген байыпты байламын толқыныспен, тебіреніспен қабылдадым. 

Иә, тарихи шындық қалпына келуге тиісті және Алтай сықылды ұлы тауды ұлықтауға  тиістіміз! Оны ұлықтамасақ, қалай рухани жаңғырамыз? Қазақ елі тәуелсіздігін алып, етек-жеңін жинай бастағанына ширек ғасырдан астам уақыт өтті. Өткенімізді қадір­леуге, салт-дәстүрімізді аялауға, алыс-жақын ғасырларда сыртқы ықпалдың салдары­нан жоғалған және кө­мескіленген рухани құндылықтарымызды қай­таруға мүм­кін­дік туды. Көзден ғайып бола бас­таған мұра­ла­ры­мызды жаңғырту айрықша маңызды екен­дігін бағамдау да ел ертеңі үшін қа­жет. Тәуел­сіздігіміздің баяндылығы да ұлты­­­­мыз­дың таным-түсінігінің тереңділігіне байланысты.

Кемеңгер жазушы Мұхтар Әуезовтің: «Біздің қазақ – жер атын, тау атын әманда сол ортаның сыр-сипатына қарай қоя білген жұрт. Қайда, қандай бір өлкеге барсаң да жер, су, жапан түзде кездескен кішкене бұлақ атының өзінде қаншама мән-мағына, шешілмеген құпия-сыр жатады», деген тебіреніске толы сөзі жер мен елдің киелілігін аңдатқандай.

Елді мекен, көше аттарын өзгерту – науқандық шаруа емес. Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласында атап көрсеткендей, бұл – ұлтты асқақтатуға, патриотизмді қалыптастыруға бағытталған аса маңызды шара, елдің бірлігі мен ұлттың менталитетінің тамырлана түсуі­не бастайтын жол. Ал Зырянның орнына бүтіндей түркі жұрты үшін қасиетті жер, киелі мекен Алтай атауының берілуі көпші­лік­тің көкейінде жүргенді дөп басты деп білемін.

Алтай – тұтас түркінің алтын бесігі, түркі руханиятының ұйытқысы. Осы Алтай бойында түркі бабаларымыздың алғашқы мемлекеті – Түркі қағанаты құрылды. Алтай бойында көне түркі жазулары қалыптасты. «Толған ел тарихын таспен жазады, Тозған ел тарихын жас­пен жазады» деген тәмсілдің тарихы ертеде жатқанын осылардан аңғаруға болады. Демек, Алтай – барша Алаш баласының ата қонысы.

Ендеше Алтай тарихи атауының кеншілер елді мекеніне берілуі – тек қана қолдауды қажетсінетін шешім. 

– Алдағы жоспарларыңыз туралы айта кетсеңіз. 

– Жоспар көп. 52 жыл ұстаздық етіп келе жатырмын. Басты міндетім – жастарға дұрыс білім мен тәлім-тәрбие беру. Оған қоса, бізде Абай институты ашылған, Шәкәрім орталығы бар. Соның аясында қомақты жобалардың жетекшісімін, әрі қарай жалғастыра береміз деп ойлаймын. Алаштың 100 жылдығына орай, төрт томдық «Алаш» атты кітап шығардық. Бұл ұжым болып көз майымызды тауысып жасаған, уақытымызды кетірген жобамыз еді. Көпшілікке ұнады. Жақында Шәкәрімнің 160 жылдығына байланысты халықаралық конференция өтеді. Біз үлкен істердің тұсаукесерін жасағалы жатырмыз. Біреуі – Шәкәрімнің бұрынғы кітаптарын факсимильдік нұсқада шығару. Өзі қалай арабша басулы тұр, жанына солай қазақ әліпбиіне көшкен түрін жасаймыз. Егер бұл құпталып жатса, оны латын қарпімен теріп қайта шығарамыз. Сол жеті кі­таптың тұсаукесерін жасаймыз. «Үш анық» кітабы жөнделуде. Ол да біздің тарапымыздан атқарылып жатқан шаруалардың бірі. Кі­тап ағылшын тіліне аударылуда. Абайдың ұр­­­пақтары, Шәкәрімнің ұрпақтары туралы су­реттердің альбомын жасап, дайындап қойдық. 

Жақында ғана Шәкәрімнің екі томдық шығармалар жинағы «Абай әлемі» сериясымен облыс әкімі Даниал Ахметовтің тікелей көмегімен шықты. Бұл мәселені де әрі қарай жетілдіре береміз. Жинаққа енбей қалған шығармалар бар, соларды дайындаймыз. Бұдан соң Абайдың 175 жылдығы келе жатыр. Бұған байланысты арнайы қомақты істерді Абай мұражайымен бірге өткіземіз деген ойдамыз. Атқарар шаруа көп. Осының барлығы жас ұрпақты тәрбиелеу үшін керек. 

– Әңгімеңізге рахмет. 

Әңгімелескен Жібек СЕРҒАЗЫ

Шығыс Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

22.01.2019

Жастар жылының логотипі бекітілді

22.01.2019

Жол азабына ұшырағандарға шекарашылар көмекке келді

22.01.2019

Р.Бекетаев: мемлекеттік сатып алуларға қатысу үшін салық төлеу керек

22.01.2019

Жаңақала ауданында жоғалған адам табылды

22.01.2019

Сенатта халықаралық құжаттар қаралды

22.01.2019

Федерация кубогында ел намысын кімдер қорғайды?

22.01.2019

Төсек тартқан науқасты үйде күтетін «Үйдегі Хоспис» жобасын қолға алу керек

22.01.2019

Қарағанды облысында адасқандар құтқарылды

22.01.2019

Іскер әйелдер қауымдастығы – қайырымдылық бастамашысы

22.01.2019

Батыс Қазақстан облысында «Сыбайлас жемқорлықтың  алдын алу» тақырыбында дөңгелек үстел өтті

22.01.2019

Алуа Балқыбекова: Қазақтың боксшы қыздарымен әлемде барлығы да санасады

22.01.2019

Қасиетті қамшы

22.01.2019

Соңғы төрт күнде шығыс өңірінің теміржолшылары шамамен 2 мыңнан астам шақырым жолды қардан тазартты

22.01.2019

«Шымкент - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі жаңа жобаны таныстырды

22.01.2019

Ақырзаман жақын ба?

22.01.2019

Шымкенттің орталық аудандарындағы балалар әлі күнге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Астана әкімдігінің аппараттық жиыны бұдан былай ашық форматта өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу