Кірме сөздерді меңгеріп жазуды ескеруіміз қажет

Латын графикасына негіз­­­делген жаңа әліпбиге көшудің тілтанымдық артықшылықтарын ескеруіміз қажет. Бұл, әсіресе білім беру жүйесінде латынграфикалы қазақ тілінің емле ереже­сін меңгертудің оң нәтижесін береді деген сенімдеміз. 

Егемен Қазақстан
01.11.2018 2807
2

Атап айтатын болсақ, бұрынғы кирилл графикасына негізделген қазақ емле ережесін оқытуда қиындық тудырып жүрген, қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне сәй­кес келмейтін ц, щ, ю, я, э, ё, ь, ъ жат әріптерінен арыламыз. Профессор Н. Уәлидің айтуынша, бұл таңбалар әуелде шетелдік сөздерді орыс тілінің орфографиясымен жазу үшін арналған еді. Содан қазақ тілінің емле ережесі басқа тілдің ережесіне кіріптар болды. Осының салдарынан шет тіл сөздерді дыбыстық жақтан игерудің механизмдері жұмыс істемей қалды. Сондықтан ла­тын негізді «Жаңа әліпбиге» көшу­де­гі басты артықшылығымыз – қазіргі кирилграфикалы қазақ әліпбиіндегі 42 әріптен гөрі «Жаңа әліпбидегі» 32 латын әріпін меңгерту оңайырақ болады.

Бүгінгі сөздік қорымыздағы орыс сөздерін игерудің тілдік механизмдерімен тереңірек айналысып жүрген фонетист-маман А.Фазылжанованың пі­кі­рінше, «Бізде орыс тілінен алын­ған, бірақ қазақ тіліне қарай бейім­дел­меген бір топ сөздер бар. Олар орыс орфографиясымен жазылады және солай айтылады. Қазақ мектебінің оқушысы орыс тілінің де, қазақ тілінің де жазылу, айтылу ережелерін жаттайды. Мұндай жағдай өзге тілдерде жоқ. Қазақ тілінің қорғаныс тетіктерін қалпына келтіру үшін осындай жағымсыз стереотиптерден ада басқа бір алфавитке көшу қажет».

Елбасымыз «Болашаққа бағ­дар: рухани жаңғыру» атты ма­қаласында «Ұлттық код, ұлттық мәдениет сақталмаса, ешқандай жаңғыру болмайды. ...алға басу үшін ұлттың дамуына кедергі болатын өткеннің кертартпа тұс­тарынан бас тарту керек» деп көр­сетеді. Олай болатын болса, ла­тын графикасына көшудегі не­гізгі мақсатымыз – шет тіл сөз­дерді қазақ тілінің дыбыстық әуезіне икемдеп жазу. 1929 жыл­ғы реформа бойынша орыс ті­лінен енген зат, бұйым атаулары қазақ тілінің әуезіне, ұлттық си­патына икемделіп жазылғаны бар­шамызға белгілі. Мысалы, бә­теңке (ботинка), әртіс (артист), кір­піш (кирпич), түрме (тюрьма), т.б. 1940 жылдан бастап кеңес­тік идеологияның салдарынан иге­рудің бұл механизмдері де жұ­мыс істемей қалғаны да түсінікті. 

Ал бүгінгі таңда бөгде тілдің тәртібімен жазылып жүрген сөз­дерді күнделікті оқып жүрген га­зет-журнал, оқулықтар мен ғылыми еңбектерден байқауы­мызға болады. Яғни, орыс тілі ар­қылы енген шет тіл сөздер орыс тілінің (донор тілдің) заң­ды­лығымен жазылып жүр. Яғни, қолданыс аясы кең орыс тілі өз ық­палын белсенді жүргізіп ке­леді. Мысалы, комиссия, дис­сер­тация, стресс, хоккей, резиденция, гастроль, пароль, профессор, т.б.

Осындағы орыс тілінің заңды­лығымен таңбаланған геминат дыбыстарды (сс – бір дыбыстың қосар орналасуы) айтып та, жа­зып та жүрміз. Сондай-ақ орыс тілінен енген сөздердің құра­мында (алдыңғы, ортаңғы пози­цияларда) кездесетін о дыбыстары да донор тілдің тәртібімен таң­баланады. Мысалы, комис­сия, компания, т.б. Осы сияқты сөздік қорымызға күн санап еніп жатқан шет тіл сөздер­ді латын графикасымен иге­рудің орфографиялық, линг­воәлеуметтік және лингвоп­си­хо­логиялық тұрғыдан профессор Н.Уәли, А.Фазылжанова, Қ.Кү­де­ринова, А.Алдаш, Н.Әмір­жанова, т.б. орфограф-тілтанушы ма­ман­дар айналысып келеді. 2017 жылы шыққан «Жаңа ұлттық әліп­би: Қазақ жазуын жаңғырту (ғылыми-тілтанымдық зерттеу)» атты ұжымдық монографияда бұл мәселенің алғышарттары зерттелген болатын. Ғалымдар қазіргі шет тіл сөздерді игерудің үш моделін көрсетіп отыр. Олар: әріп модель, тіркес модель және қосымша модель. 

• әріп модель: ц, щ, ю, я, э, ё, ь, ъ тәрізді әріптердің латын графикасы бойынша игерілуі. Мәселен, жаңа емледе Ё әрпі О́ әрпімен таңбаланады: manо́vr, derıjór, т.б. Э әрпі Е әрпімен жазылады: element, elevator, т.б. Ал жіңішкелік белгісі (ь) бар буынға жіңішке дауыстылардың әрпі жазылады да, жіңішкелік белгі (ь) ескерілмейді: gаstról, parо́l, т.б. 

• тіркес модель: ст, нт, нг, нд, нт, мб, мп, ск, ндр, рд, дж, нх, рх, мф, пт, фр, стр, тч, рц, лс, лк, нк, ст, рк, гс, рг сияқты тір­кес­тердің жаңа орфография бо­­йынша игерілуі. Қазіргі қазақ тілінің сөздік қорында осындай тіркеспен аяқталын шет тіл сөздер өте көп. Мәселен, паркинг, боулинг, бланк, холдинг, роуминг, скотч, билборд, допинг, патент, девидент, бифштекс, ботекс, очерк, люкс, т.б. Дегенмен жаңа емледе мұндай тіркесті мо­дель­дермен аяқталатын сөздердің барлығы игеріліп жазылмайды, бірақ қосымшалар үндесім заңдылығына сәйкес жалғанады. Мәселен, очерк, люкс, т.б. 

Ал тч, нг, ст, сть, зд дыбыс тіркестерімен аяқталатын шет тіл сөздерді игерудің жаңа емледе келесідей механизмдері көрсетілген: ТЧ дыбыстар тір­ке­сімен аяқталатын сөздердегі Т әрпі түсіріліп жазылады: skoch, skech, mach. Сөз соңындағы -НГ әріп тіркесі Ń әрпімен жазылады: parkıń, boýlıń. Сөз аяғындағы -CТ, -СТЬ, -ЗД әріп тіркесінің соңғылары түсіріліп жазылады: ensıklopedıs, poves. 

• қосымша модель: -ия, -изм, -ция, -тор, -ий, -ка сияқты қосым­шалардың жаңа орфография бо­йынша игерілуі. Мұндай қатар­да­ғы сөздер тілімізде бұрыннан орнығып қалыптасқан. Мысалы, модернизация, революция, калий, магний, т.б. Осындағы ий мен ка сияқты қосымшаларға қатысты ереже жаңа емледе былайша көрініс табады: ИЙ-мен аяқталған сөздердің соңында бір ғана I әрпі жазылады: kalı, alúmını, natrı, kafeterı, komentarı, realı. Шет тіл сөздердің соңындағы А әрпі сөз мағынасына әсер етпе­ген жағдайда түсіріліп жазы­лады: gazet, mınýt, kapsýl, kardıogram. 

Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-прак­тикалық орталығының ұйым­дас­ты­руымен жүргізіліп жатқан сынама сауалнама нәтижесі мен көпшілік талқылауларда бүгін­гі кирилл санадағы қоғам­ның орыс тілі арқылы енген шет тіл сөздерді ұлттық айтылым нормаларына игеруге байланысты көзқарастары әрқи­лы екенін көрсетті. Тілдік ұжым ішіндегі белгілі бір әлеу­меттік топ өкілдерінің шет тіл сөздерді жаңа тұрпатта қол­да­майтындардың саны аз болмады. Мұның себебі осы күнге дейін орыс тілінің айтылуы бойынша айтып, жазылуы бойынша жазып жүрген бүгінгі қоғамның тілдік санасында орыс тілінің дыбыстық моделі мен орфограммасы қалыптасып кеткен. Шет тіл сөздерді игеріп айту мен жазу – тілдік нормадан ауыт­қу сияқты болып көрінеді. Тіпті орыстілді азаматтар үшін бұл кә­­дімгідей психологиялық дис­ком­­форт тудырып отыр. Алай­да өз еліміздегі тілдік кеңіс­тік­те орыс тілдік санамен жүре бер­сек, өзі­міздің дыбыстық қоры­мыз­дың, қала берді сөздік қоры­мыз­дың жұтаңдануына әкеп со­ға­ты­ны белгілі жайт. Сол се­беп­ті, жа­­һандану заманында осын­­дай тіл­дік мәселені алдын алу үшін тіл­ші-мамандардың жаңа гра­­фи­камен шет тіл сөз­дерді қа­зақ тілінің дыбыстық әуе­­зіне иге­ру­дің механизмдері мен при­цип­­терін ескеру қажет. Яғни, ла­тын графикасына көшу барысын­да әліпбиіміз ҰЛТТЫҚ, емле ере­же­міз ҰЛТТЫҚ болуы аса маңызды.

Айнұр СЕЙІТБЕКОВА,

Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық 

ғылыми-практикалық орталығының аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты, 

Ұлттық комиссия жанындағы орфографиялық жұмыс тобының мүшесі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.03.2019

Солтүстік Кореяның келесі қадамы қандай болмақ?

24.03.2019

Қ.Тоқаев Қазақстан - Ресей кездесуін тамашалады

24.03.2019

Нұрсұлтан Назарбаевтың атына келіп түскен жеделхаттар мен хаттар

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаевтың атына келіп түскен жеделхаттар мен құттықтаулар

24.03.2019

Футбол: Қазақстан құрамасы Ресейден ойсырай ұтылды

24.03.2019

Куршад Зорлу: Түркі әлемінің Ақсақалы

24.03.2019

Нұр-Сұлтан қаласы. Астананың атауы өзгерді (видео)

24.03.2019

Алматыда дәстүрлі әндер кеші өтті

24.03.2019

Қаламқас кен орнында болған апат себептері анықталып жатыр

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев Алик Шпекбаевты қабылдады

24.03.2019

Астана мен Алматы ТМД-да ең танымал қалалардың қатарына қосылды

24.03.2019

Елорда атауының өзгеруіне байланысты құжаттарды ауыстыру қажет емес

24.03.2019

Жетісудағы жетістіктер Үкімет басшысының назарына ұсынылды

24.03.2019

Қазақстан және Ресей матчы 20:00-де басталады

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

24.03.2019

Мемлекет басшысы Жоғарғы Сот төрағасы Жақып Асановты қабылдады

24.03.2019

Қ.Тоқаев Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы қабылдады

24.03.2019

Самбошы Бағлан Ибрагим – Әлем кубогының иегері

24.03.2019

Мұрат Нұртілеуов Президент көмекшісі болып тағайындалды

24.03.2019

М.Тәжин Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындалды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу