Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Егемен Қазақстан
07.11.2018 53
3

Aldymen ózińdi túze, ózińdi túzemeı, ózgeni túzemek bolǵan talpynysyń jasandylyq dep bilgen. Ásirese dúnıege ińgáláp kelgen urpaǵyna erekshe nazar aýdarǵan. «Shyryldap týǵan sábıge, jaıalyq ettiń óleńdi», dep Nartaı (Bekejanov) aqyn aıtpaqshy, baýyrynan shyqqan balapanyn jaıalyqqa oraǵanda da, besikke bólegende de «Besik jyryndaǵy» qulaqqa jaǵymdy estiletin áýezben «Áldı, áldı, aq bópem, aq besikke jat bópem... Oı, oı, janym, oı janym, Moınymdaǵy marjanym, sadaqa saǵan mal janym, ós, ós balam, óse ber, batyr bol balýan bilekti, batyl bol taımas júrekti!» dep úkilegen úmitin qyrandaı qalqytyp, arasynda: «Atadan jaqsy ul týsa – esiktegi basyn tórge súıreıdi, atadan jaman ul týsa – tórdegi basyn kórge súıreıdi» dep kúdigin búgip qalmaı, sony boldyrmaý úshin ne isteý kerektigin, beıkúná sábıdiń pák júregine qylaý túsirmeýdi kóńil kózimen sezip, júrek sózimen uqtyryp otyrǵan.

Qazaq otbasynyń altyn arqaýy urpaqtar sabaqtastyǵy men dástúrinde edi. Ár urpaq óz boryshyn uǵyp qana qoımaı, bárine uqyptylyq tanytqan. Bereke-birlik sýsyp ketpes úshin ata men áje tuńǵysh nemereni baýyryna salyp, eki ananyń, eki ákeniń ortasyndaǵy tel qońyrdaı aıalap ósirgen. Jeteliler otbasyndaǵy ul men qyz ómir boıy atasy men ájesiniń ózegin jaryp shyqqan qulyndaı qushaǵynda ósetin bolǵan. Nemereniń ottaı ystyq, bastaý sýyndaı tunyq bolatynyn ata men áje ǵana biledi. О́ıtkeni kórgeni kóp, kóńilge túıgeni mol olardyń. Ulttyń uly qasıetterin sanalaryna taza saqtaǵan. Zerdeli de zerek ájeler kóneden sóz sabaqtaıdy. Oǵan bir dálel keltirelik. Sol kóneniń kózi, qulaqqa kirgen sózi bar bir keıýananyń eskirip qalǵan shóberesine tarıhı máni zor taqpaq jattatyp otyrǵanyna kýá bolǵan edik. «Bul burynǵy jaqsylardan qalǵan tanym, taǵylym. Ata-tegińniń kim ekenin bilesiń. Bizdi de solaı úıretken edi», dep óleń joldaryn tómendegishe jalǵady. «Júrgen jer kókshe qoıan jym bolady, bilmegen ata jónin min bolady. Jón aıtyp, jón suraspaq paryz deıdi, taraǵan ata-babań kim bolady? – Surasań atam qazaq, túbim túrik, moınyna shý asaýdyń salǵan quryq. Dástúrin el-jurtymnyń ardaqtaımyn, Ejelgi ata-baba saltyn quryp». «Mine, qulynym, bul halyq óleńi. Munda túbiń túrik, atań qazaq!» deıdi. Osy sát ananyń ájim torlaǵan dıdaryna qan júgirip, qos janaryndaǵy álsiz sáýle bilte shamdaı jarq ete tústi. 

Ulttyq úlgi ata-anadan balaǵa daryp, keıin qalypty qasıetke aınalatynyn, ákege qarap ul, shesheni kórip qyz ósetinin, bul «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisherge» jalǵasatynyn burynǵylar aıtyp ketken. Qazir osy salt-sana kúńgirttenip bara jatqanyn nesin jasyramyz. Oǵan ýaqytty, áleýmettik turmys-háldi alǵa tartyp pushaıman kúı keship kele jatqanymyz da ras. Muny teriske shyǵarýǵa bolmaıdy. Iá, zamanǵa qaraı jańarý, jańǵyrý da kerek. Ult jaıy, jurt qamyna kelgende, ózgege uqsamaıtyn, qansha qubyltsań da syr men sıpatyn joǵaltpaıtyn ulttyq mentalıtetimiz baryn esten shyǵarmasaq eken. Jer betinen qanshama ult joǵaldy. Áıtse de olardyń qundylyǵy ómir súrip keledi. Táýbe, bizge ondaı kúndi Alla bermesin deıik. Degenmen, elikteımiz, solyqtaımyz, dáýir talaby dep dalaqtaı bermeı, óz jaıymyzdy oılasaq utylmaımyz. Keıde bárin naryqqa ıtere salatynymyz bar. Sol naryqty bas qamyn jegender sybaılastyqqa aınaldyryp, jemqorlyqqa urynyp, parqyn ketirip bara jatqan joq pa?

Qazir tórt qubylasyn túgendeı alǵandar ul-qyzynyń taǵdyryn jaldanǵandarǵa «senip» tapsyryp qoıǵan. Qaıda barsa ondaı jaldanýshylar qasynda júredi. Bala erteń tapqandy baǵalaı ma, baqqandy baǵalaı ma? Analyq meıirimdi, ákelik sezimdi basqaǵa tapsyryp qoıý qalaı bolady? Ana shýaǵyna malynyp, áke kıesin bilip óspegendikten be, qatygez ul-qyzdardyń bul kúnderi tóbe kórsetip jatqany. Bul ult bolyp oılanatyn jumys. Bala kútýshini jaldaý básekege aılanyp bara jatqany da anyq. Balalaryn baqtyrǵysy keletinder azaıýdyń ornyna kóbeıip barady. Quny da ósý ústinde. Janbaǵystyń qamy dep bazar jaǵalaǵandar, ózge jerlerde kún keship júrgender de urpaqtan buryn aqshaǵa umtylady. Olar da ul-qyzyn aǵaıyn-týysyna, dos-jaranyna qaldyrady. Mundaı is qazaq otbasyn quldyratyp, qojyratyp jibermes pe eken? Bir sát qazaq otbasynyń ıesi de, kıesi de ana ekenin eskersek qaıtedi? Ul-qyzynyń qaýyrsyn qanaty qataıǵansha analarǵa tıisti oryndar, aqshasy bar delinetinder, atynan at úrketin kompanıalar sál jaǵdaı jasasa, ony ult úshin, urpaq úshin dep tanyp, bilse, odan keıin áıel analardy saıasat aıasynda qyzmet atqarýyna jol ashsa, az qazaq kóbeıer edi-aý. Besikti túzeýdiń túp-tamyrynda ana háli jatyr. 

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

21.01.2019

Жылқының сүйек құрылымы

21.01.2019

Сәби өлімі неге көп?

21.01.2019

Алматылық студенттердің ішімдікті қаншалықты тұтынатыны зерттелді

21.01.2019

Б.Сағынтаев «Франция–Қазақстан» сауда-өнеркәсіптік палатасының өкілдерімен кездесу өткізді

21.01.2019

Ақтөбеде сегіз өзеннің арнасы тазаланып, тереңдетіледі

21.01.2019

Маңғыстауда шетелдіктер тастап кеткен кемелерді сатып алып жүр

21.01.2019

Әл-Фараби ауданына спорттық сауықтыру орталықтары қажет

21.01.2019

Қазақстанда қара және түрлі-түсті металды шетелге шығаруға тыйым салынды

21.01.2019

Қызылорда облысында 283 шетел азаматы әкімшілік жауапкершілікке тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу