«Қара археологтер» қаптап жүр

Қазақ­тың көне ұғымында «көмбе» дейтін ұғым бар. Көмбе деп көне дәуірлерге тән материалдық құндылығы зор көмулі жатқан жәдігерлерді айтады. Бұл ерте замандағы қару-жарақ, шаруашылық бұйымдары, бағалы заттар, металл ақша­лар болуы мүмкін. Осы дүниелерді заңсыз қазып алып, жеке мүддесі үшін пайдаланушыларды «қара археологтар» немесе «көмбе іздеушілер» деп атайды.

Егемен Қазақстан
16.11.2018 635
2

Соңғы кезде қоғам белсенділері мен кәсіби археологтар жоғарыдағы көмбе іздеушілердің көбейіп кеткені жайлы дабыл қағуда. – Заңсыз көмбе іздеу, археологиялық нысандарды тонау соңғы жылдары елімізде өршіп кетті. Мұның зарарын айтып жеткізу қиын. Қазақстан – ежелден Еуропа мен Азияны жалғап жатқан көпір іспетті, түрлі мәде­ниеттер тоғысында орналасқан мемлекет. Қадам басқан сайын ескерткіш оба мен ғұрыптық кешен, әр шақырымда қала қамалдарының қирандылары кездесіп жатады. Одан алынатын кез келген дерек өте маңызды. Жоғарыдағы заңсыз көмбешілер кесірінен аса құнды жәдігерлер тоналып, тіпті кейбірі шекара асып кетіп жатыр, − дейді Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының аға ғылыми қызметкері, белгілі археолог Ғалымжан Қиясбек.

Археологтың бұл пікіріне біз де қосы­ла­­мыз. Өйткені қолдарына металіз­д­егіш (металлодетектор) ұстап, ала жаз­дай дала кезіп, монета-тиын жинап жүрген немесе ескі оба қалашық үйіндісін жер қыртысын қопарған дала доңызындай түртпектеп қазушыларды былайғы ауыл-аймақ адамдары күнде көріп жүр. 

Мысалы, күні кеше бізбен хабар­ласқан Ә.Марғұлан атындағы Архео­логия институтының жетекші ғылы­ми қызметкері, археолог Ералы Шардар­бекұлы өткен жылы Жамбыл облысы, Шу ауданы, Ақсу ауылы аумағында орна­ласқан ортағасырлық Ақтөбе қала­шығын көмбе іздеушілер 1,4 метр тереңдікке дейін қазып, ескерт­кіш­тің мәдени қабатына айтарлықтай зиян келтіргені жайлы айтса, Шығыс Қазақ­стан облысы, Тарбағатай ауда­нындағы Еле­ке сазына (Алтын адам табылған) қаз­ба жұмыстарын жүргізген археолог Ға­лым­жан Қиясбекұлы, өңір­дегі көпте­ген ескі қорым бір-екі жыл­дың алдында тоналып кеткені жайлы айтады. 

Сол сияқты Семей қаласынан 100 шақырым қашықта түрлі ескерткіштер шоғырланған Көкентау елді мекеніндегі түрік дәуірінің обалары жақын арада көмбе іздеушілердің нысанасына іліксе, Іле алқабындағы атақты Қойлық қалашығының үйіндісін қопарушылар қазірдің өзінде өріп жүр. Тіпті ала жаздай Қарқара жайлауын тіміскілеп тапқан монета-тиындарын әлеуметтік желі арқылы ашық саудалаушыларға айтар сөзіміз жоқ. 

* * *

Осы орайда, жалпақ даламызды көк­тей шолып, көнеден қалған құнды дүние­лерімізді үптеп жүрген кімдер деген орынды сұрақ туады. Аталған мәселе бойынша ұзақ жыл үздіксіз шұғыл­данған және археологиялық қазба жұмыстарын жүргізуден тәжірибесі мол мамандар­дың айтуына қарағанда, көмбе іздеушілер­дің көбі ресейлік азаматтар, одан қалды олардың отандық жалдамалылары. 

Бұлардың біздің елді бетке алуына негізгі себеп, «Ресейде заңсыз археоло­гиялық қазба жұмыстарын жүргізуге қатысты» заңның күшеюі дейді археолог-маман, елордадағы Ұлттық музей қасынан құрылған «Халық қазынасы» ғылыми-зерттеу институтының жетек­шісі Ақан Оңғарұлы. 

Оның сыртында айтпасқа болмайтын келесі бір дүние – екі ел арасындағы Кедендік одақ жеңілдіктері. Яғни, құнды дүниелеріміз ың-шыңсыз Ресей арқылы Еуропа нарығына жол тартуда. Ең өкініштісі, еліміздің кеденшілері арте­фактілердің маңызын һәм тарихи жәдігер ретіндегі құнын біле бер­мейді және заңдық тұрғыдан тыйым салын­бағандықтан шектеу қоюға құлықсыз. 

Осыған қарағанда қаншама құнды мұрамыз қайда кетіп жатқаны тек бір тәңірге аян. «Металдан жасалған кез келген бұйым ескерткіштің хронологиясын анықтауға септігін тигізіп қана қоймай, сол уақыттың әлеуметтік-экономикалық жағдайынан үлкен мәлімет береді» дейді мамандар. Расында солай! Мысалы, Алматы­ның жасын ғалымдар қала аумағы­нан табылған бір түйір монета-теңге арқылы анықтаған жоқ па?! 

* * *

 – Көмбе іздеушілерді тұсаулаудың жалғыз жолы еліміздегі «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» заңды күшейту және арнайы берілетін лицензия мәселесін шектеу, − дейді археолог Ералы Ақымбек. Аталған заңда металл іздегіш туралы ешнәрсе қарастырылмаған. Әрине, ол уақытта қазіргі күнгідей металл іздегіштер жоқ болатын. Сондықтан заң күшейіп, көмбе іздеушілер әрекетін жазалау Қыл­мыс­тық кодексте ашық көрсетілсе тоқ­тау болары анық. Сондай-ақ металл ізде­гіш құралдар сатылымына да заңдық тұрғы­дан бақылау жасалып, құқықтық жауап­кершілік мәселелері қамтылғаны жөн. 

Лицензия мәселесіне тоқталар болсақ: оны беретін құзырлы орган – Мәдениет және спорт министрлігі. Бүгінде лицензиясы бар 100-ге тарта ЖК (ИП) және ЖШС (ТОО) жұмыс істеп тұр. Осыларды бақылайтын арнайы ұйым жоқ. Бұрын бұларға Ә.Марғұлан атындағы Археология институты бақылау жүргізіп, олардың ғылыми есеп­терін қабылдайтын. Қазір ол жоқ. Лицензиясы бар тұлға қандай нысанды қазып, не алып жатқаны еш жерде тіркелмейді. Осыдан кейін әрине, заңсыздыққа жол берілмей қайтеді. 

Үшіншіден, өңірдегі тарихи-мәдени нысандарға жергілікті инспекторлар салғырт қарайды. Олай дейтініміз, жергілікті инспекциялар өзінің әкімдігіне бағынады, министрлікке қарамайды. Сондықтан олар министрлікке өңірдегі жағдай туралы есеп беруге тиісті емес. Жапония секілді елдерде әрбір ескерткіш жергілікті инспекторлар тарапынан бақылауға алынып, тексеріліп отырады. Әрқайсысының төлқұжаты бар. Тіпті ай сайын жоғары жаққа есеп беріледі. Осы тәжірибені біз неге қолданбасқа!

* * *

 Жоғарыда көмбе іздеушілердің қолында металіздегіш құралы барын айттық. Бар пәле осында. Бұл дегеніміз – металл бұйымдарды табуға көмек­тесетін электронды аспап. Көмбешілер осы құрал арқылы ескерткіштің төбесін сүзіп өтіп, дабыл (сигнал) берген тұсты металл бұйым шыққанға дейін қазып, өзіне қажетті затын суырып алады. 

Металіздегіш мәселесі бойынша біршама дерек жинаған археолог Ералы Ақымбектің пайымдауынша, электронды аспаптың арзандарының 40-50 см тереңдіктегі металл бұйымды анықтай алатын мүмкіндігі болса, бағалылары бір метрге дейінгі жер қойнауындағы металл затты дәл табады екен. 

Бұл арада айтпасқа болмайтын дүние – ауыл-аймақ тұрғындарының бей-жайлығы. Қолында металіздегіш құралы бар көмбешілер қыстау-жай­лауын тіміскілеп, биттей өріп жүрсе де оған мән бермейді. Қазақтың «жаман үйді қонағы билейді» дейтін аталы сөзі осы көмбешілерге қарата айтылса керек. 

Суреттерде: Қазақ даласын кезіп жүр­­ген көмбе іздегіштер (сурет Қарқара жайлауынан түсіріл­ген); Көмбеіздеу­шілердің тапқан бұйымдары

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Жетісу өңірінің өрендері Қазақстан кубогын иеленді

10.12.2018

Сәулет ескерткіштерінің 3D картасы жасалды

10.12.2018

Тәуелсіздікке тарту: Балалар кітаптары жарық көрді

10.12.2018

Әлемнің ең үздік футзалшылары анықталды

10.12.2018

Конфедерация кубогының финалдық сайысы Алматыда өтеді

10.12.2018

«Қазақстан» телерадиокорпорациясы Тәуелсіздік күніне орай арнайы жобалар дайындады

10.12.2018

Жекпе-жекте жерлестеріміз жеңіске жетті

10.12.2018

«KEGOC» қызметкерлері арасында спартакиада өтті

10.12.2018

Арменияда кезектен тыс парламент сайлауы өтіп жатыр

10.12.2018

Рентген көмегімен жасалған фотосуреттер көрмесі ашылды

10.12.2018

Омск қаласында қазақтардың кіші құрылтайы өтті

10.12.2018

Абзал Әжіғалиев қола медальді иеленді

10.12.2018

Ұлы даланың жеті қыры Фьордтар жерінде

10.12.2018

Жезқазғанда апатты үйдің мәселесі оң шешілді

10.12.2018

Қарағандының құс фабрикаларына 1,1 млрд теңге субсидия берілді

10.12.2018

«Туған жер» қалалық ғылыми-тәжірибиелік конференциясы өтті

10.12.2018

Оралда автобус жүргізушілеріне айыппұл салынды

10.12.2018

Тарихи сананы  жаңғырту  мәселелері халықаралық конференция барысында талқыланды

10.12.2018

Солтүстік Қазақсанда КХА Қоғамдық кеңесінің республикалық форумы өтті

10.12.2018

«Мұғалім мәртебесі туралы» Заң жобасы талқыланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу