Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін

«Батыр болсаң жауыңа найзаң тисін, Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін». Кезінде айыр тілді Әйтеке би айтқан ақылды сөз. Келер ғасырларға да кетер ғақлия.

Егемен Қазақстан
19.11.2018 1344
2

Ал енді екі тумас кемеңгердің осынау өсиетін кейінгілер қаншалықты орындап жүр. Міне бұл ойланарлық мәселе. Әріден қозғар әңгіме.

Арғы-бергі қазақта мыңғыртып мал айдаған, сандықтап сары алтын жинаған, банкке бума-бума ақша басқан ірі байлар аз емес. Олардың арасында айналасындағы аш-арықтардың аузын аққа тигізген Атымтай жомарттары да, сараңдықты салт еткен шық бермес Шығайбайлары да болған. Қарабайдай қарауларының сүйегі қайда қурағаны белгісіз. Тағлымды істерімен танылғандарының аты тарихта қалды. Мәселен, өзім туып-өскен жер жаннаты – Жетісудың Ақсу өңірінде билік құрған Маман – Тұрысбек тұқымдарының атақ-даңқы алты Алашқа жайылғаны әмбеге аян. Дархан мінезді дала шонжарларының Қарағашта салдырған мектебі түн түнегін түре қуған таң шапағындай қараңғылық құрсаулаған қалың қауымның санасына жарық сәулесін түсірді. Білім көгіне ұмтылған ұл-қыздардың көкірек көзін ашты. Жыр дүлдүлі Ілияс Жансүгіров осы «Мамания»медресесінде оқыған. Марғасқа Мамановтардың ұл руханиятын ұлықтап, тұңғыш қазақ романына бәйге жариялап айды аспанға шығарғаны тағы бар. Бүгінде біздің жақтың үлкендері үміт күтерлік үмбеттеріне «Құйсаң толмайтын, төксең ортаймайтын Маман-Тұрысбектің бақ-дәулеті бастарыңа қонсын!» деп бата береді.

Ілгері замандарда-ақ іргедегі орыстың озат ойлы патшалары өздеріне әлемнің әр қиырынан сыйға тартылған құнды дүниелерді қоятын сарайлар соқтырған. Сонда апарып әлгі асыл жәдігерлерді сақтаған. Әйгілі эрмитаж қабырғасы осылай қаланған. Қалтасы қалың көпес Павел Третьяков қылқалам шеберлерінің қымбат картиналарын сатып алып, жеке қаржысына қазір бәріміз білетін Мәскеудегі көркем сурет галереясын ашқан.

Тізе берсек, талай мысал табылады. Сондықтан мейірімді меценаттар қиссасын қысқа қайырып, ендігі жерде нағыз өндіріс алпауыттарының біздің заман бизнесмендеріне үлгі етерлік үрдістерін тілге тиек қылғанымыз жөн секілді. Ресейліктер емірене еске алатын атақты фабрикант Савва Морозов ебін тауып, екі асаушылардың қатарына жатпайды. Басымен ойлап байыған. Императорлық Мәскеу университетінің химия факультетін бітірген. Ғылыми зерттеулермен айналысқан. Кейінірек ғұлама ғалым Дмитрий Менделеевпен жақын араласқан. Кембриджде дәріс алған. Манчестерде тоқымашылықтың қыр-сырына қаныққан. Фарбикасындағы ауыр аяқ әйелдерге жәрдемақы төлеу жүйесін енгізген. Техникалық жоғары оқу орындарындағы студенттерге стипендия тағайындаған. Мәскеудің көркем театрына көп көмек көрсеткен. Соған сүйсінген Станиславский «Сіздің бұл еңбегіңіз ерлікпен пара-пар. Орыс өнері өзіңіздей қамқоршысын тапқанына қуанамын» деп ризашылық сезімін білдірген.

Өткен ғасырдың ортасына қарай өндірісін өркендетіп, бүкіл Еуропаны аяқ киіммен қамтамасыз еткен чехословак кәсіпкері Томаш Батя да іскерлік пен ізгіліктің тізгінін тең ұстаған. Ең ғажабы, ол халықтық капитализм ұғымын қалыптастырған. Жиырма бес мың адам жұмыс істеген кәсіпорнында бәтеңкеден бастап ұшаққа дейін шығарылған екен. Оның бизнесті жүргізу бағдарламасы басты үш ұстанымға негізделген көрінеді. Қандай дейсіздер ғой. Біріншісі – жұмысшыларға жоғары жалақы беру. Екіншісі – тұтынушыларға тауарды арзан бағамен ұсыну. Үшіншісі – өндіріс қожайындарының шектен аспайтындай кіріс алуы. Әне көрдіңіз бе, жер жүзін жаулаған жетістіктерінің түп-төркіні қайда жатыр. Қазекең айтқандай, қанағат қарын тойдырарын қапысыз түсінген қайран азамат адал ниетінің арқасында басқалардан бағы асты. Ол жөнінде жүздеген кітаптар жазылып, ондаған фильмдер түсірілді. Экономикалық элитаның эталоны ретінде жарқын бейнесі жұрттың жадында жиі жаңғырады.

Сексеннің сеңгіріне көтерілсе де көңілі сергек, көнекөз анам Нұрғайша неге екенін білмеймін «Өзі тоймағанның сарқытын ішпе», «Өз қазаның қайнамай қарының тоймайды» дегенді қаперімен әлсін-әлсін салып қояды. Сірә, масылдық пиғылға маталмау қажеттігін меңзегені болар. Рас, еңбегін емгеннің еңсесі биік. Қимылдаған қар асады. Кеңестік кезеңдегідей «өкімет өлтірмейдінің» күні өткен. Әйтсе де қоғамдағы әлсіз әлеуметтің қолдауға зәрулігін жоққа шығара алмаймыз ғой. Мемлекет әрине, қолдан келгеннің бәрін жасап-ақ жатыр. Бірақ бюджеттің көрпесі кеңге көсілуді көтермейді. Сондықтан байлықтан басы айналып, көктегі күнге шылым тұтатқандай күй кешіп жүрген жуан дүмді мырзалар нарық қыспағындағы ағайынға қарайласса, оларды дайын балыққа дәніктірмей қолдарына қолайлы қармақ ұстатса қанеки!

Баяғыда отаршылдыққа қарсы отты жырларымен мәшһүр болған Нарманбет ақын тап басқандай «батырдан бай, ақылдан ақша озған» бұл заман Сәбит Дөнентаев анықтама бергендей «тісті мен күштінікі» болып тұр. Мойнына тұрмыс қамыты ілініп тұралаған халайық тек мықтылар ғана текетіреспен күн көретін джунгли заңымен өмір сүре алмайды. Қарапайым елге қайырым керек.

...Батырларымыз найзасын тигізер жаудың бетін аулақ қылсын. Ал байларымыздың пайдасын тигізер сауапты істер қашанда табылады.

Талғат БАТЫРХАН,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.02.2019

Бірге барайық: Интеллектуал дос тапқыңыз келе ме?

15.02.2019

Назгүлдің фото нысанасында – бейкүнә сәбилер қасіреті

15.02.2019

Е.Біртанов медицина саласындағы сапасыз қызметтерді атады

15.02.2019

Смартфоныңыз денсаулығыңыздың көмекшісіне айналады

15.02.2019

Мұхтар Тайжан ауылшарушылығы жерлерін жалға беру туралы пікір білдірді

15.02.2019

Өскемен көшелері  жаңғырып жатыр

15.02.2019

Батырхан Шүкеновтің естелік медалін анасына табыстау рәсімі өтті

15.02.2019

Бердібек Сапарбаев халық алдында есеп берді

15.02.2019

Абайдың латын графикасындағы кітаптары көрмеге қойылды

15.02.2019

Тағам өндірушілерінің І халықаралық форумы өтті

15.02.2019

Адамзат тарихында ең қымбатқа бағаланған картина

15.02.2019

Әлемге әйгілі болған қазақ қызы алдағы уақытта Америкаға аттанады  

15.02.2019

Дипломатиялық қатынастар орнату туралы бірлескен коммюникеге қол қойылды

15.02.2019

Сенатор Ә.Құртаев Азия елдері парламентшілерінің кездесуіне қатысты

15.02.2019

Қолжетімді баспанамен қамтуда қозғалыс бар

15.02.2019

Астана әкімі Бақыт Сұлтанов көпбалалы аналармен кездесті

15.02.2019

Семейде өлкетану оқулары өтті

15.02.2019

Испанияда кезектен тыс сайлау болады

15.02.2019

Киногерлер Шәкен Аймановтың ескерткішіне гүл шоқтарын қойды

15.02.2019

Зауыттар көбейсе, жұмыссыздық азаяр еді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу