Төкпе жырдың төресі - Мұрат Мөңкеұлы

Ақындық өнерін айтыс арқылы шыңдап жетілдірген, қазіргі кезеңде өз биігінде қалған тұлға – Мұрат Мөңкеұлы еді. 

Егемен Қазақстан
20.11.2018 1814
2

Мұрат Мөңкеұлының Гурьев уезіне (кейбір деректерде «үйез» деп те атайды) қарасты  Қарабау деген жерде кіндік қаны тамған. Қарабау жерінің мағынасы – «қара жылға, сай» деген мағынаны берген. Гурьев уезі Үйшік деп те аталған. Біздің ұғымда «кішкентай үй» деген мағына берсе, қарақалпақ тілінде «аудың балық кіруге жасалған жеке қапшығы» дегенге сайып келеді. Ататегі мал баққан шаруа отбасынан шыққан Мұраттың туысқан ағасы Матай, нағашылары Азамат, Саламат, Сәмет есімді азаматтар өз заманында суырыпсалма ақын болған. Түп-тамырынан дарыған асыл қасиет бозбала шағында айтыс өлкесіне алып келеді. 1860 жылы 17 жасында Жылқышы атты ақынмен айтысқан сөзінде:

«Жігіттің халыққа тиген пайдасын айт,

Сырғия ұрыны айтып неге керек», деп ер-азаматтардың халыққа жасаған жақ­сылығын айтқан. 1863 жылы бала Ораз Өтебайұлымен, 1868 жылы Жас­келеңмен айтысқан. Жантолы, Шолпан, Тыныштық, Қалнияз сынды ақындармен өнер жарыстырған.

Мұраттың атақонысында Есет би өмір сүрген. Айтысқа түсер алдында Есет би ата-бабалардың ізгі істерін, ше­жірелерді біліп қана додаға түсу керектігін айтып, ақыл-кеңесін аямаған. Есет бидің ақыл-кеңесі арқау болды ма, Орақ, Мамай, Қарасай, Қази, Асанқайғы, Қазтуған секілді тарихи тұлғаларға рухты өлеңдер шығарған. Мұрат ақынның «Қарасай-Қази» эпостық жырында: «Өткен заманда Мұса деген би болыпты. Мұса биден отыз ұл қалады. Отыз ұлдың ішінде Мамай би болып, ел билейді. Орақ батыр болып, ел қорғайды. Мамай мен Орақ билік пен батырлықты қатар жүргізіп, еліне өте қадірлі болады. Мұса бидің қалған балалары, басы – Қарабатыр, Тілеке, Алшы, Исмайыл, Тобаяқ дегендер болып, бұларды күндейді. Бұлар Орақтың алмас қылышын жасырып алып, түнде Орақ жатқан үйдің есігіне көлденең құрып қойып, ауылды айнала жылқы қуып, «Жау келді! Аттан, Орақ! Аттан!» деп айқай салады» деген сөздер тізбегі кездеседі. Мемлекет қайраткері, энциклопедист-ғалым Халел Досмұхамедов: «Қарасай-Қази» дастанын Мұрат ақын екі күн уақыт шамасында жырлайтын», деп ел ақсақалдарынан естігенін айтады.

«Үш қиян» атты жырында отаршыл­дық­тың салдарынан жойылған хандық тәртіптің мұңын жоқтап: 

«Еділдің бойы – қанды қиян,

Жайықтың бойы – майлы қиян,

Маңғыстаудың бойы – шаңды қиян,

Адыра қалғыр, Үш қиян!», деп күңіренеді.

Мұрат ақынның шығармаларында Боқ­сақты, Теңгелік, Өгізтау, Бесешкі, Ба­дашы, Қараша, т.б. жер-су атаулары кез­­­деседі. Атыраулық өлкетанушы-та­рих­шы Мақсот Жолжановтың дерек­те­ріне сүйенсек, Боқсақты (кейде Боқсық деп­ те атайды) түркі-моңғолдарға ортақ сөз,­ яғни «шөп-шалам, лас» деген мағы­наны береді.

Мұрат Мөңкеұлының туғанына биыл – 175 жыл. Мұрат ақынның туған жері Аты­рау шаһарында сәулетті ескерткіш бой көтеріп, рухты жырларын насихаттау мақсатында деректі фильмдер түсірілсе, нұр үстіне нұр болар еді. 

Әділбек ӨМІРЗАҚОВ,

Атырау

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.02.2019

Салық төлеушілердің 20 миллион теңге өсімпұлы кешірілді

19.02.2019

Сенаторлар мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын іске асыру мәселелерін талқылады

19.02.2019

56 ауылды елді мекен сапалы интернетпен қамтылды

19.02.2019

«Сергек» жобасы жол-көлік оқиғаларының санын 15%-ға төмендетті

19.02.2019

Астанада шахматтан Әлем чемпионаты өтеді

19.02.2019

Халық сауалы жауапсыз қалмайды

19.02.2019

Қызылордада алаяқтар азаймай тұр

19.02.2019

Астана әкімдігінде тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар санының өсу себептері түсіндірілді

19.02.2019

Жеке клиникалардың белсенділігі жоғары

19.02.2019

«Алтын жауынгер» анимациялық фильмі жарыққа шығады

19.02.2019

Оразалы Досбосынов атындағы аудитория ашылды

19.02.2019

Шетелмен әріптестік нығайып келеді

19.02.2019

«Смарт-Астана» қосымшасының жаңа сервистеріне қатысты мәселелер талқыланды

19.02.2019

Дәурен Сүйеукенов: дзюдодан Еуропа кубогінде ел чемпионатындағы есемді қайтардым

19.02.2019

Әлия Юсупова Гран-при кезеңі мен Будапешттегі халықаралық турнирді қорытындылады

19.02.2019

Ішкі істер министрі Е. Тұрғымбаев батыр баламен кездесті

19.02.2019

Жер жаһанды шарлаған Мағжан

19.02.2019

Қарағандыда 24 000 жер үйге газ құбыры тартылады

19.02.2019

Абылайхан Жүсіпов Софиядағы турнирдің күміс жүлдегері атанды

19.02.2019

Елбасы «Лукойл» мұнай компаниясының президентімен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу